2. Πολιτιστικά

      Κατά την υπόψη περίοδο γνώρισε σημαντική άνθιση και η κυπριακή πνευματική δημιουργία, είτε στα όρια της Μεγαλονήσου είτε από Κυπρίους ξονιτεμένους. Τομέας στον οποίο παρατηρήθηκε εντονότερη δημιουργικότητα και υψηλότερες επιδόσεις ήταν η λογοτεχνία, έμμετρη και πεζή. Θα μνημονεύσουμε τους κυριότερους εκπροσώπους τους.

      1. Δημήτρης Λιπέρτης (1866-1937): Κυρίαρχη μορφή των κυπριακών γραμμάτων. Ποιητής. Καλλιέργησε κυρίως ένα λυρισμό κυπριακής ιδιομορφίας. Έγραψε και υπηρέτησε το γνήσιο κυπριακό γλωσσικό ιδίωμα, το οποίο στην ουσία επέβαλε και καταξίωσε στην κυπριακή ποίηση. Ως κυριότερα/αντιπροσωπευτικότερα από τα έργα του θεωρούνται: α) Χαλαρωμένη Λύρα (1891, πρώτη συλλογή του, στην καθαρεύουσα)· β) Τζυπριώτικα Τραούδκια, 4 τόμ. (1923, 1934, 1937), ποικίλης θεματολογίας. Θεωρείται τραγουδιστής/εκφραστής της ομορφιάς του κυπριακού τοπίου και του ηθικού περιεχομένου του κόσμου των παραδοσιακών ανθρώπινων σχέσεων.

     2. Βασίλης Μιχαηλίδης: Σύγχρονος περίπου του Λιπέρτη. Ποιητής. Στην ποίησή του κυριαρχούσε το επικό στοιχείο. Έγραψε στο κυπριακό γλωσσικό ιδίωμα.

      3. Παύλος Λιασίδης (1901 - ;): Από τις κορυφαίες μορφές της κυπριακής ποίησης κατά την περίοδο του μεσοπολέμου και μετά. Έγραψε στην πανελλήνια δημοτική.

     4. Γλαύκος Αλιθέρσης (1897-1965): Εμφανίστηκε στην ποίηση μετά τον Α΄ Παγκ. Πόλεμο. Ο σημαντικότερος ίσως λυρικός ποιητής της γενιάς του. Έζησε για πολλά χρόνια στο Κάιρο. Επιδόθηκε επίσης και στη συγγραφή έμμετρων τραγωδιών με ιστορικό υπόβαθρο (Αροδαφνούσα, 1939). Το λυρικό του έργο αντιπροσωπεύεται από τη συλλογή Οραματισμοί του Εωσφόρου (1923). Ασχολήθηκε και με μεταφράσεις Άγγλων ποιητών, αλλά και την πεζογραφία.

   5. Τεύκτρος Ανθίας (1903-1968): Κοινωνιστής λυρικός ποιητής. Στοιχείο του η μαχητικότητα.

   6. Νίκος Νικολαϊδης (1884-1956): Ο σημαντικότερος πεζογράφος αυτής της περιόδου. Παράλληλα υπηρέτησε και τη ζωγραφική. Ευρύτατα καλλιεργημένος. Κοσμοπολίτης. Επίκεντρο της ζωής του ήταν το Κάιρο. Τα διηγήματα και μυθιστορήματά του είναι εν πολλοίς ψυχογραφήματα. Σημαντικότερα έργα του: α) Ανθρώπινες και Άνθινες ζωές (1920, 1938), β) Το στραβόξυλο (1922), γ) Ο Σκελέθρας (1924), δ) Ο χρυσός μύθος (1938), ε) Πέρα από το Καλό και το Κακό (1940) κ.ά.

       7. Ξεχωριστή θέση στην κυπριακή λογοτεχνία κατέχουν οι Μελής Νικολαϊδης (1898-1979), ποιητής και δημοσιογράφος, και Λουκής Ακρίτας (1909-1965), λογοτέχνης, δημοσιογράφος και πολιτικός, που όμως έζησαν και δημιούργησαν σχεδόν αποκλειστικά στην Ελλάδα.

        Ο νεότερος, όμως, κυπριακός πολιτισμός δεν περιορίστηκε μόνο στη λογοτεχνία (αυτή, φυσικά, αποτύπωνε καλύτερα την ψυχή και τα ιστορικά πεπρωμένα αυτού του υπέροχου λαού και υπηρετούσε αποτελεσματικότερα τα εθνικά του οράματα). Αξιόλογες ήταν οι επιδόσεις και σε άλλους τομείς πολιτισμικής δημιουργίας.

        Μία από αυτές τις εκφράσεις αντιπροσώπευσε μια ομάδα πνευματικών ανθρώπων της Λάρνακας υπό το μητροπολίτη Κιτίου Νικόδημο Μυλωνά κι εμπνευστή τον κορυφαίο φιλόλογο Ιωάννη Συκουτρή που δίδασκε στο Ιεροδιδασκαλείο της Λάρνακας. Αυτή η ομάδα μέσα από τις σελ. του περιοδικού της Κυπριακά Χρονικά (1923-1937) συνέβαλε αποφασιστικά στην επιστημονική διερεύνηση του παρελθόντος και της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου. Το έργο και την προσφορά των Χρονικών συνέχισε η νεοσύστατη Εταιρεία Κυπριακών Σπουδών, η οποία τον ίδιο χρόνο άρχισε την έκδοση του δελτίου Κυπριακαί Σπουδαί. Μεγάλη ώθηση στις κυπριακές σπουδές έδωσαν ο αρχιεπίσκοπος Κύριλλος Γ΄ και ο φιλολογικός σύλλογος «Κινύρας» της Πάφου. Το δικό του ρόλο έπαιξε στην κυπριακή πνευματική ζωή από το 1918 και το περιοδικό Απόστολος Βαρνάβας. Ως επιστέγασμα ήρθε το 1934 η έκδοση του σπουδαιότερου φιλολογικού περιοδικού Κυπριακά Γράμματα (1934-1956). Αποτέλεσε επί 22 χρόνια το σπουδαιότερο φορέα της κυπριακής πνευματικής ζωής και δημιουργίας.

3. Η εξέγερση του 1931 και τα παρεπόμενα

       1. Η 50ετής αγγλική κατοχή είχε συμβάλλει αποφασιστικά σε ποικίλες διαμορφώσεις και διαφοροποιήσεις μέσα στην κυπριακή κοινωνία. Υπ’ αυτές τις συνθήκες καταστάλαξαν οι κοινωνικές τάσεις, οι εθνικές στοχεύσεις, τα πολιτικά μορφώματα και η υποβόσκουσα ένταση στο λαό. Πολλά από αυτά ήταν εκδηλότερα στο Νομοθετικό Συμβούλιο.

      2. Οι ελπίδες για το «ποθούμενο», αντί ν’ αργοπεθαίνουν, όλο και γιγαντώνονταν, αν και περνούσαν συχνά από πολλές διακυμάνσεις/αυξομειώσεις, ανάλογα με τις γενικότερες συνθήκες. Μια αναζωπύρωση των ελπίδων ήρθε το 1929 με την εκλογή στην Αγγλία των Εργατικών στην κυβέρνηση. Για πολλοστή φορά αντιπροσωπία υπό το μητροπολίτη Κιτίου Νικόδημο μετέβαινε το 1929 στο Λονδίνο για να παρουσιάσει στη νέα κυβέρνηση την κορυφαία βούληση του κυπριακού λαού. Και για άλλη μια φορά πήρε την ίδια παγερή και αφοπλιστική απάντηση: Ξεχάστε για πάντα την ένωση. Ένα δείγμα αυτής της αποκαρδιωτικής αποφασιστικότητας ήρθε το Δεκ.: ο διορισμός των δασκάλων της στοιχειώδους εκπαίδευσης έμπαινε κάτω από κυβερνητικό έλεγχο. Το πρώτο και αποτελεσματικότερο βήμα αλλοίωσης της ελληνικότητας των κυπριακών συνειδήσεων και αφελληνισμού των ονείρων

       Οι Κύπριοι, όμως, δε θα κατέθεταν τα όπλα. Τον Ιαν. 1930 συνήλθε στην Αρχιεπισκοπή μεγάλη Εθνοσυνέλευση που ίδρυσε την «Εθνική Οργάνωση» (Ε.Ο.) Κύπρου. Στις 25/3/1930 εκδόθηκαν παλλαϊκά ψηφίσματα, με τα οποία εκφραζόταν ο αιώνιος εθνικός πόθος. Η Ε.Ο. ίδρυσε Γραφείο στο Λονδίνο για την προώθηση των/του σκοπών/ού της.

     Τον Απρ. 1931 το Νομοθετικό Συμβούλιο καταψήφισε κυβερνητικό νομοσχέδιο αύξησης των τελωνειακών τελών. Αυτό επιτεύχθηκε με την ψήφο και του Τουρκοκύπριου βουλευτή. Οι δασμοί τελικά επιβλήθηκαν το Σεπτ. «δι’ άλλης οδού». Τελικά αποκαλύφθηκε ότι αυτή η επιβάρυνση των Κυπρίων θα πήγαινε στην αποπληρωμή του οθωμανικού δανείου! Προκλήθηκε τεράστια κατακραυγή και αγανάκτηση.

    Η οικονομική κατάσταση των κατοίκων του νησιού επιδεινώθηκε και από την εν εξελίξει παγκόσμια οικ. κρίση (ΚΡΑΧ 1929). Η αγανάκτηση κατά της αποικιακής δύναμης βάθαινε και διευρυνόταν. Το εθνικό κίνημα διογκωνόταν και διευρυνόταν, κατακτώντας πλέον και τον αγροτικό πληθυσμό, με τη συμβολή της Εκκλησίας, των εκπαιδευτικών και των υπαλλήλων.

     Το φθινόπωρο η κατάσταση έπαιρνε εκκρηκτικές διαστάσεις που η αύξηση των δασμών το Σεπτ. αποτέλεσε το φιτίλι που την πυροδότησε. Το σύνθημα το έδωσε η κυπριακή ηγεσία με πρωταγωνιστή το μαχητικότατο βουλευτή Λάρνακας και μητροπολίτη Κιτίου Νικόδημο (Μυλωνά). Μέσα από αλλεπάλληλες εντάσεις σε πολλά επίπεδα φθάσαμε στις 17/10/1931. Τότε ο Νικόδημος ανήγγειλε την απόφασή του παραίτησης από το Νομοθετικό Συμβούλιο. Την επομένη ανακοινώθηκε από πολίτες η ίδρυση πολιτικής οργάνωσης υπό την επωνυμία «Εθνική Ριζοσπαστική Ένωσις Κύπρου» (ΕΡΕΚ), αρνούμενη κάθε μορφή συνεργασίας με τους κυριάρχους. Ο Νικόδημος και η ΕΡΕΚ απηύθυναν αγωνιστικό διάγγελμα στον κυπριακό λαό.

