3. Με αντίπαλο τον Ομέρ πασά

    1. Πρόκειται για τον Κροάτη εξωμότη Μιχ. Λάττα. Ικανότατος στρατηγός. Στάλθηκε στην Κρήτη για να κάμει ό,τι και στη Βοσνία, στην Ερζεγοβίνη και στο Μαυροβούνιο. Έφθασε στην Κρήτη στις 28/3/1867.

   Στις 10/4 με ισχυρή δύναμη έφθασε στον Αποκόρωνα κατευθυνόμενος στα Σφακιά. Οι Κρήτες θεωρούσαν πιο σκληροτράχηλο το Μουσταφά. Και η Γεν. Συνέλευση κάλεσε τους μαχητές της και το λαό να μην πτοηθούν.

      Αντιδρώντας οι Κρήτες στην πρώτη αυτή κίνηση του Ομέρ κατέλαβαν με τους Ζυμβρακάκη, Καρκαβάτσο και Πρωτόπαππα τα στενά της Κράπης, ενώ οι Κορωναίος, Γογονής, Βυζάντιος κ.ά. τα στενά του Καλλικράτη. Διέθεταν για πρώτη φορά δύναμη 5.000 αντρών.

      Φθάνοντας ο Ομέρ στον Αποκόρωνα, κατέστρεψε χωριά κι έκαψε σπίτια. Ενώθηκε με το Μεχμέτ και στρατοπέδευσε στο Στύλο. Αποφάσισαν να επιτεθούν στα Σφακιά από την Κράπη και τον Καλλικράτη. Η επίθεση άρχισε στις 23/4. Ο Ομέρ χτύπησε τον Κορωναίο στον Καλλικράτη προς τα Σφακιά και ο Μεχμέτ το Ζυμβρακάκη στην Κράπη. Απέτυχαν και οι δυο και καταδιώχθηκαν, αφήνοντας πίσω τους νεκρούς.

       2. Ο Ομέρ φυσικά θα συνέχιζε. Αφήνοντας το Μεχμέτ πασά στον Αποκόρωνα και τον Αλή Σαρχός στην Κυδωνία, στράφηκε ανατολικά. Στις 28/4 έφθασε στο Ρέθυμνο και από εκεί κατευθύνθηκε στο χωριό Μέση (κοντά στο Αρκάδι). Ζήτησε από τους Ρεθυμνιώτες να υποταχθούν. Απάντησαν με το «Ελευθερία ή Θάνατος». Ο Ομέρ αποτέλειωσε ό,τι είχε διασωθεί. Στις 4/5 στρατοπέδευσε στα Αγγελιανά του Μυλοποτάμου. Δεχόταν συνεχείς παρενοχλήσεις από τους οπλαρχηγούς (Κορωναίο, Κόρακα, Πετροπουλάκη). Στις 6/5 δόθηκε μάχη στο Μελιδόνι. Ο Ομέρ έχασε 250 άντρες. Ο Ρεσίτ πασάς, πηγαίνοντας να ενισχύσει τον Ομέρ, χτυπήθηκε στο Δοξαρό από τον Πετροπουλάκη και είχε σημαντικές απώλειες. Ο Ομέρ εγκατέλειψε το Ηράκλειο.

      Στις 20/5 ο Ομέρ με τους 3 στρατηγούς του (Σαρχός, Ισμαήλ και Ρεσίτ) και με τις δυνάμεις τους έφθασε στο Καστέλι Πεδιάδος. Στόχος τους να χτυπήσουν στο οροπέδιο του Λασιθίου όπου δρούσαν οι Κόρακας και Σφακιανάκης με 2.000 επαναστάτες. Επιτέθηκαν προς τρεις κατευθύνσεις. Μετά από 3ήμερες μάχες, το Λασίθι έπεσε στα χέρια των Τούρκων. Ο Ομέρ ανήγγειλε περιχαρής την επιτυχία του στην Πύλη. Στη συνέχεια εγκατέλειψε τη βάση του στο Καστέλι και στις 11/6 έφθασε στα Χανιά μέσω Ηρακλείου. Οι Ρεσίτ και Σαρχός με το μεγαλύτερο τμήμα του στρατού κατευθύνθηκαν στο Τυμπάκι Πυργιώτισσας. Καθοδόν δέχτηκε πολλές επιθέσεις από τους επαναστάτες, με σοβαρότερη εκείνη της 13/6 στη Γέργερη. Στο Τυμπάκι έφθασε μετά τις 15/6 και ο Ομέρ. Ο Μεχμέτ πασάς που είχε μείνει στον Αποκόρωνα υπέστη δυο (20 και 23/5) σοβαρές ήττες.

