ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ

Οι Μηδικοί πόλεμοι δεν προκάλεσαν μόνο συμφορές στους Έλληνες, αλλά και ένα πνευματικό συγκλονισμό, δημιούργησαν ένα ρήγμα στην ελληνική ψυχή από το οποίο αναπήδησε μια πυρακτωμένη λάβα με πολλούς πίδακες φλογώδεις που έφεραν την επανάσταση σε όλα τα πεδία του πνεύματος.

Αυτό συνέβη και στο χώρο της γνώσης. Πριν αρκούσε ο Όμηρος, που τον συμπλήρωναν ο Ησίοδος, ο Σόλωνας και ο Θέογνις, αλλά και η πείρα των γονιών και γενικότερα των γερόντων. Αυτά αποτελούσαν τις γνωστικές πηγές τού προ των Μηδικών Έλληνα. Και του ήταν αρκετά. Μετά, όμως, όλα αλλάξανε. Οι Έλληνες, και προπάντων οι Αθηναίοι, συνειδητοποίησαν την αξία και την ανάγκη διεύρυνσης της παιδείας και της γνώσης· ότι η παιδεία ήταν το αναγκαιότερο για την επιτυχία στη ζωή και όχι οι τίτλοι καταγωγής. Σ’ αυτό βοήθησαν πολύ κάποιοι φωτισμένοι άνθρωποι που ονομάστηκαν σοφιστές.

Ο όρος αυτός αρχικά σήμαινε το σοφό, τον κάτοχο μιας τέχνης ή μιας επιστήμης. Κατά τον Ε΄, όμως, αιώνα η σημασία του όρου εξειδικεύεται και σημαίνει το δάσκαλο και μεταδότη κάθε είδους γνώσης, ιδίως δε των πολιτικών πραγμάτων. Από την εμφάνιση, όμως, του Σωκράτη τα πράγματα αλλάζουν. Φιλόσοφος πια είναι μόνο ο Σωκράτης, ενώ οι σοφιστές ήταν το εντελώς αντίθετο. Έγιναν, κατά τον Πλάτωνα, «έμποροι ή κάπηλοι» παιδείας. Ο Σωκράτης τούς πολέμησε σκληρά. Οι σοφιστές δε δίδασκαν για να προσφέρουν παιδεία, αλλά γνώσεις χρηστικές, κατάλληλες για επιβίωση και επαγγελματική ανέλιξη. Ακόμη και για την επίδειξη «πνεύματος». Προπάντων δε για την ανάπτυξη ικανοτήτων επικράτησης στον πολιτικό στίβο. Οι ίδιοι θεωρούσαν τους εαυτούς τους ως φορείς της διαφώτισης και της προόδου.

Η πολεμική του μεγάλου Σωκράτη κατά των σοφιστών και της Σοφιστικής επηρεάζει αρνητικά ακόμη και σήμερα τη στάση μας απέναντί τους. Αυτή, όμως, είναι μια κατάφωρη αδικία εις βάρος τους, διότι η προσφορά τους, αντικειμενικά και ψύχραιμα κρινόμενη, δεν ήταν καθόλου ασήμαντη. Διότι επιδίωξαν και πέτυχαν: α) να δώσουν παιδεία: πρωτοπόροι της παιδαγωγικής και της τέχνης του διδάσκειν· β) να πολλαπλασιάσουν τα μορφωτικά αγαθά, και γ) να ικανοποιήσουν τη δίψα των νέων για μάθηση. Δημιούργησαν τη γραμματική, τη ρητορική, τη διαλεκτική και ετοίμασαν το έδαφος για την κοινωνιολογία, την ανθρωπολογία και την πολιτειολογία.

Ο χαρακτηρισμός των σοφιστών από τον Πλάτωνα ως εμπόρων ή καπήλων της γνώσης οφειλόταν στο γεγονός ότι για τη διδασκαλία τους πληρώνονταν αδρά, αφού πριν απ’ αυτούς η διδασκαλία των νέων γινόταν δωρεάν.