       Επικράτησε ατμόσφαιρα γενικού ξεσηκωμού σε όλο το νησί. Κορυφώθηκε με τη μεγάλη συγκέντρωση στην Εμπορική Λέσχη Λευκωσίας. Εν μέσω ενθουσιώδους παραληρήματος του λαού ο πρωθιερέας της Φανερωμένης Διονύσιος Κυκκώτης ευλόγησε την ελληνική σημαία. Ακολούθησε πορεία προς το Κυβερνείο, το οποίο το απόγευμα της 21/10/1931 παραδόθηκε στις φλόγες.

     Η δυναμίτιδα της λαϊκής αγανάκτησης και του εθνικού ονείρου πυροδοτήθηκε. Η εξέγερση κάλυψε ολόκληρο το νησί με βιαιότητα και ορμή. Στις 22/10 κάηκε το Αγγλικό Διοικητήριο της Λεμεσού. Στο γυμνάσιο της Πάφου υψώθηκε η ελληνική σημαία. Όλες οι επαρχίες, αλλού ηπιότερα και αλλού σκληρότερα, εξεγέρθηκαν.

   Η εξέγερση καταπνίγηκε και επιβλήθηκαν αυστηροί περιορισμοί. Ως τις 27/10 τέθηκαν υπό πλήρη έλεγχο όλες οι επαναστατημένες πόλεις. Η ύπαιθρος κρατούσε ακόμα, αλλά και εκεί η εξέγερση ως το τέλος της πρώτης εβδομάδας του Νοεμ. καταπνίγηκε. Θύματα της εξέγερσης: 6 Ελληνοκύπριοι διαδηλωτές νεκροί και πολλοί τραυματίες, πολλοί Άγγλοι αστυνομικοί τραυματίες. Πρώτος μάρτυρας της εξέγερσης: ο 17χρονος μαθητής Ονούφριος Κληρίδης.

      Περαιτέω συνέπειες της εξέγερσης: α) προσωρινές κυρώσεις σε διαδηλωτές (συλλήψεις, εκτοπίσεις, φυλακίσεις, πρόστιμα), β) πρόστιμο 34.315 λιρών στην ελληνική κοινότητα για τις ζημιές, γ) σύλληψη και απέλαση των κυριότερων/μαχητικότερων ηγετών της εξέγερσης: των μητροπολιτών Κιτίου και Κυρηνείας και των πολιτευτών Σάββα Λοϊζίδη, Θεοδότου, Χατζηπαύλου, Τσαγκαρίδη και Κολοκασίδη.

       Αντίκτυπος και αποτελέσματα: α) πανελλήνια συγκίνηση κι έκφραση αλληλεγγύης, β) έντονη απασχόληση της ελληνικής κοινής γνώμης και του ελληνικού Τύπου με ταυτόχρονη προβολή του αιτήματος αυτοδιάθεσης, γ) ο πρωθυπουργός Ελ. Βενιζέλος δήλωσε ότι το Κυπριακό δεν αφορούσε τις αγγλο-ελληνικές σχέσεις, αλλά ήταν πρόβλημα των Κυπρίων και της κυρίαρχης αποικιοκρατικής δύναμης. Αυτή η θέση θα ήταν έκτοτε κυρίαρχη στη χάραξη της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής έναντι του Κυπριακού· δ) οδήγησε στην κατάργηση (Νοέμβ. 1931) του Νομοθετικού Συμβουλίου και στην εγκατάσταση δικτατορικής διακυβέρνησης, και ε) απαγορεύτηκαν: η ελληνική σημαία, ο ελλην. εθνικός ύμνος και οι εικόνες των ηρώων του 1821.

      Τα μεγαλύτερα θύματα/στόχοι της αγγλικής αντίδρασης ήταν η Εκκλησία και η Παιδεία. Η Εκκλησία, μετά την εξορία των δύο μητροπολιτών και το θάνατο (1933) του γηραιού αρχιεπισκόπου Κυρίλλου Γ΄, έμεινε με ένα μόνο ιεράρχη, το μητροπολίτη Πάφου Λεόντιο, μορφωμένο και ικανότατο ηγέτη. Αυτός σήκωσε μόνος του το τεράστιο βάρος της διοίκησης (ως τοποτηρητης του αρχιεπισκοπικού θρόνου και των μητροπόλεων Κιτίου και Κυρηνείας) για τα επόμενα 14 χρόνια. Ο Κιτίου Νικόδημος πέθανε το 1937 εξόριστος στα Ιεροσόλυμα. Ο Κυρηνείας Μακάριος έζησε την τραγικότητα της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα. Επέστρεψε το 1946 και το 1948 διαδέχθηκε στον αρχιεπισκοπικό θρόνο το Λεόντιο (μετά από ενιαύσια αρχιεπισκοπία).

     Σκληρότερες και αμεσότερες ήταν οι συνέπειες της εξέγερσης πάνω στην ελληνική Παιδεία της Κύπρου. Αφού ήδη πήραν σκληρά μέτρα αφελληνισμού της παιδείας στη στοιχειώδη εκπαίδευση, τώρα ήρθε η σειρά και της μέσης. Με νόμο του 1935 «Περί μέσης παιδείας» η αγγλική διοίκηση επιχείρησε να τη θέση υπό πλήρη έλεγχο. Επιχειρούνταν με αυτόν η μετατροπή του ελλην. αναλυτικού προγράμματος των 4 Γυμνασίων και του Εμπορικού Λυκείου Λάρνακας σε αντίστοιχο αγγλικό. Εξαιρέθηκε το Παγκύπριο Γυμνάσιο. Χρησιμοποιήθηκαν εξαναγκαστικά μέτρα για την προσαρμογή στην αλλαγή. Μόνο το Ελληνικό Γυμνάσιο Πάφου αρνήθηκε την προσαρμογή του προγράμματός του. Χάρη στη σθεναρή στάση του γυμνασιάρχη του Δ. Πασχαλίδη. Όχι μόνο διακόπηκε κάθε κυβερνητική οικ. ενίσχυση, αλλά επιβλήθηκε φορολογία και στην περιουσία του. Τα έξοδα λειτουργίας του κάλυψε η Εκκλησία και η Σχολική Εφορεία.

4. Το Κυπριακό και οι Κύπριοι στα πλαίσια του Β΄ Παγκ. Πολέμου

      1. Το Κυπριακό και οι Κύπριοι δε θα μπορούσε να μείνουν ανεπηρέαστοι από όσα συνέβαιναν γύρω τους και σε παγκόσμια κλίμακα κατά την κοσμογονική 10ετία του 1930.

    2. Ένα από αυτά ήταν η επιβολή στην Ελλάδα της δικτατορίας Μεταξά. Αυτό έφερε έναν εύλογο αναπροσανατολισμό στις βασικές κυπριακές διεκδικήσεις. Έτσι, άρχισε να καλλιεργείται στην Κύπρο η ιδέα να διεκδικήσουν, αντί της ένωσης, τοπική αυτονομία και αυτοδιοίκηση στα πλαίσια της βρετανικής αυτοκρατορίας. Αυτή τη λύση άρχισε να προωθεί στο Λονδίνο η εκεί εδρεύουσα, λόγω των μέτρων που λήφθηκαν στην Κύπρο, η Κυπριακή Επιτροπή Λονδίνου. Ήταν η πιο ρεαλιστική, για την περίσταση, λύση. Από την αγγλική, όμως, πλευρά επαναλαμβανόταν (ως το 1945) μονότονα: καμιά αλλαγή προς το παρόν στο καθεστώς.

        3. Η έναρξη, όμως, του Β΄ Παγκ. Πολέμου και η συμμετοχή σε αυτόν και της Ελλάδας άλλαξε τα δεδομένα. Ο αρχιεπισκοπεύων Λεόντιος μετέφερε στην αγγλική πλευρά την προθυμία των Κυπρίων να μετάσχουν στον αγώνα κατά του Άξονα, στο πλευρό των Άγγλων και των Ελλήνων. Τότε οι Άγγλοι έδωσαν απλόχερα υποσχέσεις σκοπιμότητας (άρα κίβδηλες) για μελλοντική δικαίωση των πόθων των Κυπρίων. Άνοιξαν Γραφεία κατάταξης εθελοντών με εκκλήσεις να δοθεί το παρόν στον αγώνα για την Ελλάδα. Προσήλθαν 30.000 εθελοντές που συγκρότησαν στα πλαίσια του αγγλικού στρατού το «Κυπριακό σύνταγμα». Κυπριακές μονάδες πολέμησαν στην Ελλάδα, στη Γαλλία και στη Λιβύη.

       Κάτω από τις εμπόλεμες συνθήκες τα ανελεύθερα μέτρα στο νησί χαλάρωσαν. Πρώτος καρπός αυτής της νέας κατάστασης ήταν η ίδρυση (Οκτ. 1941) του πρώτου πολιτικού κόμματος/οργάνωσης μετά το 1931, του Ανορθωτικού Κόμματος Εργαζόμενου Λαού (ΑΚΕΛ). Ακολούθησε η ίδρυση του Κυπριακού Εθνικού Κόμματος (ΚΕΚ), ακραίου ενωτικού προσανατολισμού. Το ΑΚΕΛ εξελίχθηκε πολύ σύντομα σε εκφραστή της κομουνιστικής ιδεολογίας. Ανάμεσα στα δυο κόμματα αναπτύχθηκε πολιτική (και εθνική;) αντιπαλότητα.

        4. Κατά τη διάρκεια του πολέμου παραμερίστηκαν εντελώς οι πάγιες διεκδικήσεις των Κυπρίων, όχι όμως και από το εθνικό κέντρο. Πριν ακόμη εκδηλωθεί η, αναμενόμενη, γερμανική επίθεση κατά της Ελλάδας (Μάρτης 1941), ο Έλληνας πρωθυπουργός Αλ. Κορυζής έθεσε το ζήτημα της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα στον Άγγλο υπ. Εξωτερικών Ήντεν. Εκείνος απέφυγε να δεσμευτεί. Η κορυφαία, εντούτοις, στιγμή ήταν το αίτημα της μεταφοράς της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης και του βασιλιά στην Κύπρο, για προφανείς, έστω και ανομολόγητες, επιδιώξεις.

       5. Το 1945 η νέα (Εργατικών) βρετανική κυβέρνηση εξέταζε το θέμα της Ένωσης. Ενώ, όμως, το αγγλικό Υπ. Εξωτερικών συναινούσε σε αυτό, αντίθετα το Υπ. Αποικιών και οι αρχηγοί των Επιτελείων αντετίθεντο. Το Σεπτ. 1945 ο αντιβασιλέας-αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός πρότεινε την παραχώρηση της Κύπρου με αντάλλαγμα βρετανικές βάσεις στο έδαφός της και στην Ελλάδα (πρόταση που επανερχόταν ως το 1956), αλλά απορρίφθηκε. Ίσως και λόγω της γενικότερης αστάθειας που επικρατούσε τότε (προοίμια εμφυλίου) στην Ελλάδα.

