H σύνοδος της Φλωρεντίας-Φερράρας.

                   Μια εκβιαστική "Ένωση"

      

    Μετά την άλωση της Θεσ/νίκης και των Ιωαννίνων και επί μία σχεδόν 10ετία η κατάσταση στην αυτοκρατορία ηρέμησε. Ούτε, όμως, οι ΄Ελληνες ούτε οι Φράγκοι φρόντισαν να επωφεληθούν από την αδράνεια του Μουράτ Β΄. Τον πάπα το μόνο που τον απασχολούσε ήταν η ένωση (γράφε η κυριαρχία του επί) των Εκκλησιών, αδιαφορώντας για την τύχη - αφανισμό της Ανατολής (ίσως ενδομύχως και να τον ευχόταν). Η βαθύτατη δε σήψη στην οποία περιέπεσε η παποσύνη προκάλεσε στη Βοημία τη βίαιη αντίδραση των λεγόμενων Ουσσιτών, προδρόμων κατά κάποιο τρόπο του Λουθήρου.

     Από το 1431 έδρευε στη Βασιλεία μεγάλη μεταρρυθμιστική σύνοδος. Ο πάπας Ευγένιος Δ΄ δεν έβλεπε ευμενώς τις προθέσεις της, γιαυτό τη διέλυσε και συγκρότησε άλλη στη Βονωνία (1432). Οι σύνεδροι, όμως, της Βασιλείας συνέχισαν να συνεδριάζουν, υποστηρίζοντας ότι η σύνοδος είναι υπέρτερη του πάπα. Αυτό συνεχίστηκε ως το 1434. Τότε η σύνοδος αποφάσισε να περιορίσει τα εισοδήματα και των καρδιναλίων. Αυτοί, αντιδρώντας, προσχώρησαν στο στρατόπεδο του πάπα. Τότε ο Ευγένιος Δ΄ βρήκε την ευκαιρία να δικαιολογήσει τη μετάθεση της συνόδου, προβάλλοντας ως λόγο την ένωση των Εκκλησιών. Η σύνοδος απάντησε ότι οι σχετικές συζητήσεις θα είναι επιτυχείς μόνο αν γίνουν στη Βασιλεία. ΄Ηρθαν μάλιστα σε συνεννοήσεις με τους εν Κων/πόλει. Ο Ιωάννης Η΄ δέχθηκε ευχαρίστως να πάει στη Βασιλεία, αρκεί να στέλνανε πλοία να τον μεταφέρουν με την ακολουθία του. Τα πλοία στάλθηκαν, αλλά πριν από αυτά έφθασαν στην Κων/πολη παπικά πλοία. Μεταξύ των δύο αντίπαλων αντιπροσωπιών έγινε διαμάχη και .... πλειοδοτικός διαγωνισμός ποια θα κερδίσει τον αυτοκράτορα!...

    Υπ’ αυτές τις συνθήκες ο Ιωάννης Η΄ αναχώρησε με τα παπικά πλοία στα τέλη του 1437 για τη Δύση χωρίς να έχει ακόμα κατασταλάξει με ποια μεριά θα πάει, ελπίζοντας ότι στο μεταξύ θα ομονοούσαν οι δύο παρατάξεις. Στο «πόδι» του άφησε τον αδελφό του, δεσπότη της Πελοποννήσου, Κων/νο. Ο σουλτάνος Μουράτ Β΄ δεν ευνοούσε αυτό το ταξίδι. Τον αυτοκράτορα συνόδευαν στο ταξίδι του ο ετοιμοθάνατος σχεδόν πατριάρχης Ιωσήφ, οι επίσκοποι Εφέσου Μάρκος ο Ευγενικός, Σάρδεων Διονύσιος, Νικαίας Βησσαρίων, Τραπεζούντος, Ηρακλείας κ.ά., ο μητροπολίτης Ρωσίας Ισίδωρος, οι τοποτηρητές των τριών άλλων πατριαρχείων, διάφοροι αξιωματούχοι και λόγιοι, μεταξύ των οποίων και οι Γεμιστός και Σχολάριος, ο μετέπειτα πατριάρχης Γεννάδιος, κ.ά. Η αναχώρηση έγινε στις 27/11/1437. Στη Βενετία έφθασαν στις 3/2/1438.

    Στο μεταξύ ο πάπας όρισε ότι η σύνοδος θα συνερχόταν στις 8/1/1438 στη Φερράρα. Η σύνοδος της Βασιλείας στις 24/2/1438 κήρυξε τον πάπα έκπτωτο και στις 24/3 τη σύνοδο της Φερράρας παράνομη. Η ελληνική αντιπροσωπία τίποτε από αυτά δεν πληροφορήθηκε. Τελικά αποφάσισε να πάει στη Φερράρα, όπου ο βασιλιάς έφθασε στις 4/3 και ο πατριάρχης στις 7/3/1438.

   Η έναρξη των εργασιών της συνόδου ορίστηκε για τις 9/4/1438. Αναβλήθηκε, όμως, για 4 μήνες επειδή δεν είχαν έρθει οι ηγεμόνες της Δύσης (που προπάντων ενδιέφεραν τον αυτοκράτορα) ούτε τα μέλη της συνόδου της Βασιλείας, όπως είχε υποσχεθεί ο πάπας. Η βυζαντινή αντιπροσωπία αποφάσισε να παραμείνει. Στο διάστημα αυτό διεξάγονταν ανεπίσημες θεολογικές συζητήσεις ανάμεσα στις δύο πλευρές. Ως εκπρόσωποι των Ορθοδόξων ορίστηκαν από τον αυτοκράτορα οι μητροπολίτες Εφέσου Μάρκος ο Ευγενικός και ο Νικαίας Βησσαρίων.