Θ’ αναφερθούμε με συντομία στη συνέχεια στους σημαντικότερους και γνωστότερους σοφιστές.

1. Πρωταγόρας: Ο κορυφαίος της Σοφιστικής. Γεννήθηκε στα Άβδηρα της Θράκης μεταξύ του 490 και 485 π.Χ. και πέθανε μετά το 420. Είναι γνωστός και ως Τήιος, επειδή τα Άβδηρα, μετά την καταστροφή τους από τους Θράκες, κατοικήθηκαν από αποίκους της ιωνικής πόλης Τέω. Ο πατέρας του ήταν πλούσιος. Ως δάσκαλος περιόδευσε πολλές πόλεις, ακόμη δε και περιοχές της Μ. Ελλάδας. Συχνότερα, όμως, και διαρκέστερα επισκεπτόταν την Αθήνα. Συνδέθηκε με τον Περικλή και τον Ευριπίδη, τον οποίο επηρέασε σημαντικά. Κατά το τελευταίο έτος της ζωής του κατηγορήθηκε για αθεΐα, γιαυτό αναγκάστηκε να φύγει από την Αθήνα. Ταξιδεύοντας, όμως, προς τη Σικελία πέθανε. Η συγγραφική του παραγωγή φαίνεται να ήταν εκπληκτική.

Με τη διδασκαλία του γοήτευε τους μαθητές του. Σκοπός του ήταν να διδάξει τους νέους την αρετή, προπάντων δε να τους κάμει ικανούς να διαπρέψουν στην πολιτική. Υποστήριζε ότι για την επίτευξη αυτού του στόχου συμβάλλουν τρεις παράγοντες: το φυσικό χάρισμα, η διδαχή και η άσκηση. Διέπρεψε προπάντων ως δάσκαλος της ρητορικής, καθότι ήταν ικανός «τον ήττω λόγον κρείττω ποιείν». Ταυτόχρονα, όμως, ήταν και ο ιδρυτής της Γραμματικής. Η φιλοσοφία του ήταν καθαρά ανθρωποκεντρική: «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος». Άρα δεν υπάρχει αντικειμενική και καθολική αλήθεια. Υπάρχουν τόσα είδη αλήθειας, όσοι και οι άνθρωποι.

Από τον Ηράκλειτο ο Πρωταγόρας υιοθέτησε τη διδασκαλία του για τη ρευστότητα των πάντων προκειμένου να διαμορφώσει τη δική του θεωρία για τη γνώση: γνώση είναι ό,τι μου φαίνεται κάθε φορά, ό,τι αισθάνομαι κάθε στιγμή, το οποίο μπορεί να διαφέρει από ό,τι αισθανόμουν πριν για το ίδιο πράγμα και από αυτό που αισθάνονται για το ίδιο πράγμα οι άλλοι. Αυτό σημαίνει ότι εισάγει τη σχετικότητα και του υποκειμένου και του αντικειμένου της γνώσης. Ο φιλοσοφικός λόγος του Πρωταγόρα είναι υποταγμένος στις αισθήσεις, είναι ένας αισθησιοκράτης φιλόσοφος. Απέναντι στη θρησκεία τήρησε κριτική στάση, χωρίς όμως ν’ αρνείται τη λατρεία των θεών. Είχε περί πολλού και τις ηθικές αξίες του δικαίου και της δικαιοσύνης.

Σημαντική ήταν η διδασκαλία του Πρωταγόρα και για τον πολιτισμό, όπως μας την παραδίδει ο Πλάτωνας στον «Πρωταγόρα» του. Υποστηρίζει ότι η πολιτιστική πορεία του ανθρώπου είναι διαρκώς ανοδική, και όχι καθοδική, όπως την εμφανίζει ο Ησίοδος.