5. Το Σχέδιο Κρητς-Τζόουνς. Διασκεπτική

    Στις 25/3/1945 σημειώθηκαν συγκρούσεις Ελληνοκυπρίων και αστυνομίας, στις οποίες σκοτώθηκαν δυο Ελληνοκύπριοι. Το Δεκ. κηρύχθηκε παράνομη η ΠΣΕ και αντικαταστάθηκε από την ΠΕΟ (: Παγκύπρια Εργατική Ομοσπονδία).

     Στις δημοτικές εκλογές του Μαϊου 1946 το ΑΚΕΛ εξέλεξε δημάρχους σε όλες τις μεγάλες πόλεις, πλην Κυρήνειας και Πάφου.

       Από την πλευρά τους οι κατακτητές προωθούσαν τα δικά τους σχέδια. Στις 23/10/46 ο υπ. Αποικιών Άρθουρ Κρητς-Τζόουνς πρότεινε τη σύγκληση Συμβουλευτικής Συνέλευσης αντιπροσώπων των Κυπρίων για την εκπόνηση Συντάγματος. Ακόμη εξήγγειλε: 10ετές πρόγραμμα οικονομικής ανάπτυξης και την κατάργηση των νόμων που εμπόδιζαν την εκλογή Αρχιεπισκόπου. Εθναρχία και ΑΚΕΛ απέρριψαν τις προτάσεις, επειδή δεν εμπεριείχαν πρόνοια για την Ένωση. Ταυτόχρονα έστειλαν στο Λονδίνο αντιπροσωπία, η οποία το Φεβρ. 1947 συναντήθηκε με τον υπ. Αποικιών. Παράλληλα η Βουλή των Ελλήνων εξέδωκε Ψήφισμα υπέρ της Ένωσης. Οι Τουρκοκύπριοι αντέδρασαν.

      Το Μάρτη 1947 αφίχθη στο νησί ο νέος Κυβερνήτης λόρδος Ουίνστερ. Αμέσως ήρε την απαγόρευση εκλογής Αρχιεπισκόπου. Τον Ιούνιο εκλέχτηκε ο Τοποτηρητής του Θρόνου Λεόντιος. Σε ένα μήνα απεβίωσε. Τον διαδέχθηκε ο από Κυρηνείας ως Μακάριος Β΄.

       Τον Ιούλιο ο Κυβερνήτης κάλεσε τις οργανώσεις του νησιού να στείλουν αντιπροσώπους στην έκτακτη Συμβουλευτική Συνέλευση για τη σύνταξη Συντάγματος. Οι Τουρκοκύπριοι ανταποκρίθηκαν. Οι Ελληνοκύπριοι διχάστηκαν. Αυτή η Συνέλευση έμεινε γνωστή ως ‘Διασκεπτική’. Οι εργασίες της άρχισαν την 1/11/47. Μετείχαν 10 Ελληνοκύπριοι, 7 Τουκοκύπριοι και 1 Μαρωνίτης. Η Εθναρχία επέκρινε τους αντιπροσώπους του ΑΚΕΛ για τη συμμετοχή τους.

     Οι εργασίες της Διασκεπτικής έφθασαν σε αδιέξοδο. Οι Βρετανοί στις 7/5/48, για να ξεπεραστούν οι δυσκολίες, κατέθεσαν νέες συνταγματικές προτάσεις: 1. Το Νομοθετικό Συμβούλιο θ’ αποτελούνταν από 18 εκλεγμένους Ελληνοκυπρίους, 4 Τουρκοκυπρίους και 4 διορισμένους Βρετανούς αποικιακούς αξιωματούχους. Περιορισμοί: α) Απαγορευόταν η συζήτηση θέματος αμφισβήτησης της θέσης της Κύπρου εντός της Βρετανικής Κοινοπολιτείας. β) Για τη θέσπιση οποιασδήποτε ρύθμισης σε θέματα άμυνας, εξωτερικής πολιτικής, διακρίσεων κατά των μειονοτήτων και τυχόν τροποποιήσεων του Συντάγματος απαιτούνταν προηγούμενη έγκριση του Κυβερνήτη. γ) Στον Κυβερνήτη παραχωρούνταν, παράλληλα με την άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας, και έκτακτη νομοθετική εξουσία. 2. Δίπλα στον Κυβερνήτη λειτουργούσε ως βοηθητικό όργανο το Εκτελεστικό Συμβούλιο. Αυτό θ’ αποτελούνταν από τα 4 διορισμένα μέλη του Νομοθετικού Συμβουλίου, 3 Ελληνοκύπριους βουλευτές και 1 Τουρκοκύπριο, σαν ένα είδος συμμετοχής των Κυπρίων στα της Διοίκησης. Οι Ελληνοκύπριοι διεκδικούσαν πραγματική συμμετοχή (δηλ. Υπουργεία) και όχι ‘εικονική’. Γιαυτό στις 20/5 οι Ελληνοκύπριοι της Διασκεπτικής καταψήφισαν το Σχέδιο Συντάγματος. Χάθηκε έτσι μια ελπιδοφόρα(;) ευκαιρία.

       Τον Απρ. 1948 εκδηλώθηκε εντονότερα και πιο οργανωμένα το Τουρκοκυπριακό ενδιαφέρον για το μέλλον της Κύπρου. Συγκρότησαν ειδική Επιτροπή (με εξέχουσα παρουσία του Ραούφ Ντενκτάς) προκειμένου να διατυπώσει στο καθεστώς τα δικά της αιτήματα. Το Νοέμβ. επισκέφθηκε την Τουρκία.

6. Μακάριος Γ΄. Το δημοψήφισμα (1950)

Τον Κυβερνήτη Ουϊνστερ διαδέχθηκε ο Ράιτ. Αυτός, αντιδρώντας στην αποτυχία της Διασκεπτικής, στράφηκε κατά μελών του ΑΚΕΛ. Αποτέλεσμα: κατά τις δημοτικές εκλογές του 1949 συρρυκνώθηκε η δύναμή του. Το ΑΚΕΛ προσχώρησε αμέσως στη γραμμή της Δεξιάς: «Ένωσις και μόνο Ένωσις». Η Εθναρχία, θέλοντας να διατηρεί τις πρωτοβουλίες, το Δεκ. ζήτησε από τον Κυβερνήτη να το διενεργήσει η Διοίκηση. Το αίτημα απορρίφθηκε. Η Εθναρχία ανέλαβε εκείνη τη διενέργειά του. Το ΑΚΕΛ προσχώρησε. Ο Κιουτσούκ ζήτησε από το καθεστώς να το απαγορεύσει.

Το δημοψήφισμα διεξήχθη στις 15-22/1/50 με τη συλλογή υπογραφών. Το 95,7% των Ελληνοκυπρίων τάχθηκε υπέρ της ΄Ενωσις. Το ΑΚΕΛ πρότεινε στην Εθναρχία να προχωρήσουν από κοινού στη διεθνοποίηση του Κυπριακού. Το επιχείρησε μόνη της η Εθναρχία: αντιπροσωπία υπό το μητροπολίτη Κυρηνείας Κυπριανό έφερε το θέμα στην Αθήνα, στο Λονδίνο και στη Ν. Υόρκη. Η κυβέρνηση Ν. Πλαστήρα – Γ. Παπανδρέου έκρινε τη στιγμή ακατάλληλη.

Την υποκατέστησε η Ελλαδική Εκκλησία. Συγκροτήθηκε πανελλήνια Επιτροπή αγώνα υπό την αιγίδα του Αρχιεπισκόπου Σπυρίδωνος, η οποία στις 21/7/50 οργάνωσε συλλαλητήριο με μεγάλη επιτυχία.

Στις 28/6/50 κοιμήθηκε ο αρχιπίσκοπος Κύπρου Μακάριος Β΄. Στις 16/10/50 αναδείχθηκε αρχιεπίσκοπος ο από Κιτίου Μακάριος (ως Μακάριος Γ΄) που κυριάρχησε στον κυπριακό απελευθερωτικό αγώνα επί 30 σχεδόν χρόνια και οδήγησε στην Κυπριακή Ανεξαρτησία, έμμεσα όμως και στη σημερινή τραγωδία της.

7. Μακάριος Γ΄: Τα πρώτα βήματα (1950-52)

Η αρχή της 10ετίας του 1950 σημαδεύτηκε από δυο γεγονότα. Το πρώτο ήταν η σταδιακά όλο και ενεργότερη ανάμιξη στο Κυπριακό πρόβλημα της Τουρκοκυπριακής μειονότητας, με την παρώθηση ασφαλώς τόσο της Άγκυρας όσο και του Λονδίνου. Αισθανόμενη δε, ως μειονότητα, ανασφαλής και μην μπορώντας να διαδραματίσει ισοδύναμο με τους Ελληνοκυπρίους ρόλο, προσδέθηκε στο άρμα της Άγκυρας, τις οδηγίες της οποίας ακολουθούσαν, όπως και σήμερα (2012), δυστυχώς, ακολουθούν. Το δεύτερο, η ανάδειξη στον αρχιεπισκοπικό θρόνο του Μακαρίου Γ΄.

Ο νέος αρχιεπίσκοπος συνέστησε στους Ελληνοκυπρίους να μη συνεργάζονται με την αποικιακή Διοίκηση. Οι Βρετανοί, αντιδρώντας, τον Ιαν. 1951 σκλήρυναν τη νομοθεσία καταστολής. Ο Μακάριος Γ΄ αναμόρφωσε το Εθναρχικό Συμβούλιο, ίδρυσε νεολαιίστικες οργανώσεις και την Παγκύπρια Εθνική Συνέλευση, αποκλείοντας τους οπαδούς του ΑΚΕΛ. Σε όλους αυτούς τους ελιγμούς τον αντιπολιτευόταν σφοδρά ο μητροπολίτης Κυρηνείας Κυπριανός, ο οποίος ήταν οπαδός της άμεσης Ένωσης. Η κυριαρχική παρουσία του Μακαρίου Γ΄ προκάλεσε υποχώρηση και κρίση σο ΑΚΕΛ. Έτσι, το 1952 διαγράφηκαν από το κόμμα μερικά από τα ικανότερα στελέχη του.

Ο Μακάριος δεν άργησε να υπερβεί τα κυπριακά όρια. Πρώτα ζήτησε από την ελληνική Κυβέρνηση ν’ αρχίσει επαφές με την Αγγλία. Οι ασταθείς, όμως, κεντρώες κυβερνήσεις έδειξαν απρόθυμες, σε αντίθεση με την Εκκλησία της Ελλάδας που ήταν συμπαραστάτης του. Άλλωστε αυτή την περίοδο πρώτη προτεραιότητα της Ελλάδας ήταν η ένταξη στο ΝΑΤΟ (άρα δεν έπρεπε να ενοχλήσει την Αγγλία). Επόμενος στόχος του Μακαρίου ήταν η προσφυγή στον ΟΗΕ. Η Αγγλία είχε ήδη προσεγγίσει τις ΗΠΑ. Οι τελευταίες ήταν μεν εναντίον της συνέχισης του αποικιακού καθεστώτος, τάχθηκαν όμως και εναντίον της προσφυγής, φοβούμενες ρήγμα στους κόλπους του ΝΑΤΟ.