      3. Σκοπός του Ομέρ να εισβάλει στα Σφακιά. Έτσι, στις 23/6 αποβιβάστηκε με μεγάλες δυνάμεις στο Φραγκοκάστελλο. Ο Μεχμέτ θα εισέβαλλε από την Κράπη και ο Ρεσίτ από τον Καλλικράτη. Οι συνθήκες ήταν ευνοϊκές γι’ αυτόν: οι διαμάχες ανάμεσα στους οπλαρχηγούς συνεχίζονταν, πέρα από τις άλλες δυσκολίες, ενώ οι δυνάμεις τους μικρές. Εντούτοις ο Κορωναίος δεν τον άφησε να κυριεύσει την Άσφενδο και τον Καλλικράτη, ούτε οι άλλοι οπλαρχηγοί (Ζυμβρακάκης, Κορκίδης) το Μεχμέτ τα στενά της Κράπης. Στις 28/6, όμως, ο Μεχμέτ κατέλαβε το Ασκύφου. Στις 5/7 οι 3 πασάδες κατέλαβαν το ανατολικό τμήμα των Σφακιών. Σύντομα όμως, λόγω ζέστης κι ασθενειών, αποχώρησαν. Ο Μεχμέτ στον Αποκόρωνα, ο Ρεσίτ στο Ηράκλειο και ο Ομέρ με τμήμα του στρατού εισέβαλε εύκολα στο Σέλινο.

      4. Τα Σφακιά τελικά δεν υποτάχθηκαν. Αυτό επέτρεψε και στην προσωρινή κυβέρνηση να επανέλθει εκεί. Το τίμημα, όμως, σε καταστροφές υπήρξε ανυπολόγιστο. Σε αυτό διέπρεψε ο Ομέρ.

     5. Μέσα σε αυτή τη συμφορά έλαμψε ο ηρωισμός και η προσφορά των πλοίων «Αρκάδι» (βυθίστηκε στις 7/8), «Ύδρα», «Πανελλήνιο», «Κρήτη» και «Ένωσις» με τους θρυλικούς καπετάνιους Ανδρ. Κιοσέ, Ανδ. Κοτζιά, Ν. Σαχτούρη, Αναστ. Κουρεντή, Βασ. Ορλόφ και Ν. Σουρμελή που κατάφεραν ν’ απομακρύνουν χιλιάδες γυναικόπαιδα από την Κρήτη και να μεταφέρουν τόνους εφοδίων στην Κρήτη. Πρόκειται για μια ακόμα λαμπρή σελίδα στην Ιστορία μας.

   6. Η Πύλη κατέφυγε και πάλι στην προσφιλή της «μετριοπάθεια». Έδειξε να δέχεται το διάβημα της 29/8 των Γαλλίας, Ρωσίας, Ιταλίας και Πρωσίας για 3μηνη αναστολή των εχθροπραξιών. Για να ευχαριστήσει δε και τη σύμμαχό της Αγγλία: α) διέταξε 3μηνη αναστολή των εχθροπραξιών και χορήγησε αμνηστία (από 7/9/1867), β) έστειλε στην Κρήτη το μέγα βεζίρη Ααλή πασά με νέο διοικητικό οργανισμό (γνωστός ως «Οργανικός Κανονισμός» ή «Οργανικός Νόμος»).

      Ο σουλτανικός απεσταλμένος έφθασε στα Χανιά στις 22/9 με κάθε επισημότητα. Στις 24/9 κάλεσε όλες τις επαρχίες να στείλουν εντός 15 ημερών στα Χανιά από 4 αντιπροσώπους (2 χριστιανούς και 2 μουσουλμάνους) για να συζητήσουν επί του Οργανικού Νόμου. Ταυτόχρονα προχώρησε στην αποφυλάκιση πολλών κρατουμένων. Εντούτοις οι επαναστάτες δεν παγιδεύτηκαν, ούτε η Γεν. Συνέλευση. Ο αγώνας θα συνεχιζόταν. Στις 29/9 η Γεν. Συνέλευση με διάβημά της στους προξένους δήλωνε ότι το μόνο που θα ικανοποιούσε τον κρητικό λαό ήταν η αποστολή στην Κρήτη Διεθνούς Επιτροπής να εξετάσει την κατάσταση.

      Ο Ααλή δεν παραιτήθηκε της προσπάθειάς του. Στις 11/11 σε ψευδοσυνέλευση 30 μουσουλμάνων κι 20 άσημων χριστιανών ανέγνωσε τις βασικές διατάξεις του Οργανικού Νόμου. Στις 23/12 ανήγγειλε στους «συνέδρους» τη 2ετή απαλλαγή των Κρητών από το φόρο της δεκάτης και το στρατιωτικό φόρο για τους χριστιανούς. Αύξησε τις επαρχίες του νησιού σε 5 και τοποθέτησε νέους διοικητές. Ακόμη, στις 3/2/1868, στη λήξη της ψευδοσυνέλευσης, ανακοίνωσε ότι με νέο φιρμάνι ο Οργανικός Νόμος συμπληρώνεται με Ειδικούς Κανονισμούς για τα Δικαστήρια, τα Διοικ. Συμβούλια και τη Γεν. Συνέλευση.

      Στις 14/2 αναχώρησε για την Πόλη. Στο μεταξύ στις αρχές Νοεμβ. 1867 διορίστηκε νέος γενικός διοικητής Κρήτης ο βαλή Χουσεϊν Αυνή πασάς, αντί του Ομέρ πασά.