ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ

Και στη ζωγραφική διέπρεψαν οι αρχαίοι Έλληνες. Ο Θεόφραστος θεωρούσε εφευρέτη της ζωγραφικής τον Πολύγνωτο από τη Θάσο. Ίσως να εννοεί τη ζωγραφική σ’ ένα πολύ προχωρημένο μορφολογικά και τεχνοτροπικά στάδιο. Διότι συναντούμε πολλά δείγματα ελληνικής ζωγραφικής (κυρίως σε αγγεία και τάφους) αιώνες πριν από τον Πολύγνωτο, από τη λεγόμενη αρχαϊκή ζωγραφική.

Ίσως ο Πολύγνωτος να ήταν ο πρώτος επώνυμος και με την κλασική έννοια ζωγράφος. Ανήκει στον Ε΄ αι. π.Χ. Σύγχρονοί του και δύο άλλοι σημαντικοί ζωγράφοι, ο Μίκωνας και ο Πάναινος. Εργάστηκαν στην Αθήνα, στους Δελφούς, στις Πλαταιές και στις Θεσπιές. Περίφημες είναι οι τοιχογραφίες του Πολύγνωτου στη Λέσχη των Κνιδίων στους Δελφούς: η Ιλίου Πέρσις και η Νέκυια. Ο Πολύγνωτος άσκησε σημαντική επίδραση στη ζωγραφική της εποχής του (μέσα Ε΄ αι.). Αυτή θα τη συναντήσουμε εναργέστερη στο «ζωγράφο των Νιοβιδών» και στο «ζωγράφο της Πενθεσίλειας» κ.ά. Αξίζει ακόμη να μνημονευθούν εδώ ο «ζωγράφος της Villa Giulia» και ο Ερμώνακας, που ολοκληρώνουν υπό κάποια έννοια την εικόνα του αυστηρού ρυθμού στην αγγειογραφία.

Εντούτοις οι ζωγράφοι με την αυστηρή έννοια και αυτοί που δημιούργησαν την κλασική ζωγραφική τέχνη εμφανίστηκαν λίγο αργότερα. Στους πρωτοπόρους ανανεωτές της ζωγραφικής δικαιούνται να καταταγούν οι Παρράσιος και Ζεύξις, οι πιο φημισμένοι σ’ όλη την αρχαιότητα, έχοντας δίπλα τους ως άξιους συνεργάτες και συνδημιουργούς τους Τιμάνθη από την Κύθνο, Εύπομπο από τη Σικυώνα, προπάντων όμως τους έξοχους Απολλόδωρο τον Αθηναίο και Αγάθαργο από τη Σάμο. Ο Παρράσιος καταγόταν από την Έφεσο και είχε δάσκαλό του τον πατέρα του Ευήνορα. Για το θαυμάσιο έργο του έχουμε πληροφορίες από αρχαίους συγγραφείς, το ίδιο όμως χάθηκε· εκτός αν οι παραστάσεις της «ομάδας R» λευκών ληκύθων που βρέθηκαν εκφράζουν τη δική του τεχνοτροπία, όπως ισχυρίζονται οι αρχαιολόγοι.

Νέους δρόμους στο χώρο της παγκόσμιας –και όχι μόνο της ελληνικής– ζωγραφικής άνοιξαν ο Αθηναίος Απολλόδωρος, γνωστός και ως «σκιαγράφος», και ο Σάμιος Αγάθαρχος. Για τον τελευταίο και για την ιστορία της τέχνης ιδιαίτερη σημασία έχει η πληροφορία του Ρωμαίου αρχιτέκτονα Βιτρούβιου, ότι ο Αισχύλος τού ανέθεσε να κατασκευάσει τα σκηνικά της παράστασης μιας τραγωδίας του. Ο Αγάθαρχος άφησε γι’ αυτή τη σκηνογραφία ένα υπόμνημα. Παίρνοντας αφορμή απ’ αυτό οι Δημόκριτος και Αναξαγόρας έγραψαν για την τεχνική της «προοπτικής», με την οποία φαίνεται ότι ο Αγάθαρχος ασχολήθηκε όχι μόνο πρακτικά αλλά και θεωρητικά.

Από την άλλη ο Απολλόδωρος θεωρείται ο εφευρέτης της ζωγραφικής με σκιά, γιαυτό και «σκιαγράφος» αποκλήθηκε. Αυτό προκύπτει και από τις λευκές ληκύθους που προαναφέραμε. Ο Πλίνιος μας πληροφορεί ότι «στις θύρες της τέχνης που ανοίχθηκαν από τον Απολλόδωρο μπήκε... ο Ζεύξις από την Ηράκλεια, που οδήγησε σε μεγάλη δόξα το ήδη δοξασμένο πινέλο».

Ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια της αρχαίας ζωγραφικής αποτελεί η έξοχη αγγειογραφία. Μια τεχνοτροπία που άγγιξε την τελειότητα και δίκαια θαυμάζεται. Πολλοί ζωγράφοι του είδους αυτού είναι γνωστοί με το όνομα της θεματογραφίας τους, όπως π.χ. «ζωγράφος του Αχιλλέως», «ζωγράφος του Θανάτου», «ζωγράφος της Ερετρίας», «ζωγράφος του δίνου» κτλ. Το κεφάλαιο, όμως, των αγγειογραφιών είναι πολύ μεγάλο και δεν καλύπτεται με επιγραμματικές αναφορές.

Θα ήταν ασυγχώρητο να μη γίνει έστω και απλή νύξη για τις περίφημες τοιχογραφίες-νωπογραφίες που βρέθηκαν διάσπαρτες σε όλη την Ελλάδα ( μινωικά ανάκτορα, Ακρωτήρι της Θήρας, ταφικά/βασιλικά συγκροτήματα κτλ.).