Το Μάρτιο 1951 ο Μακάριος επισκέφθηκε την Αθήνα όπου συναντήθηκε με τους βασιλέα Παύλο, πρωθυπουργό Σοφ. Βενιζέλο και αρχιεπίσκοπο Σπυρίδωνα. Στις 21/3 πραγματοποιήθηκε σύσκεψη πολιτικών αρχηγών, στην οποία αποφασίστηκε να ζητηθεί από την Αγγλία η Ένωση με αντάλλαγμα την παραχώρηση μιας βάσης στον ελλαδικό και μιας στον κυπριακό χώρο. Η πρόταση απορρίφθηκε από την Αγγλία. Στην Ένωση αντιδρούσαν δυναμικά και οι Τούρκοι.

Το φθινόπωρο του 1951 στη μεν Βρετανία επανήλθαν στην εξουσία οι Συντηρητικοί υπό τον Τσώρτσιλ, στην δε Ελλάδα γίνανε εκλογές και προέκυψε και πάλι αδύναμη Κυβέρνηση υπό το Νικ. Πλαστήρα αλλά πανίσχυρη αντιπολίτευση υπό τον Αλ. Παπάγο. Ο νέος Βρετανός υπ. Εξωτερικών Άντ. Ήντεν απέκλεισε την Ένωση.

Στη σύνοδο του ΟΗΕ το Νοέμ. οι Έλληνες αντιπρόσωποι μίλησαν γενικά για τα αποικιακά καθεστώτα και αναφέρθηκαν ειδικότερα στην Κύπρο. Αυτά δεν ικανοποίησαν την Εθναρχία. Στις 22/11 πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα μεγάλη διαδήλωση. Η Τουρκία προειδοποιούσε με έμμεσες απειλές. Το Μάη 1952 γίνανε νέες διαδηλώσεις με αφορμή την άφιξη στην Αθήνα του στρατάρχη Μπ. Μοντγκόμερυ.

Ο Μακάριος συνέχισε να πιέζει την Αθήνα για προσφυγή στον ΟΗΕ, απειλώντας ότι θα το πράξει ο ίδιος δια της Συρίας. Προετοίμασε μάλιστα το έδαφος με επισκέψεις του σε Συρία, Λίβανο και Αίγυπτο. Στην Αθήνα δραστηριοποιήθηκε έντονα και ο αρχιεπίσκοπος Σπυρίδων. Οι πολιτικοί ήταν αναποφάσιστοι. Ο Μακάριος τελικά αναχώρησε από την Αθήνα (26/7) απογοητευμένος, προβαίνοντας σε σκληρές δηλώσεις.

8. Κυβέρνηση Παπάγου. Προσφυγή στον ΟΗΕ

Το Νοεμ. 1952 αναδείχτηκε ισχυρότατη Κυβέρνηση του Ελληνικού Συναγερμού. Υπουργός Εξωτερικών διορίστηκε ο Στέφ. Στεφανόπουλος. Μόνιμος αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ τοποθετήθηκε ο κυπριακής καταγωγής Αλέξης Κύρου, ο οποίος επηρέαζε τη χάραξη της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Όλα αυτά (σε συνδυασμό και με το θάνατο του Στάλιν) επιτάχυναν τις διαδικασίες και διευκόλυναν την προσφυγή στον ΟΗΕ. Και η ενδοελληνική κατάσταση ευνοούσε πλέον τις σχετικές κινήσεις.

Αρχικά ο Παπάγος δήλωσε ότι θα αντιμετώπιζε το Κυπριακό στα πλαίσια της ελληνοβετανικής φιλίας. Στις 27/4/53 ο Μακάριος ζήτησε από τον Κυβερνήτη τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Η απάντηση ήταν αρνητική. Οι Ελληνοκύπριοι αντέδρασαν με αποχή από τους εορτασμούς για τη στέψη της Ελισάβετ. Η Διοίκηση απάντησε με κατάργηση της ΠΕΟΝ (οργάνωση της Εθναρχίας). Στις 10/8 ο Μακάριος ζήτησε από το γ.γ. του ΟΗΕ την εφαρμογή στην Κύπρο της αρχής της αυτοδιάθεσης. Στη Γεν. Συνέλευση του ΟΗΕ ο Στέφ. Στεφανόπουλος αναφέρθηκε στο Κυπριακό.

Οι ελληνοβρετανικές επαφές για το Κυπριακό (22/9) απέβησαν άκαρπες. Ο Παπάγος κατήγγειλε στη Βουλή τη συμπεριφορά του Ήντεν ως προσβλητική.

Στις 16/10/53 ο Στ. Στφανόπουλος προειδοποίησε τους Βρετανούς ότι η αρνητική τους στάση εξωθούσε σε μονομερή προσφυγή της Ελλάδας στον ΟΗΕ. Το Λονδίνο αγνόησε τις ελληνικές πιέσεις.

Το Φεβρ. 1954 ο Μακάριος επισκέφθηκε εκ νέου την Αθήνα όπου επανέλαβε τις πιέσεις του προς την Κυβέρνηση. Στη Βουλή των Κοινοτήτων διαδηλώθηκε εκ νέου η βρετανική αδιαλλαξία. Ακόμη: α) Ο Τούρκος πρωθυπουργός, διερχόμενος από το Ελληνικό, αρνήθηκε να συζητήσει το θέμα με τον Παπάγο` β) τον Απρ. οι ΗΠΑ απέτρεψαν ελληνική προσφυγή στον ΟΗΕ.

Στις 15/4 σε μια άτυπη σύσκεψη υπό τον πρωθυπουργό αποφασίστηκε η προσφυγή στον ΟΗΕ. Αυτή η απόφαση επικρίθηκε έντονα από πολλούς διπλωμάτες ως άκαιρη και ελλιπώς προετοιμασμένη. Η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με ΗΠΑ, Μ. Βρετανία και Τουρκία. Πέραν αυτού δεν αξιολογήθηκαν ορθά (υπερεκτιμήθηκαν) οι δυνατότητες του ΟΗΕ.

Το Λονδίνο, ενόψει της εικαζόμενης ελληνικής προσφυγής και προκειμένου να ενισχύσει τη θέση του στον ΟΗΕ, αποφάσισε να παρουσιάσει μια νέα συνταγματική πρόταση. Την παρουσίασε στις 28/7 και απορρίφθηκε αμέσως από τους Ελληνοκυπρίους. Η κατάσταση επιδεινώθηκε από δήλωση του Βρετανού υφυπ. Αποικιών Χέν. Χόπκινσον στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι η Κύπρος δε θα μπορούσε ν’ αποκτήσει ποτέ πλήρη ανεξαρτησία. Αυτή η δήλωση οριστικοποίησε την ελληνική απόφαση για προσφυγή. Αυτή υποβλήθηκε τον Αύγ. 1954 και ενεγράφη στην ημερησία διάταξη. Εναντίον της ελληνικής προσφυγής κινητοποιήθηκε και η τουρκική διπλωματία. Τα επανειλημμένα βρετανικά διαβήματα στην Αθήνα έμειναν ατελέσφορα.

Η ελληνική προσφυγή συζητήθηκε το Δεκ. 1954 και είχε αρνητική έκβαση. Η ελληνική προσπάθεια προσέκρουσε στην αγγλο-τουρκική συντονισμένη αντίδραση κάτω από τη διακριτική συμπαράσταση της Αμερικής, με πρόταση της οποίας η υπόθεση αφέθηκε εκκρεμής «προς το παρόν»! Η εξέλιξη αυτή συνοδεύτηκε από διαδηλώσεις σε Κύπρο και Ελλάδα.

Οι προσπάθειες του Μακαρίου στράφηκαν τώρα προς χώρες της Ασίας, Αφρικής και Ν. Αμερικής. Η Αθήνα αποδυναμώθηκε λόγω της ασθένειας Αλ. Παπάγου, κ αυτό τη στιγμή που δρομολογούνταν η Τριμερής Διάσκεψη του Λονδίνου για το Κυπριακό.

Μπροστά στο ενδεχόμενο νέας ελληνικής προσφυγής στον ΟΗΕ, η Βρετανία επανεξέτασε το Κυπριακό. Ετοίμασε (Μάρτ. 1955) ένα νέο σχέδιο συνταγματικής διακυβέρνησης, εγκαταλείποντας το «ουδέποτε» στην ανεξαρτησία. Αυτό το σχέδιο έμεινε στα χαρτιά, επειδή τον Απρίλιο επήλθε αλλαγή στην κορυφή της αγγλικής κυβέρνησης. Και όχι μόνο αυτό: την 1/4/55 εκδηλώθηκε ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ υπό το Γ. Γρίβα-«Διγενή».Τους πρώτους μήνες αυτός ο αγώνας ήταν υποτονικός και αναποτελεσματικός.

Γ’ . Ο ΕΘΝΙΚΟΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ (1955-59)

1. Η «Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών» (ΕΟΚΑ)

Ο Γ. Γρίβας, συνταγματάρχης του ελληνικού Στρατού, αρχηγός της «Χ» στην Κατοχή, κυπριακής καταγωγής, από τις αρχές της 10ετίας του ’50 συνέλαβε την ιδέα της ένοπλης δράσης στην Κύπρο. Το 1952 έγιναν σχετικά πολλές συσκέψεις ανάμεσα στους Γρίβα, Μακάριο, Αχιλλέα Κύρου, Σάββα και Σωκράτη Λοϊζίδη κ.ά., Ελλαδιτών και Κυπρίων. Αρχικά ο Μακάριος ήταν αρνητικός. Το 1954 ο Γρίβας μέσω Ρόδου έφθασε στην Κύπρο κρυφά. Οι Άγγλοι συνέλαβαν (Ιαν. 1955) ελληνικό καϊκι που μετέφερε πολεμοφόδια.

Ο Παπάγος αρχικά ήταν αντίθετος με το εγχείρημα. Άλλαξε, όμως, στάση μετά την απόρριψη της προσφυγής στον ΟΗΕ. Η όποια στάση, πάντως, της ελληνικής Κυβέρνησης δεν επηρέαζε τις αποφάσεις κι ενέργειες του Γρίβα.

Περίπλοκες ήταν και οι σχέσεις Μακαρίου (που μαχόταν για την Ένωση) και Γρίβα (αρχηγού του ένοπλου αγώνα). Ο Γρίβας ούτε στο Μακάριο λογοδοτούσε.

