Τροποποίηση του Πολιτεύματος  -  Επάνοδος του Αλκιβιάδη  -  Νίκη των Αθηναιων στην Κύζικο  -  Προτάσεις ειρήνης

  Ευτυχώς που ο δήμος των Αθηναίων δεν είχε τελείως εξαχρειωθεί. Το μέγεθος της συμφοράς και των κινδύνων τον βοήθησε ν’ ανοίξει τα μάτια του. Επιχείρησε να αντιστρέψει την κατάσταση.

     Άρχισε από το πολίτευμα. Συγκρότησε 12μελή επιτροπή από άνδρες συνετούς και έμπειρους, που ονομάστηκαν πρόβουλοι, με αποστολή να εξετάζουν κάθε πρόταση προτού υποβληθεί στην εκκλησία του δήμου για συζήτηση και έγκριση. Συζητούνταν μόνο οι προτάσεις που ενέκριναν οι πρόβουλοι. Έγινε περιστολή διαφόρων δαπανών, κατασκευάστηκε νέος στόλος, οχυρώθηκε το Σούνιο και ανακλήθηκαν όλες οι εκτός Αττικής φρουρές, εκτός από εκείνη της Πύλου. Αμνηστεύτηκε το έγκλημα του αποκεφαλισμού των Ερμών και αποδόθηκαν πολιτικά δικαιώματα σε όλους τους εξόριστους εκτός από τους προδότες.

    Τα αποτελέσματα από όλα αυτά τα μέτρα ήταν άμεσα κι ευεργετικά. Η επιτροπή των προβούλων όμως δε διατηρήθηκε μετά το 412 π.Χ.

     Ο φυγάς Αλκιβιάδης διαπραγματεύεται με τους Αθηναίους τριηράρχους της Σάμου την επάνοδό του στην Αθήνα, υποσχόμενος να αποσπάσει τον Τισσαφέρνη από τη συμμαχία των Σπαρτιατών, αρκεί να τροποποιηθεί το πολίτευμα, ώστε να απομονωθούν οι δημαγωγοί που τον καταδίωκαν. Οι τριήραρχοι άκουσαν ευμενώς το αίτημα και έκριναν χρήσιμη την παρουσία του Αλκιβιάδη στην παρούσα κρίσιμη κατάσταση. Έτσι, στις αρχές του 411 έστειλαν στην Αθήνα τον Πείσανδρο για να πετύχουν την αλλαγή που ζητούσε ο Αλκιβιάδης. Ο δήμος υποχώρησε. Έστειλε τον Πείσανδρο με άλλους 10 πολίτες για να συμφωνήσουν με τον Αλκιβιάδη και τον Τισσαφέρνη. Όταν πήγαν, όμως, ο Τισσαφέρνης εγκατέλειψε τον Αλκιβιάδη, προτιμώντας τη συμμαχία της Σπάρτης, βάζοντας όρους που απορρίφθηκαν. Ο Πείσανδρος διέκοψε τις επαφές του με τον Αλκιβιάδη, συνέχισε όμως την προσπάθεια αλλαγής του πολιτεύματος, που επήλθε το Μάρτιο του 411 π.Χ. Η μεταβολή επιχειρούσε επάνοδο στην προ του Περικλή εποχή, με διατήρηση του δημοκρατικού χαρακτήρα του πολιτεύματος. Καταργήθηκαν: α) οι μισθοδοτικές διατάξεις και β) η βουλή και η εκκλησία του δήμου. Θεσπίστηκε νέα βουλή από 400 άνδρες, αλλά η εκλογή της κανονίστηκε έτσι που δεν παρείχε καμία εγγύηση για το κοινό συμφέρον: ο δήμος εξέλεξε 5 μόνο άνδρες, τους προέδρους. Αυτοί εξέλεξαν αυθαίρετα άλλους 95. Καθένας από αυτούς τους 100 εξέλεξε άλλους 3. Η νέα αυτή βουλή ανέλαβε τη διακυβέρνηση της πολιτείας.

     Ο στόλος της Σάμου, πρωτοστατούντων των γενναίων και φιλότιμων Θρασυβούλου και Θρασύλλου, απέρριψαν τις αλλαγές. Προσέγγισαν τον Αλκιβιάδη. Αξίωσαν: 1) παραίτηση της νέας βουλής, 2) την επάνοδο της αρχαίας βουλής των 500, 3) κατάργηση κάθε πολιτειακής μισθοδοσίας, 4) τη συγκρότηση πραγματικής εκκλησίας από όλους τους πολίτες που μπορούσαν να αγοράσουν την πανοπλία τους, και 5) τη διακοπή προσωρινά κάθε διαπραγμάτευσης με τους Πελοποννήσιους.

     Αυτές οι αξιώσεις έγιναν δεκτές με ανακούφιση από τους πολίτες, οι οποίοι, στα τέλη Ιουνίου του 411, κατήργησαν το ολιγαρχικό οικοδόμημα, και ρύθμισαν το πολίτευμα κατά τις υποδείξεις του στρατού και αποφάσισαν την επάνοδο του Αλκιβιάδη.

     Ο στόλος των Αθηναίων, έχοντας στο τιμόνι του δυο νέους ηγεμόνες, το Θράσυλλο και το Θρασύβουλο, και την παρουσία του Αλκιβιάδη α) τον Ιούλιο 411 κατανίκησε τον πελοπονησσιακό στόλο στο λεγόμενο «Κυνός σήμα» κοντά στη Σηστό και β) το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους κατατρόπωσε τους Πελοποννήσιους στην Άβυδο.

       Οι καλές στιγμές των Αθηναίων διατηρήθηκαν ακόμα λίγο. Τον Απρίλιο του 410 πέτυχαν στην Κύζικο λαμπρή νίκη. Εκεί αναδείχθηκε η μεγαλοφυΐα του Αλκιβιάδη. Καταστράφηκαν και αιχμαλωτίστηκαν όλα τα πλοία των Πελοποννήσιων και σκοτώθηκε μαχόμενος γενναία ο ναύαρχος Μίνδαρος. Η καταστροφή προκάλεσε σοκ στη Σπάρτη. Υπέβαλαν στην Αθήνα νέες προτάσεις ειρήνης: α) καθένας κρατάει ό,τι κατέχει, β) αμοιβαία ανάκληση των φρουρών από Πύλο και Δεκέλεια, γ) αμοιβαία ανταλλαγή αιχμαλώτων. Η σύνεση επέβαλλε αποδοχή των προτάσεων αλλά στην Αθήνα επικρατούσε η επιπολαιότητα του πλήθους και η δημαγωγία του διαβόητου Κλεοφώντα. Η ειρήνη απορρίφθηκε.

      Ο πόλεμος συνεχίστηκε και στα τέλη του 410 ο Αλκιβιάδης έγινε κύριος του Βοσπόρου. Οι Λακεδαιμόνιοι διώχθηκαν από τη Θάσο. Το 409 οι Αθηναίοι έχασαν την Πύλο και τη Νίσαια. Το 408 ο Αλκιβιάδης κατέλαβε τη Χαλκηδόνα και το Βυζάντιο. Εντούτοις δεν είχε ακόμη εμφανιστεί στην Αθήνα. Το έκαμε το 407 π.Χ. και έγινε δεκτός με λαμπρές τιμές, ανακηρύχθηκε ηγεμόνας αυτοκράτορας όλων. Προικοδοτήθηκε με 100 πλοία και 1.500 οπλίτες για να συνεχίσει τον αγώνα.