ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ - ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ

1. Οι πρώτοι λογογράφοι έγραφαν συνήθως «Περίπλους» ή «Περιηγήσεις»: περιγραφές ταξιδιών: ένα μίγμα γεωγραφικών και ιστορικών - εθνολογικών πληροφοριών. Σε αυτούς κατατάσσονται οι: Κάδμος, Εκαταίος, Σκύλαξ (από τα Καρύανδα της Καρίας), Ευθυμένης, Άννων, Ακουσίλαος από το Άργος, Ξάνθος από τη Λυδία, Χάρων από τη Λάμψακο και Διονύσιος από τη Μίλητο.

2. Ελλάνικος (περίπου 480-405 π.Χ.): Καταγόταν από τη Μυτιλήνη. Χρησιμοποίησε την ιωνική διάλεκτο. Έλαβε υπόψη και προγενέστερο ιστορικό υλικό άλλων συγγραφέων. Άρχισε το συγγραφικό του έργο σε μεγάλη ηλικία. Γνωρίζουμε για 23 έργα του, που κατατάσσονται σε: α) γενεολογικά («Ασωπίς», «Ατλαντίς» κ.ά.), β) καθαρώς εθνογραφικά και εθνολογικά («Βαρβαρικά Νόμιμα», «Λυδικά», «Αιολικά», «Αργολικά» κ.ά.).

3. Ηρόδοτος: Η γέννησή του χρονολογικά τοποθετείται μέσα στην περίοδο των Μηδικών πολέμων. Πατρίδα του η Αλικαρνασσός της Μ. Ασίας. Γιος του Λύξη (καρικής καταγωγής) και της Δρυούς ή Ροιούς (Ελληνίδας). Από νέος εκδήλωσε ενδιαφέρον για όσα συνέβαιναν στην πατρίδα του. Πήρε μέρος σε συνωμοσία κατά του τυράννου της πατρίδας του περσόφιλου Λύγδαμι. Η ανταρσία απέτυχε. Ο Ηρόδοτος κατέφυγε στη Σάμο. Μετά την απελευθέρωση των πόλεων της Μ. Ασίας επέστρεψε στην Αλικαρνασσό. Έπεσε, όμως, στη δυσμένεια των συμπατριωτών του και περί το 450 αναχώρησε για την Αθήνα όπου ολοκλήρωσε την πνευματική του συγκρότηση.

Πέρι το 444/43 πήρε μέρος στον αποικισμό των Θουρίων, που ιδρύθηκε στα ερείπια της Σύβαρης. Εκεί έζησε το υπόλοιπο της ζωής του. Και το έτος του θανάτου του είναι εξίσου ασαφές όσο και της γέννησής του. Ίσως να ζούσε κατά την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου.

Το σημαντικότερο στη ζωή του Ηρόδοτου είναι τα πολλά του ταξίδια. Αυτά τοποθετούνται στην περίοδο 455-443 π.Χ. Ταξίδεψε σε πολλά μέρη της Ελλάδας, στην Κ. Ιταλία, στα νησιά του Αιγαίου, σε πόλεις της Μ. Ασίας, στον Εύξεινο Πόντο, στην Κολχίδα, στο Δούναβι, στην Αίγυπτο, στην Παλαιστίνη, στη Φοινίκη, στη Βαβυλώνα κ.α. Σ’ αυτό τον ωθούσε η φλογερή επιθυμία του να ιδεί και να μάθει. Στην Αθήνα γνώρισε τους Σοφοκλή, Περικλή, Πρωταγόρα κ.ά. σημαίνοντες. Τα περί «φιλαθηναϊσμού» του δεν έχουν βασιμότητα. Από την άλλη, ο Πλούταρχος κατηγορεί τον Ηρόδοτο ως «φιλοβάρβαρο», επειδή μιλάει κολακευτικά για τους Αιγύπτιους.