Από τις πρώτες ενέργειες του Γρίβα μετά την άφιξή του στην Κύπρο ήταν η ίδρυση (κυρίως από μέλη των νεολαιίστικων οργανώσεων της Εθναρχίας) και οργάνωση της ΕΟΚΑ, της οποίας έγινε αρχηγός με το ψευδώνυμο «Διγενής». Ο Μακάριος συνιστούσε περιορισμένη ένοπλη δράση.

Για τους Βρετανούς η ΕΟΚΑ ήταν τρομοκρατική οργάνωση. Στη δράση της ΕΟΚΑ απάντησαν τόσο η αποικιακή διοίκηση (σύσταση της «Επικουρικής Αστυνομίας» από τους Τουρκοκύπριους) όσο και η Άγκυρα, κινητοποιώντας τους Τουρκοκύπριους (ίδρυση της «Βοκάν» που το 1957 ονομάστηκε ΤΜΤ και καθοδηγούνταν από Τούρκους αξιωματικούς). Είχαμε έτσι και σύγκρουση Εληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Οι Βρετανοί αντιπαρέθεσαν στην ΕΟΚΑ δυνάμεις που πολύ γρήγορα (φθινόπ. 1955) έφθασαν τις 34.000. Η ΕΟΚΑ σχεδόν αγνόησε (ίσως ανοήτως) την ΤΜΤ. Θύματα από τη δράση της ΕΟΚΑ: α) νεκροί: 218 Εληνοκύπριοι (κυρίως για συνεργασία με τον εχθρό), 142 Βρετανοί και 29 Τουρκοκύπριοι` β) τραυματίες: 197 Ελληνοκύπριοι, 684 Βρετανοί και 172 Τουρκοκύπριοι.

2. Η Τριμερής του Λονδίνου

       Τον Απρ. 1955 την πρωθυπουργία της Βρετανίας ανέλαβε ο Άντ. Ήντεν και υπ. Εξωτερικών ο Χάρ. Μακμίλλαν. Η νέα Κυβέρνηση στις 30/6/55 πρότεινε τη σύγκληση στο Λονδίνο Διάσκεψης μεταξύ Αγγλίας, Ελλάδας και Τουρκίας για θέματα της Αν. Μεσογείου με «έμφαση στην Κύπρο». Οι ΗΠΑ επικρότησαν την πρωτοβουλία. Η Αθήνα βρέθηκε σε δυσχερή θέση: αμφιταλαντεύσεις και διαφωνίες. Τελικά αποφασίστηκε η συμμετοχή. Αρνητική ήταν η στάση και των Ελληνοκυπρίων, κυρίως λόγω της συμμετοχής της Τουρκίας. Ζήτησε τη μη συμμετοχή της Ελλάδας. Ασκήθηκαν βρετανικές πιέσεις στο Μακάριο. Στα τέλη Αυγ. η Εθναρχία δήλωσε ότι δε θ’ αποδεχθεί τις αποφάσεις της Διάσκεψης αν δεν οδηγούν στην αυτοδιάθεση.

       Οι εργασίες της άρχισαν στις 29/8. Μετείχαν οι 3 υπουργοί Εξωτερικών (Μακμίλλαν, Στέφ. Στεφανόπουλος και Φατίν Ζορλού). Στις 31/8 ο Έλληνας ζήτησε την εισαγωγή ενός φιλελεύθερου Συντάγματος και τη βρετανική δέσμευση για την άσκηση εντός ευλόγου χρόνου του δικαιώματος αυτοδιάθεσης. Ο Τούρκος ήταν σκληρός: α) συνταγματική διακυβερνηση και β) επιστροφή της Κύπρου στην Τουρκία μετά από τυχόν βρετανική αποχώρηση. Το βρετανικό σχέδιο υποβλήθηκε στις 6/9. Αυτό συνοδεύτηκε (σχεδιασμένα) από τους απαίσιους διωγμούς, αγριότητες, δολοφονικές επιθέσεις και βανδαλισμούς  των Τούρκων στην Κων/πολη κατά της εκεί ελληνικής μειονότητας και των περιουσιών τους. Η ακμάζουσα ελληνική μειονότητα υποχρεώθηκε, στο σύνολό της σχεδόν, να πάρει το δρόμο της προσφυγιάς άρον-άρον. Ίσως η Άγκυρα να μην ήθελε οι βανδαλισμοί και η αγριότητα να πάρουν τέτοιες διαστάσεις.

     Το πλήγμα για την Τριμερή ήταν καίριο. Η προσοχή στράφηκε στην πρόληψη ακραίων εξελίξεων στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Εντούτοις ο Στέφ. Στεφανόπουλος δεν αποχώρησε από τη Διάσκεψη! Ο Αμερικανός υπ. Εξωτερικών Φόστερ Ντάλλες με επιστολές σε Αθήνα και Άγκυρα συνιστούσε αυτοσυγκράτηση!.... Αυτή η εξίσωση προκάλεσε οργή στην Αθήνα. Το κύρος του Στεφανόπουλου επλήγη καίρια.

     Νέα ελληνική ήττα ήρθε στα τέλη Σεπτ. όταν ο ΟΗΕ απέρριψε τη συζήτηση της ελληνικής προσφυγής. Και αυτή χρεώθηκε στο Στεφανόπουλο.

       Στις αρχές Οκτ. απεβίωσε ο πρωθυπουργός Αλ. Παπάγος. Ένας από τους πιθανότερους υποψήφιους διαδόχους του, ο Στέφ. Στεφανόπουλος, ήταν ήδη πολιτικά καθημαγμένος. Και αυτό, προφανώς, ώθησε το βασιλιά Παύλο να επιλέξει ως διάδοχο του Παπάγου στην πρωθυπουργία ένα νέο και άφθαρτο –και απόλυτα επιτυχημένο ως υπουργό- πολιτικό, τον Κων. Καραμανλή, υπουργό Δημ. Έργων, εκπλήσσοντας (αλλά και δυσαρεστώντας) Αμερικανούς και Άγγλους.

      Στόχος και της Κυβέρνησης Καραμανλή ήταν ο ίδιος, η Ένωση. Επιδίωξε ν’ απαγκιστρώσει το Λονδίνο από τον αφύσικο εναγκαλισμό της Άγκυρας. Και ενμέρει το πέτυχε με τις συνομιλίες Μακαρίου – Χάρτινγκ. Άλλαξε και η ηγεσία του Υπ. Εξωτερικών: αρχικά ο Σπ. Θεοτόκης και στη συνέχεια ο Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας. Η Κυβέρνηση προσπαθούσε να εκμεταλλεύεται κάθε διαφωνία Ουάσιγκτον – Λονδίνου επωφελεία της κυπριακής υπόθεσης, όπως π.χ. επί του θέματος της διχοτόμησης του νησιού.

3. Συνομιλίες Μακαρίου – Χάρτινγκ. Σύλληψη και εξορία του Μακαρίου

      Η δράση της ΕΟΚΑ, μετά την αρχική διστακτικότητα, απειρία και τις αστοχίες, έβαινε εντεινόμενη. Ο Χάρτινγκ ζήτησε στρατιωτικές ενισχύσεις. Στις 28/10/55 η ΕΟΚΑ είχε την πρώτη της σημαντική επιτυχία, νίκησε σε πολεμική αναμέτρηση. Ήρθαν και οι πρώτοι θάνατοι Βρετανών στρατιωτών. Στις 26/11 ο Διοικητής κήρυξε το νησί σε Κατάσταση Ανάγκης. Έπεσε νεκρός και το πρώτο στέλεχος της ΕΟΚΑ (ο Χαράλαμπος Μούσκου). Ακολούθησαν και οι πρώτες καταδίκες σε θάνατο (Μιχ. Καραολής, Ανδρ. Δημητρίου), χωρίς όμως την άμεση εκτέλεσή τους. Το Δεκ. οι Βρετανοί εξαπέλυσαν εκκαθαριστικές επιχειρήσεις και έθεσαν εκτός νόμου το ΑΚΕΛ. Στις αρχές του 1956 εκδηλώθηκαν και οι πρώτες τουρκοκυπριακές διαδηλώσεις κατά της ΕΟΚΑ. Σκοτώθηκε Τουρκοκύπριος αστυνομικός.

     Σ’ έναν ελιγμό, ο Χάρτινγκ έκαμε «άνοιγμα» προς τους Ελληνοκύπριους, ενώ ταυτόχρονα συνομιλούσε και με τους Τουρκοκύπριους ηγέτες. Αυτή η αλλαγή στάσης πήρε τη μορφή συνομιλιών Μακαρίου – Χάρτινγκ.

     Τη σημαντική αυτή εξέλιξη υποστήριζε και η ελληνική Κυβέρνηση. Ήταν, όμως, η πρώτη και τελευταία φορά που οι Βρετανοί διαπραγματεύτηκαν απευθείας με τον ηγέτη των Ελληνοκυπρίων. Μετά το πρόβλημα διεθνοποιήθηκε, δυστυχώς.

        Οι συνομιλίες άρχισαν τον Οκτ. Ευθύς εξαρχής ο Μακάριος έβαλε τους δυο κυρίαρχους όρους-τρόπο επίλυσης του Κυπριακού: α) εισαγωγή φιλελεύθερου Συντάγματος, και β) αναγνώριση του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης. Και η νέα ελλην. Κυβέρνηση δεν έμεινε αδρανής: στις 24/10 ο υπ. Εξωτερικών Σπ. Θεοτόκης συναντήθηκε με το Βρετανό Μακμίλλαν και προέτρεψε το Λονδίνο να προχωρήσει σε διαπραγματεύσεις με το Μακάριο.

      Η βρετανική πλευρά υπό την προσωπική καθοδήγηση του ίδιου του Ήντεν κατέληξε σε μια νέα φόρμουλα επίλυσης χωρίς πλέον το «ουδέποτε πρόκειται να εφαρμοστεί στην Κύπρο η αρχή της αυτοδιάθεσης». Αυτή στις 11/11 τέθηκε υπόψη της Άγκυρας, ενώ οι Έλληνες και οι Αμερικανοί θα τη μάθαιναν στις 21/11. Ο Μακάριος την απέρριψε αμέσως, κυρίως διότι διέβλεπε ότι η διατύπωσή της προέκυψε μετά από τουρκικό βέτο, χωρίς, φυσικά, αυτό να σημαίνει ότι τον ικανοποιούσε αυτό καθεαυτό το περιεχόμενό της. Οι σχετικές συζητήσεις δε διακόπηκαν χάρη στην παρέμβαση προς το Λονδίνο του ίδιου του Κων. Καραμανλή, ο οποίος επισήμανε ότι η όλη διατύπωση καθιστούσε σχεδόν ανύπαρκτο το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Ο Καραμ. απέρριψε αγγλο-αμερικανική αξίωση ν’ ασκήσει πιέσεις στο Μακάριο ν’ αποδεχθεί το σχέδιο.