2. Γοργίας (483-376 π.Χ.): Γεννήθηκε στους Λεοντίνους της Σικελίας. Γιος του Χαρμαντίδη. Μαθητής του Εμπεδοκλή. Μαθητής δε της ρητορικής των Τι(ει)σία και Κόρακα. Για πρώτη φορά ήρθε στην Αθήνα το 427 ως πρεσβευτής. Έφυγε, αλλ’ επανήλθε και ίδρυσε σχολή ρητορικής. Περιόδευσε σε πολλές πόλεις της Ελλάδας, επ’ αρκετό όμως έμεινε στη Θεσσαλία. Πέθανε στη Λάρισα.

Εκτός από τη ρητορική, ασχολήθηκε και με τη φιλοσοφία. Στο έργο του «Περί του μη-όντος ή περί φύσεως» υποστηρίζει ότι: α) δεν υπάρχει τίποτε, β) και αν υπάρχει κάτι, αδυνατούμε να το γνωρίσουμε, και γ) κι αν ακόμη ήταν δυνατόν να το γνωρίσουμε, δε θα μπορούσε αυτό ν’ ανακοινωθεί, να λεχθεί.

Ο Γοργίας, όμως, ήταν κατ’ εξοχήν ρήτορας. Δίκαια θεωρείται ο ιδρυτής της ρητορικής. Σώζονται δύο υποδειγματικά έργα του ρητορικής: α) «Ελένης εγκώμιον» και β) «Υπέρ Παλαμήδους Απολογία». Θεωρούσε τη ρητορική ως πρωταρχικής σημασίας για τη μόρφωση των νέων. Η ρητορική είναι η ανώτατη τέχνη, λέει. Μόνο αυτή δίνει τη δυνατότητα στον κάτοχό της να εξουσιάσει απολύτως τους ανθρώπους και να τους οδηγήσει όπου αυτός θέλει. Για να γίνει, όμως, αυτό δε θα πρέπει η ρητορική να εμποδίζεται από ηθικούς φραγμούς.

3. Πρόδικος: Γεννήθηκε στην Κέα (Τζιά) το 460 π.Χ. Μαθητής του Πρωταγόρα. Εγκαταστάθηκε μονίμως στην Αθήνα όπου δίδασκε ρητορική. Η διδασκαλία του είχε αυστηρά ως αρχή των όντων το άπειρο μίγμα από τα ομοιομερή σωματίδια. Δε δεχόταν, όμως, την άποψη του Αναξαγόρα ότι ο Νους είναι απαλλαγμένος από κάθε πρόσμιξη. Ο Θεός είναι η ενιαία ουσία που παράγεται από το συγκερασμό του νου και του αέρα.

Από όσα λέει ο Πλάτωνας στο Λάχη, καθώς και από διασωθέντα αποσπάσματα δικών του έργων, συνάγεται ότι η όλη διδασκαλία και βιοθεωρία του Προδίκου είχε αυστηρά ηθικό χαρακτήρα. Ανέπτυξε τη δική του θεωρία για τη γένεση του πολιτισμού: αφετηρία και βάση του πολιτισμού είναι η γεωργία. Σχετικό έργο του το «Ώραι» (: Οι εποχές). Σ’ αυτό το έργο αναφέρεται και ο γνωστός μύθος για την Αρετή και την Κακία. Κατά τον Πρόδικο οι θεοί προέκυψαν από πράγματα χρήσιμα στον άνθρωπο: σελήνη, ήλιος, ύδωρ, πυρ κ.ά. Εντούτοις γνωστότερος έμεινε για τη θεωρία του περί των συνωνύμων.

4. Ιππίας: Καταγόταν από την Ήλιδα. Μαθητής κι αυτός του Πρωταγόρα. Διασημότερος του Πρόκλου. Περιόδευε τις πόλεις και δίδασκε επ’ αμοιβή: μαθηματικά, φυσική, αστρονομία, ηθική, μουσική κ.ά. Καυχιόταν ότι κέρδιζε περισσότερα απ’ όλους τους άλλους σοφιστές. Ήταν ο πολυμαθέστερος όλων των άλλων της εποχής του. Είναι ο εισηγητής της έννοιας του φυσικού δικαίου. Ενδέχεται οι σχετικές ιδέες του να τον οδήγησαν στην κατάργηση της διάκρισης μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων.