   Είχε συμφωνηθεί η ενωτική αυτή σύνοδος ν’ αποτελεί συνέχεια των 7 Οικ. Συνόδων και ο σκοπός της συνόδου ήταν καθορισμένος: η άρση των διαφορώνν/διαφωνιών. Οι συζητήσεις θα διεξάγονταν από δύο ολιγομελείς ομάδες. Οι Ανατολικοί αξίωσαν και πέτυχαν ν’ αρχίσουν οι συζητήσεις από την προσθήκη του Filioque και γενικά τη δυνατότητα προσθηκών κτλ. στο Σύμβολο της Πίστης

     Τελικά οι συνεδρίες της συνόδου της Φλωρεντίας άρχισαν στις 26/2/1439 στο ναό της Αγ. Μαρίας. Αρχικά οι συζητήσεις-αντιπαραθέσεις διεξήχθησαν ανάμεσα στο Μάρκο τον Ευγενικό και το δομινικανό μοναχό Ιωάννη Μοντενέγρο. Οι παρατεινόμενες χωρίς αποτέλεσμα συζητήσεις προκάλεσαν τη δυσφορία του αυτοκράτορα. ΄Ετσι οι πρωτοβουλίες πέρασαν στους ενωτικούς (Νικαίας Βησσαρίωνα, Ρωσίας Ισίδωρο κ.ά.). Αναζητήθηκαν συμβιβασμοί. Ο πατριάρχης Ιωσήφ ασθένησε βαριά και απείχε από τις τελευταίες συζητήσεις. Τελικά στις 10/6/1439 απεβίωσε.

   Οι συμβιβαστικές συζητήσεις επί όλων των διαφορών επισπεύστηκαν και υπό την πίεση του αυτοκράτορα. Στα περισσότερα θέματα δεν επιτεύχθηκε συμφωνία, με κύριο εμπόδιο το πρωτείο του πάπα, ο οποίος αξίωνε από τους Ορθοδόξους να αναγνωριστεί : α) ως άκρος αρχιερέας, διάδοχος του Πέτρου και τοποτηρητής του Χριστού, β) ότι κρίνει και διοικεί την όλη Εκκλησία, γ) ότι είναι ανώτερος των Οικ. Συνόδων, και δ) ως κριτής των πατριαρχών της Ανατολής.           

    O «΄Oρος» της συνόδου που υπεγράφη τον Ιούλ. του 1439 ήταν θνησιγενής ως προϊόν πιέσεων, συμβιβασμών, απειλών, πιεστικών καταστάσεων, υποχωρήσεων και υπαναχωρήσεων. Συντάχθηκε στη Λατινική και στην Ελληνική και έγινε δεκτός από τον πάπα και τον αυτοκράτορα, ο οποίος πειθανάγκασε και όλα τα μέλη της Ορθοδόξου αντιπροσωπίας να τον υπογράψουν, αφού πρώτος τον υπέγραψε ο ίδιος. Δεν υπέγραψαν οι: Εφέσου Μάρκος ο Ευγενικός και ο αδελφός του Ιωάννης, Σταυρουπόλεως Ησαΐας και οι εκπρόσωποι της Ιβηρίας.

   Λίγες μέρες πριν υπογραφεί ο Όρος της ένωσης των Εκκλησιών, η μεταρρυθμιστική σύνοδος της Βασιλείας καθαίρεσε τον πάπα Ευγένιο Δ΄ ως σιμωνιακό. Αυτή η απόφαση, όμως, δεν επηρέασε τα πράγματα. Οι πρωτεργάτες του ενωτικού όρου ορθόδοξοι (Βησσαρίων και Ισίδωρος) ανταμείφθηκαν από τον πάπα για τις υπηρεσίες τους.

    Όταν η ορθόδοξη αντιπροσωπία επέστρεψε στην Κων/πολη δρομολογήθηκε η διαδικασία πλήρωσης του πατριαρχικού θρόνου. Λόγω επιμονής του αυτοκράτορα εκλέχτηκε ο φιλενωτικός Κυζίκου Μητροφάνης (440-43). Η ενθρονιστήρια, φιλενωτική, επιστολή προς τους υπ’ αυτόν επισκόπους έτυχε ψυχρής υποδοχής. Το χαριστικό πλήγμα δέχθηκε με την εγκύκλιο επιστολή του Μάρκου Ευγενικού από τη Λήμνο: «Τοις απανταχού της γης και των νήσων ευρισκομένοις ορθοδόξοις χριστιανοίς». Αυτή εξέφραζε το γνήσιο φρόνημα των Ορθοδόξων. Οι πατριάρχες Αλεξανδρείας, Αντιοχείας και Ιεροσολύμων συγκρότησαν σύνοδο στα Ιεροσόλυμα (1443) και αποκήρυξαν την ένωση της Φλωρεντίας. Το ίδιο έπραξε και η ρωσική εκκλησία.

   Το 1443 χήρεψε ο πατριαρχικός θρόνος. Μετά διετία εκλέχτηκε ο επίσης φιλενωτικός Γρηγόριος Μάμμας (1445-50). Ούτε και αυτός κατόρθωσε να προωθήσει την αποδοχή του ενωτικού Όρου, έχοντας ν’ αντιμετωπίσει τον ανθενωτικό Γεώργιο Σχολάριο. Το 1450 εκθρονίστηκε και κατέφυγε στη Ρώμη.

    Το οριστικό τέλος της ενωτικής περιπέτειας επήλθε με την πτώση της Κων/πολης και την ανάρρηση στον πατριαρχικό θρόνο του Γεωργίου (ως Γενναδίου) Σχολαρίου (1453-56, 1458-63).