        Στις 5/12 ο Σπ. Θεοτόκης ενεχείρισε στον Άγγλο πρεσβευτή Πικ υπόμνημα με τις αλλαγές που θα έπρεπε να γίνουν στην αγγλική φόρμουλα. Αυτές συζητήθηκαν σε συνάντηση Θεοτόκη – Μακμίλλαν στα μέσα Δεκ.. Στα τέλη Δεκ. ο πρεσβευτής Αλ. Λιάπης διαβουλεύτηκε στην Κύπρο με το Μακάριο. Το χάσμα μίκρυνε. Αμερικανική παρέμβαση προέτρεπε για γεφύρωση. Η ελληνική προσπάθεια φαινόταν να καρποφορεί: η Βρετανία ήταν έτοιμη ν’ αποδεχθεί –έστω και έμμεσα- την αρχή της αυτοδιάθεσης.

      Οι Βρετανοί έκαμαν κάποιες βελτιώσεις στη διατύπωση, διατήρησαν όμως τη διπλή άρνηση. Τον Ιαν. 1956 γίνανε άλλες 3 επαφές Μακαρίου – Χάρτινγκ. Ο Μακάριος έβλεπε με καχυποψία το σχέδιο. Επέμενε σε ουσιαστικές αλλαγές-ρυθμίσεις. Στις αγγλικές αντιρρήσεις προστέθηκε η όλο και δυναμικότερη ανάμειξη της Αγκυρας, και με απειλές. Η απάντηση του Μακαρίου έπρεπε να δοθεί ως το τέλος Ιαν. Συμβουλεύτηκε και τους μητροπολίτη Κυρήνειας και ‘Διγενή’. Ήταν απόλυτα απορριπτικοί. Διέβλεπαν ‘παγίδα’. Απάντησε στις 2/2 με επιστολή. Αρνητικά μεν, δεν γκρέμιζε όμως κάθε γεφύρι συνέχισης. Προσφέρθηκε να συνεργαστεί με τον Κυβερνήτη για την προετοιμασία του «μεταβατικού καθεστώτος», επιμένοντας ταυτόχρονα στις βασικές του θέσεις. Και ο Χάρτινγκ απέρριψε τις δικές του προτάσεις, αξιώνοντας ταυτόχρονα την καταδίκη της ‘βίας’.

     Εντούτοις δεν επήλθε ρήξη. Στις 23/2 άρχισαν νέες διαβουλεύσεις, στις οποίες ενεπλάκη και ο Εργατικός βουλευτής Φράνσις Νόελ-Μπαίηκερ. Η Ελλάδα βρισκόταν σε προεκλογική περίοδο. Στις 17/2 ο Μακάριος ζήτησε τη γνώμη του Κων. Καραμανλή. Η αντιπολίτευση τον κατηγορούσε ότι προτίθεται να «ξεπουλήσει» την Κύπρο. Απάντησε: θ’ αποδεχθώ την όποια απόφασή σας.

      Στις 29/2 αφίχθη στην Κύπρο ο Λένοξ-Μπόυντ με νέες – βελτιωμένες- προτάσεις. Ο Μακάριος τις απέρριψε και αυτές, ελπίζοντας σε περαιτέρω βελτίωσή τους. Ενώ δε συνεχίζονταν οι συνομιλίες, η Λευκωσία συγκλονίστηκε από εκρήξεις. Ο Λένοξ-Μπόυντ διέκοψε εκνευρισμένος τη σύσκεψη.

      Στις 9/3, ενώ ο Μακάριος ετοιμαζόταν ν’αναχωρήσει για Αθήνα, συνελήφθη μαζί με το μητροπολίτη Κυρήνειας Κυπριανό, το μαχητικό ιερέα Παπαευαγγέλου και το Γραμματέα της μητρόπολης Κυρηνείας (συγγενή του Κυπριανού) Ιωννίδη κι εξορίστηκαν στα νησιά Σεϋχέλλες.

4. Νέο βρετανικό σχέδιο (1956): η διπλή αυτοδιάθεση

     Η εξορία του Μακαρίου συνοδεύτηκε από έξαρση της δράσης της ΕΟΚΑ, μέχρι απόπειρας και κατά της ζωής του Χάρτινγκ. Αυτή προκάλεσε νέα σκληρά κατασταλτικά μέτρα από τον κατακτητή. Στις 10/5/56 εκτελέστηκαν οι Καραολής και Δημηγτρίου. Η ΕΟΚΑ απάντησε με αντίποινα. Επεισόδια και μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.

    Το καλοκαίρι διεξήχθησαν μεγάλης κλίμακας, άκαρπες όμως, επιχειρήσεις κατά της ΕΟΚΑ. Νέες εκτελέσεις αγωνιστών στις 9/8.

      Η εξορία Μακαρίου αιφνιδίασε και Αθήνα και Ουάσιγκτον. Η πρώτη συγκλονίστηκε από αντιβρετανικές διαδηλώσεις. Στη Βουλή κατατέθηκαν προτάσεις μομφής κατά της Κυβέρνησης. Ανακλήθηκε ο Έλληνας πρεσβευτής στο Λονδίνο. Η Εθναρχία κατηγόρησε το Σπ. Θεοτόκη για υπονόμευση της πολιτικής Μακαρίου. Ο Καραμ. κάλυψε μεν αρχικά τον υπουργό του, στη συνέχεια όμως τον αντικατέστησε με τον Ευάγ. Αβέρωφ-Τοσίτσα (στο εξής μόνο ως Αβέρωφ).

      Από την εκτόπιση επηρεάστηκε και η γενικότερη ελληνική εξωτερική πολιτική. Συνοδεύτηκε από γενναίο άνοιγμα προς τους Άραβες, ιδιαίτερα την Αίγυπτο. Αυτό και ενόψει νέας προσφυγής στον ΟΗΕ. Αναλήφθηκε διεθνής εκστρατεία ενημέρωσης για το Κυπριακό. Το Δεκ. οι Καραμ. και Αβέρωφ επισκέφθηκαν το Βελιγράδι.

       Αντικαταστάτης του Μακαρίου δεν προέκυψε. Οι Άγγλοι θέλανε ασφαλώς κάποιον άλλο, πιο εύχρηστο, συνομιλητή αλλά δεν εύρισκαν. Άρα τυχόν αγγλοκυπριακές διαπραγματεύσεις επίλυσης του προβλήματος ήταν αδύνατες. Το μόνο που της απέμεινε ήταν μια διεθνής συμφωνία με ενισχυμένο το ρόλο της Τουρκίας.

       Μια τέτοια συμφωνία, όμως, δυσχεράνθηκε από την άνοιξη του 1956 εξαιτίας της έντασης στις ελληνοβρετανικές σχέσεις. Ο Βρετανός πρεσβευτής μιλούσε για «ομηρία» του Καραμανλή.

       Παρά ταύτα, η Αγγλία αναζητούσε ένα νέο σχέδιο επίλυσης του Κυπριακού. Προς τούτο τον Ιούλ. 1956 ανέθεσε στον επιφανή νομικό λόρδο Ράντκλιφ τη σύνταξη ενός νέου σχεδίου Συντάγματος. Αυτός στην Κύπρο δε βρήκε, απουσία του Μακαρίου, Ελληνοκύπριο συνομιλητή. Συνάντησε μόνο τον Τουρκοκύπριο Φ. Κιουτσούκ.

       Τον Ιούν. 1956 οι Βρετανοί εξέταζαν την ιδέα ν’ αφήσουν την άσκηση ή μη του δικαιώματος αυτοδιάθεσης στην κρίση του ΝΑΤΟ. Υπό τρεις, όμως, βασικούς όρους: α) να εγκριθεί με πλειοψηφία των 2/3, β) ν’ ασκηθεί μετά 10 χρόνια από την ψήφιση του Συντάγματος, και γ) να υπογραφούν δυο τριμερείς Συνθήκες: μεταξύ Αγγλίας, Ελλάδας και Τουρκίας. Προ του βέβαιου, όμως, ενδεχόμενου άσκησης τουρκικού βέτο, η ιδέα εγκαταλείφθηκε.

     Όλες αυτές οι διεργασίες γίνονταν ερήμην της Ελλάδας. Παρά ταύτα, στις 12/6 πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα σύσκεψη υπουργών και κορυφαίων διπλωματών υπό τον πρωθυπουργό, στην οποία προσδιορίστηκαν οι όροι μιας νέας πρότασης. Στο επόμενο δίμηνο αυτή τέθηκε υπόψη των Άγγλων και των Αμερικανών. Περιλάμβανε: α) εισαγωγή Συντάγματος με Βουλή όπου θα υπερτερούσαν οι Έλληνες εκλεγμένοι· β) ο Κυβερνήτης διατηρούσε τους τομείς εξωτερικής πολιτικής, άμυνας και επί 1 έτος εσωτερικής ασφάλειας· γ) το Συμβούλιο του ΝΑΤΟ θ’ αποφάσιζε εντός 3-5 ετών την ημερομηνία άσκησης του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης· δ) εάν γινόταν η Ένωση, η Αγγλία θα διατηρούσε στην Κύπρο μια βάση και μια επί ελλαδικού εδάφους κ.ά. Επρόκειτο για το πιο άρτιο ελληνικό σχέδιο επίλυσης του Κυπριακού που καταρτίστηκε ποτέ. Συνάντησε, όμως, την αγγλική περιφρόνηση.

   Ταυτόχρονα εξελισσόταν και μια δεύτερη ελληνική πρωτοβουλία: ο Έλληνας πρόξενος στη Λευκωσία συνάντησε (16/8) το Γρίβα και τον έπεισε να κηρύξει μονομερή εκεχειρία. Οι Άγγλοι την εξέλαβαν ως ήττα. Πρόσφεραν, μάλιστα, στο Διγενή όρους παράδοσης! Ο Διγενής απάντησε με σαρκασμό: έστειλε στο Κυβερνείο ένα γάιδαρο φέροντας την επιγραφή: «Στρατάρχα μου, παραδίδομαι!» Επανέλαβε τη δράση του. Οι Βρετανοί δημοσίευσαν ημερολόγιο του Γρίβα. Στις 21/9 εκτελέστηκαν 3 ακόμη αγωνιστές.

       Διαπιστώνοντας η ελλ. Κυβέρνηση ότι οι πρωτοβουλίες της αγνοούνται, στράφηκε στους Αμερικανούς, ζητώντας τους ν’ αναλάβουν πρωτοβουλίες. Αυτοί έδειξαν αρχικά μεν διστακτικοί, αλλά το Σεπτ. και Οκτ. απεσταλμένος του Προέδρου επισκέφθηκε τις τρεις πρωτεύουσες, προσφέροντας τις «καλές του υπηρεσίες». Οι Βρετανοί αντέδρασαν. Ήδη οι σχέσεις Ουάσιγκτον – Λονδίνου δοκιμάζονταν για τη Μέση Ανατολή, για να συγκρουστούν με αφορμή την κρίση στο Σουέζ. Οι Βρετανοί εμφανίστηκαν ως υποστηρικτές και των τουρκικών συμφερόντων στην Κύπρο. Οι Τούρκοι ήδη είχαν ζητήσει τη διχοτόμηση του νησιού.