5. Αρχέλαος: Έζησε τον Ε΄ αι. π.Χ. Αθηναίος ή Μιλήσιος· μαθητής του Αναξαγόρα. Σημαντική ήταν η ενασχόλησή του με τα ηθικά ζητήματα προϋποθέτει την αυτογνωσία και έχει ως αποτέλεσμα την αρετή. Πηγή της ευδαιμονίας, της αυτονομίας και της αυτάρκειας είναι η αρετή. Στην αρετή φθάνει κανείς και μέσα από την αυτογνωσία. Κατά μία άποψη μετέφερε από την Ιωνία στην Αθήνα τη φυσική φιλοσοφία. Αποδεχόταν τις απόψεις του δασκάλου του περί «νου» και «ύλης».

6. Κρατύλος: Οπαδός του Ηράκλειτου. Δίδαξε στην Αθήνα στα τέλη του Ε΄ αι. Ο πρώτος δάσκαλος του Πλάτωνα. Αρνιόταν ν’ απαντήσει σ’ ερωτήματα, διότι, όπως έλεγε, η ροή των αισθητών μάς εμποδίζει να διατυπώσουμε οποιαδήποτε γι’ αυτά κρίση. Διορθώνοντας τον Ηράκλειτο, έλεγε: ούτε μία φορά δεν μπορεί κανείς να μπει στο ίδιο ποτάμι.

7. Αντιφών: Αθηναίος σοφιστής του τέλους του Ε΄ αι. Δεν πρέπει να συγχέεται με το σύγχρονό του σχεδόν ομώνυμο ρήτορα. Ανήκει στους μαθητές του Πρωταγόρα. Προήγαγε περαιτέρω την έννοια του φυσικού δικαίου, το οποίο στο βιβλίο του «Αλήθεια» αντιθέτει προς το θετό.

Η τήρηση των φυσικών νόμων, σε αντίθεση με τους θετούς (γραπτούς ή άγραφους), εγγυάται την αυτονομία του ατόμου. Από το άλλο βιβλίο του, «Περί ομονοίας», προκύπτει ότι δεν έτρεφε και ιδιαίτερη εκτίμηση στην αξία της ζωής του ανθρώπου. Το σημαντικότερο πράγμα είναι η παιδεία. Η αρετή συνίσταται όχι στην απουσία παθών, αλλά στην υπερνίκησή τους. Θεωρείται ότι πρώτος αυτός εισήγαγε την έννοια της ενοχής. Εμφανής είναι στις αντιλήψεις του η επίδραση των Ελεατών και του Εμπεδοκλή.

8. Ο «κύκλος» των μαθητών/οπαδών του Γοργία: Οι γνωστότεροι από αυτούς που τον αποτελούσαν είναι οι Πώλος, Καλλικλής, Θρασύμαχος και Κριτίας. Κοινό ιδεολογικό-συνδετικό τους στοιχείο η πίστη στο δίκαιο του ισχυρότερου, η άρνηση κάθε ηθικού, αντικειμενικού, κανόνα ζωής και η αποδοχή της αυθαιρεσίας στη ζωή. Ο νόμος δεν είναι μόνο άδικος, αλλά και ανήθικος. Παντού μέσα στη φύση επικρατεί το δίκαιο/νόμος του ισχυρότερου. Αυτό είναι το φυσικό δίκαιο. Οι ανθρώπινοι νόμοι τιμωρούν μόνο το φανερό κακό, αφήνοντας ατιμώρητο το αφανέρωτο. Κύριοι εκφραστές αυτών των ακραίων απόψεων ήταν ο Κριτίας και ο Καλλικλής.