      Η τουρκική θέση (και επιμονή) για διχοτόμηση έγινε όπλο πίεσης/εκβιασμού στα χέρια των Άγγλων κατά των ελληνοκυπριακών απαιτήσεων: διαλέξτε ανάμεσα στη διχοτόμηση και στη συνέχιση της αποικιοκρατίας. Ο Λένοξ-Μπόυντ, μετά τις επισκέψεις του σε Αθήνα και Άγκυρα, στις 19/12 ανακοίνωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων το συνταγματικό σχέδιο Ράντκλιφ. Ταυτόχρονα δήλωνε ότι αναγνωρίζει το δικαίωμα αυτοδιάθεσης και στους Τουρκοκυπρίους. Δηλ. τη διχοτόμηση.

      Οι προβλέψεις του σχεδίου Ράντκλιφ συνιστούσαν την πιο ολοκληρωμένη βρετανική πρόταση και ήταν αξιόλογη. Δεν έπαυε, όμως, να είναι μια αποικιοκρατική ‘λύση’. Ακόμη κι αυτο, όμως, ακυρώθηκε μετά τη δήλωση της διπλής αυτοδιάθεσης.

      Υποστηρίχθηκε από τους Τούρκους. Διαδόθηκε ότι ο Ευάγγ. Αβέρωφ πρότεινε (6/10/56) στον Τούρκο πρεσβευτή στην Αθήνα τη διχοτόμηση του νησιού. Η ελλην. Κυβέρνηση διέψευσε κατηγορηματικά τον τουρκικό ισχυρισμό. Αλλά και τα γεγονότα διαψεύδουν την τουρκική κακοβουλία.

5. Η πορεία κατά το 1957

      1. Τον Ιαν. 1957 την πρωθυπουργία της Αγγλίας ανέλαβε ο Χ. Μακμίλλαν.

      2. Στις αρχές του 1957 η νέα αγγλική κυβέρνηση εξέτασε σοβαρά το θέμα της διχοτόμησης της Κύπρου. Διατάχθηκε σχετική μελέτη. Τα συμπεράσματά της οδήγησαν τελικά στην εγκατάλειψη (Ιούν.) της ιδέας. Αντέδρασε, άλλωστε, έντονα και η ελληνική διπλωματία, η οποία κατάφερε να προσεταιριστεί και την αμερικανική υποστήριξη. Χωρίς δε την αμερικανική στήριξη, το Λονδίνο ήταν αδύνατο να το πετύχει.

       3. Κατόπιν αυτού, το καλοκαίρι εκπονήθηκε από το Λονδίνο σχέδιο αγγλο-ελληνο-τουρκικής συγκυριαρχίας στο νησί. Δεν προωθήθηκε αυτή η λύση. Αντ’ αυτού πρότεινε νέα Τριμερή (Αύγ.), την οποία απέρριψε η Αθήνα. Το Λονδίνο ταυτόχρονα δήλωσε ότι θα αποδεχόταν μια τυχόν ελληνοτουρκική συμφωνία για την Κύπρο. Ήταν ο προάγγελος για τις συμφωνίες του 1959.

       4. Από την πλευρά της η Αθήνα: α) το Φεβρ. υποστήριξε στον ΟΗΕ τη νέα προσφυγή της. Αυτή τη φορά τουλάχιστον δεν ηττήθηκε: γινόταν σύσταση για συνέχιση των διαπραγματεύσεων. β) Ο Αβέρωφ άρχισε να εφοδιάζει την ΕΟΚΑ με υλικό. Ταυτόχρονα έπεισε το Γρίβα για νέα ανακωχή (16/3) που θα διαρκούσε ολόκληρο το 1957. Ώρες πριν την ανακωχή οι Βρετανοί εκτέλεσαν το 18χρονο Ευάγγ. Παλληκαρίδη. Είχαν ήδη προηγηθεί σημαντικές απώλειες για την ΕΟΚΑ: του ικανότατου διοικητή της Μάρκου Δράκου (Ιαν.) και του κυριότερου στρατιωτικού της στελέχους Γρηγόρη Αυξεντίου (3/3). γ) Συνέχισε να πιέζει για την απελευθέρωση του Μακαρίου. Έγιναν διαβήματα (από βασιλιά και Καραμανλή) στον Αμερικανό Πρόεδρο Ντ. Αϊζενχάουερ. Αυτός ανταποκρίθηκε. Ο Μακμίλλαν κάμφθηκε. Στα τέλη Μαρτίου αναγγέλθηκε η απελευθέρωση των εξορίστων, χωρίς όμως δικαίωμα επιστροφής στην Κύπρο. Έτσι, στις 17/4 οι 4 εξόριστοι έφθασαν στην Αθήνα εν μέσω παλλαϊκού παραληρήματος – αποθεωτικής υποδοχής. Έντονη αντίδραση της Άγκυρας. Η Αθήνα αποτέλεσε πλέον το κέντρο δράσης του Μακαρίου. Βαριά δυσφορία της Άγκυρας. Αναπτύχθηκαν δίαυλοι επικοινωνίας Αθήνας – Λονδίνου. Ελληνικές εκκλήσεις προς το Λονδίνο για επανάληψη των διαπραγματεύσεων με το Μακάριο αγνοήθηκαν.

      5. Το Μάη τοποθετήθηκε ως πρεσβευτής στην Άγκυρα ο Γεώρ. Πεσμαζόγλου για να διερευνήσει τις τουρκικές αντιδράσεις σε τυχόν ανεξαρτησία της Κύπρου. Η τουρκική αντίδραση ήταν απόλυτα αρνητική. Η αρχική, όμως, αμερικανική επιφυλακτικότητα σταδιακά υποχωρούσε, αφού άλλωστε απέρριπταν τη διχοτόμηση. Η ιδέα υποστηρίχθηκε (σχεδόν ένθερμα) και από το Γραμματέα του ΝΑΤΟ Πωλ-Ανρί Σπάακ.

     Η ήπια πολιτική Αβέρωφ άρχισε ν’ αποδίδει καρπούς. Έτσι:Το Δεκ. 1957, κατά τη συζήτηση του Κυπριακού στον ΟΗΕ, το ελληνικό σχέδιο Ψηφίσματος, που ζητούσε αυτοδιάθεση, συγκέντρωσε την πλειοψηφία κατά την πρώτη ψηφοφορία στην Πολιτική Επιτροπή. Το ίδιο στη συνέχεια και στη Γενική Συνέλευση.

6. 1958: έτος καμπής

    1. Το 1957 συνέβησαν τρία σημαντικά γεγονότα που επηρέασαν, άμεσα ή έμμεσα, την περαιτέρω πορεία του Κυπριακού: α) Η ελληνική πλευρά απέτρεψε τη διχοτόμηση της Κύπρου. β) Οι Αμερικανοί, μετά την τουρκοσυριακή πολεμική σύραξη, πείστηκαν για την αναγκαιότητα της Τουρκίας για τη δυτική συμμαχία. Άρα έπρεπε ν’ αποτραπεί η αποξένωσή της εξαιτίας του Κυπριακού. γ) Η Βρετανία άρχισε σταδιακά να εγκαταλείπει τις αποικιακές της εμμονές που εξενεύριζαν τους Αμερικανούς.

2. Κατά τη διάρκεια του 1958 έλαβε χώρα σειρά διεθνών γεγονότων-κρίσεων που επιδείνωναν το κλίμα του Ψυχρού Πολέμου: μεταξύ Κίνας και Ταϊβάν, στο Λίβανο, στην Ιορδανία, η νέα σοβιετολογική διαμάχη, το σοβιετικό τελεσίγραφο για το Βερολίνο κ.ά.

       3. Το Λονδίνο περιήλθε σε δυσχερή θέση από τη δική του δήλωση περί «διπλής αυτοδιάθεσης». Ενώ ήθελε να την αποσύρει, δεν το τολμούσε για να μη δυσαρεστήσει την Τουρκία. Ταυτόχρονα ήθελε ν’ αποτρέψει και τη διχοτόμηση, την οποία τεχνηέντως προωθούσαν.

     Το Νοέμ. 1957 αντικαταστάθηκε ο Χάρντινγκ από το σερ Χιου Φουτ. Αυτός εκπόνησε νέο σχέδιο: α) λήξη της κατάστασης ανάγκης, β) εισαγωγή φιλελεύθερου Συντάγματος για 7 χρόνια, γ) διατήρηση της δήλωσης για διπλή αυτοδιάθεση ωσότου συναποφασίσουν Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι. Έτσι αποκλειόταν τυχόν μονομερής τουρκική ενέργεια για διχοτόμηση.

      Και μόνο η πρόθεση της Βρετανίας ν’ ανακαλέσει τη δήλωση περί διπλής αυτοδιάθεσης προκάλεσε την τουρκική αντίδραση: Τον Ιαν. 1958 οι Τουρκοκύπριοι εξαπέλυσαν επιθέσεις κατά Ελληνοκυπρίων και συγκρούστηκαν με τη βρετανική αστυνομία. Άλλωστε μεγάλο μέρος αυτής της αστυνομίας αποτελούνταν από Τουρκοκύπριους, δηλ. ισχυρός τουρκικός μοχλός πίεσης προς τη Βρετανία.

   4. Στα τέλη Ιαν. 1958 οι Σέλ. Λόυντ, Βρετανός υπ. Εξωτερικών, και Φουτ επισκέφθηκαν την Άγκυρα για να προωθήσουν το νέο σχέδιο. Οι Τούρκοι το απέρριψαν βίαια. Ζητούσαν α) ομοσπονδιακό σύστημα διοίκησης, και β) αμέσως μια στρατιωτική βάση στο νησί. Οι δυο στη συνέχεια κατευθύνθηκαν στην Αθήνα. Εδώ η αντίδραση ήταν διαφορετική: α) απορριπτόταν η ιδέα της τουρκικής βάσης και η τυχόν επανάληψη της δήλωσης για διπλή αυτοδιάθεση· β) δεχόταν τις λύσεις της ενιαίας αυτοδιάθεσης, της ανεξαρτησίας ή οποιαδήποτε συμφωνία Βρετανών και Κυπρίων· γ) θα συζητούσε την παραχώρηση στους Τούρκους βάσης ως αντάλλαγμα για την αποφυγή της διχοτόμησης.

     5. Η επανεκλογή του Κων. Καραμανλή και η απρόσμενη αναρρίχηση της ΕΔΑ στο 25% των ψηφοφόρων ώθησαν στην αναθεώρηση της πολιτικής τους. Η Ένωση πλέον φάνταζε μακρινό όνειρο. Οι Τούρκοι συζητούσαν μόνο για διχοτόμηση. Ο Αβέρωφ δεν απέκλειε την παραχώρηση μιας βάσης μετά την Ένωση. Οι Τούρκοι το Μάρτη αξίωσαν την παραχώρηση δυο περιοχών: στη Λάρνακα και στην Αμμόχωστο, τη χρήση αυτών των λιμανιών και του αεροδρομίου της Λευκωσίας, όπου θα στάθμευε και τουρκικό τμήμα.

     6. Την άνοιξη επαναδραστηριοποιήθηκε η ΕΟΚΑ, και με επιθέσεις κατά υποστηρικτών του ΑΚΕΛ.

Δ΄. Η ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

1. Η διετία της δοκιμασίας (1963 – 64)

      Ο βίος των συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου έμελλε να μην είναι ανθόσπαρτος (ούτε μακρός). Άλλωστε δε γεννήθηκαν κάτω από ιδανικές συνθήκες, κάθε άλλο μάλιστα.

    Βάσει αυτών συγκροτήθηκε Επιτροπή κατάρτισης του Συντάγματος. Αποτελέστηκε από τους Θεμιστοκλή Τσάτσο και Γλαύκο Κληρίδη, από τη μια, και τους Νιχάτ Εμίρ (Τούρκο) και Ραούφ Ντενκτάς (Τουρκοκύπριο), από την άλλη. Εργάστηκε από 13/4/59 ως 6/4/60. Οι συνεδριάσεις υπήρξαν και συγκρουσιακές.

       Οι εκλογές για τους Πρόεδρο και Αντιπρόεδρο έγιναν στις 13/12/59 και 3/12/59, αντίστοιχα. Εκλέχτηκαν οι αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ (συνδιεκδικητής του ο Ιω. Κληρίδης) και δρ. Φαζίλ Κιουτσούκ (μόνος υποψήφιος), αντίστοιχα. Οι πρώτες εκλογές για τη Βουλή των Αντιπροσώπων διεξήχθησαν στις 31/7/60. Αποτελέστηκε από 35 Ελληνοκύπριους και 15 Τουρκοκύπριους.

    Στις 15 προς 16/8/1960 έγινε στη Λευκωσία η επίσημη ανακήρυξη της Ανεξαρτησίας της Κύπρου. Ταυτόχρονα υπογράφηκε από τις Αγγλία, Ελλάδα και Τουρκία και τους Μακάριο και Κιουτσούκ και τέθηκε σε ισχύ το Σύνταγμα. Υπογράφηκαν συνεχόμενα και τέθηκαν σε ισχύ οι τελικές συνθήκες: α) ίδρυσης του Κράτους και εγγύησης (από τις 4 χώρες) και β) συμμαχίας (από τις Ελλάδα, Τουρκία και Κυπριακή Δημοκρατία). Τα σχετικά κείμενα παρουσίαζαν (ίσως αναπόφευκτα) νομοτεχνικές ατέλειες. Όλες αυτές, όμως, υποτάχθηκαν στον/από τον κυρίαρχο στόχο: τον τερματισμό της βρετανικής αποικιοκρατίας.

      Στις 21/9/60 η Κύπρος γινόταν μέλος του ΟΗΕ, στις 14/3/61 μέλος της Βρετανικής Κοινοπολιτείας και στις 24/5/61 του Συμβουλίου της Ευρώπης. Αντίθετα, ο Μακάριος δεν επέλεξε το δρόμο προς το ΝΑΤΟ. Προτίμησε να συνδεθεί με το Κίνημα των Αδεσμεύτων.

      Το όλο κυπριακό θεσμικό οικοδόμημα έπασχε σοβαρά από έναν θανάσιμο δικοινοτισμό. Κι όμως, κατά το Σύνταγμα ήταν ενιαίο (ούτε καν ομοσπονδιακό) κράτος. Αυτός ο διαλυτικός δυϊσμός δε θ’ αργούσε ν’ αποδώσει τους πικρούς του καρπούς.

      Διαπιστώνοντας ο Μακάριος αυτές τις δυσλειτουργίες, το Νοέμ. του 1963 προχώρησε σε μια κίνηση τροποποίησης του Συντάγματος. Ήταν τα περίφημα «13 σημεία». Η πρωτοβουλία του προκάλεσε πολιτειακή κρίση. Η βάση αυτής της κίνησης δεν ήταν αυθαίρετη. Δυσλειτουργίες υπήρχαν. Βεβιασμένη και άκαιρη ίσως ήταν. Και οι συνέπειες δεν αξιολογήθηκαν σωστά. Έπρεπε να δειχθεί μεγαλύτερη υπομονή και ευελιξία. Όσο και αν η Τουρκοκυπριακή πλευρά προσπάθησε να επιρρίψει στους Ελληνοκυπρίους ολόκληρη την ευθύνη για τις αιτίες που έφεραν την κρίση, η αλήθεια είναι ότι μεγάλη υπήρξε και η δική τους συμμετοχή, διότι, εκμεταλλευόμενοι συνταγματικές ρυθμίσεις, εξεβίαζαν για την επιτυχία δικών τους σκοπών. Αυτή η καταχρηστική και μηδενιστική τακτική έφερε το νεοπαγές κράτος στο χείλος της καταστροφής.

      Είναι αναμφισβήτητο ότι οι περισσότερες (τουλάχιστον) από τις τροποποιήσεις του Συντάγματος που πρότεινε ο Μακάριος ήταν αναγκαίες για την εύρυθμη λειτουργία του πολιτεύματος και του Κράτους. Ένα από τα παραλυτικότερα για την άσκηση της εξουσίας σημεία του Συντάγματος ήταν το δικαίωμα βέτο του Τουρκοκύπριου αντιπροέδρου της Δημοκρατίας.

      Για την (άκαιρη και αβασάνιστη, οπωσδήποτε) πρόταση του Μακαρίου ευθύνη φέρει και ο βρετανικός παράγων, ο οποίος δια του εν Κύπρω ύπατου αρμοστή τον ενεθάρρυνε, παγιδεύοντάς τον. Σκόπιμα;

       Στις 29 ή 30/11/63 ο αρχιεπίσκοπος υπέβαλε τις προτάσεις του στον Κιουτσούκ και στους πρωθυπουργούς των 3 εγγυητριών δυνάμεων εν μέσω εθνικιστικών εντάσεων και εξάρσεων. Από τη μια η εξτρεμιστική τρομοκρατική ΤΜΤ (= Τουρκικές Οργανώσεις Άμυνας), από την άλλη η μυστική «Οργάνωσις» του Πολύκαρπου Γεωρκάτζη.

        Αυτές οι ακραίες τάσεις θέλανε και πάσχιζαν ν’ ακυρώσουν ή ν’ αποδείξουν ανέφικτη την ειρηνική συμβίωση των δυο Κοινοτήτων. Στις 23 προς 24/4/62 η ΤΜΤ εκτέλεσε δυο ομοφύλους της, πολέμιους της διχαστικής τουρκικής πολιτικής. Από την άλλη, ο αντικομουνιστής Πολ. Γεωρκάτζης κατασκόπευε τα εσωτερικά του ΑΚΕΛ. Ακόμη συνδέθηκε με το περιβόητο «σχέδιο Ακρίτας», που αποτέλεσε (και αποτελεί) όπλο στα χέρια της τουρκικής προπαγάνδας.

     Η μεταρρυθμιστική πρωτοβουλία συνέπεσε με σοβαρή πολιτική κρίση στην Ελλάδα. Από τις εκλογές του Νοεμβ. 1963 νικητής (χωρίς όμως αυτοδυναμία) αναδείχθηκε η Ένωση Κέντρου υπό το Γεώρ. Παπανδρέου. Ο Καραμανλής είχε αποκλείσει κάθε μονομερή τροποποίηση των Συμφωνιών. Οι νικητές των εκλογών ως αντιπολίτευση είχαν πολεμήσει με σφοδρότητα τις Συμφωνίες. Γιαυτό ο Μακάριος ευχόταν την επικράτησή τους, ελπίζοντας ότι θα συμπαρατάσσονταν στη δική του πολιτική: της απαλλαγής από τις «δουλείες» της ανάπηρης Ανεξαρτησίας. Εντούτοις και με τη νέα Κυβέρνηση οι διαφορές Αθήνας – Λευκωσίας παρέμεναν.

     Στις 21/12/63 ξέσπασαν στη Λευκωσία αιματηρά και εκτεταμένα επεισόδια ανάμεσα σε Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους με αφετηρία επεισόδιο μεταξύ αστυνομικής περιπόλου και ομάδας Τουρκοκύπριων. Σε αυτά πρωτοστάτησε  και ο περίφημος «τουρκοφάγος» Νίκος Σαμψών.

    Από 15/1 ως 10/2/64 πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο διάσκεψη ανάμεσα στις εγγυήτριες δυνάμεις και αντιπροσώπων των δυο Κοινοτήτων, χωρίς αποτέλεσμα. Άκαρπη απέβη και η αποστολή του Αμερικανού υφυπ. Εξωτερικών Τζ. Μπωλλ. Στις 4/3/64 το Συμβούλιο Ασφαλείας εξέδωσε ομόφωνο ψήφισμα με το οποίο: α) επιβεβαιωνόταν η κυριαρχία της Κυπριακής Δημοκρατίας και β) αναγνωριζόταν η ευθύνη της κυπριακής Κυβέρνησης για την επιβολή της τάξης. Βάσει αυτού μετά 3 μήνες στάλθηκε στην Κύπρο ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ. Ακόμη, το 1964 με παρέμβαση του Αμερικανού Προέδρου αποτράπηκε τουρκική στρατιωτική εισβολή στην Κύπρο.

       Κι όμως, όλη αυτή η αναταραχή και το πολιτειακό χάος είχε και τους θετικούς για τους Ελληνοκυπρίους καρπούς. Η πολιτική στόχευση του Μακαρίου κέρδισε έδαφος. Όχι βεβαίως μέσω της θεσμικής διαδικασίας και της βελτίωσης των πολιτειακών θεσμών. Δια της «δικαιοπλαστικής δύναμης του πραγματικού», που εδώ σημαίνει: με την αυτοαπομόνωση των Τουρκοκυπρίων στους λεγόμενους θυλάκους. Έτσι το Κράτος εξελληνίστηκε. Αυτή η αυτοαπομόνωση εν πολλοίς ήταν επιλογή και έργο της ΤΜΤ. Αυτή η διαδικασία και επιλογή (πρόδρομα επεισόδια αυτού που θα γινόταν το 1974) οδήγησε στην προϊούσα απομόνωση και τελική εξαφάνιση του Κιουτσούκ, τη δολοφονία (29/12/67) από τη ΤΜΤ του αριστερού Δερβίς Αλή Καβάζογλου και την τελική επικράτηση του Ραούφ Ντενκτάς.