Το έργο του: Χαρακτηρίστηκε ως ο πατέρας της ιστορίας, όχι όμως τόσο για την επιστημονικότητα του έργου του, αλλά διότι ήταν ο πρώτος που έγραψε πραγματική Ιστορία. Τίτλος του ιστορικού του έργου είναι «Ηροδότου Μούσαι», διότι το βιβλίο του διαιρείται σε 9 βιβλία, καθένα των οποίων φέρει το όνομα μιας από τις 9 Μούσες. Η διαίρεση αυτή δεν είναι του συγγραφέα. Το περιεχόμενο του έργου κατά βιβλίο έχει ως εξής:

1) Βιβλίο Α΄ (Κλειώ): α) Προοίμιο (κεφ. 1-5), β) Ιστορία του λυδικού βασιλείου (κεφ. 6-94), γ) Ιστορία του Κύρου (κεφ. 95 – 216).

2) Βιβλίο Β΄ (Ευτέρπη) – Βιβλίο Γ’ (Θάλεια) κεφ. 60: Η βασιλεία του Καμβύση.

3) Βιβλία Γ΄ κεφ. 61 – Βιβλίο Ζ’ (Δ΄ Μελπομένης, Ε΄ Τερψιχόρη, ΣΤ΄ Ερατώ, Ζ΄ Πολύμνια): Βασιλεία του Δαρείου.

4) Βιβλίο Η΄ (Ουρανία): Μηδικοί πόλεμοι μέχρι τη μάχη των Θερμοπυλών.

5) Βιβλίο Θ΄ (Καλλιόπη): Συνέχεια περί περσικών πολέμων ως το τέλος με αναφορά και στα της μακεδονικής βασιλικής οικογένειας (κεφ. 137-139).

Πολλά έχουν γραφεί για την έλλειψη στον Ηρόδοτο ιστορικής αμεροληψίας και επιστημονικότητας στη συγκρότηση του έργου του. Η αλήθεια είναι ότι και στα δύο αυτά υστερεί μεν του μεγάλου Θουκυδίδη, αυτό όμως δε θα πρέπει να τον απαξιώνει ως ιστορικό. Η λογοτεχνική αξία, πάντως, του έργου του είναι αναμφισβήτητη. Το ίδιο σημαντική είναι και η γενικότερη ιστορική αξία του έργου του. Απόδειξη αυτού αποτελεί η διαχρονικότητά του και η επίδρασή του στους μεταγενεστέρους του. Άλλωστε για τα ιστορούμενα αποτελεί τη μόνη πηγή. Και ναυτό αποτελεί ανυπολόγιστη συνεισφορά τον παγκόσμιο πολιτισμό.

4. Θουκυδίδης: Γεννήθηκε στο δήμο Αλιμούντα της Αθήνας, γύρω στο 460 π.Χ. Γιος του Ολόρου. Έζησε μεν κυρίως στην Αθήνα αλλά στο όρος Παγγαίο είχε μεταλλεία χρυσού. Τα βιογραφικά του στοιχεία είναι πολύ πενιχρά. Μας παραδόθηκαν δύο βιογραφίες του. Εκτενέστερη είναι εκείνη του Μαρκελλίνο. Και οι δύο είναι γεμάτες ανακρίβειες. Το 424 εκλέχτηκε στρατηγός και ηγήθηκε στόλου στο βόρειο Αιγαίο και τη Θάσο. Επειδή, όμως, απέτυχε ν’ αποτρέψει την κατάληψη της Αμφίπολης από το Βρασίδα, εξορίστηκε. Μετά την ήττα της Αθήνας και την κατάλυση της δημοκρατίας (404 π.Χ.) επέστρεψε στην Αθήνα όπου και πέθανε ύστερα από λίγα χρόνια.

Στο μοναδικό και ανυπερβλητο έργο του ο Θουκυδίδης εξιστορεί κατά τρόπο εκπληκτικό και μοναδικό τα γεγονότα του Πελοποννησιακού πολέμου. Είναι ο πρώτος επιστήμονας ιστορικός. Είναι ο πρώτος που εξιστόρησε σύγχρονά του ιστορικά γεγονότα κατά τρόπο απόλυτα αντικειμενικό. Όλα αυτά του χάρισαν στον τίτλο του πραγματικού ιστορικού, του πραγματικού πατέρα της Ιστορίας. Αποτελεί το -ανυπέρβλητο ίσως– πρότυπο για όλους τους μετέπειτα ιστορικούς. Η εξιστόρηση του Θουκυδίδη σταματά απότομα το 411, ενώ ο πόλεμος τελείωσε 7 χρόνια αργότερα. Γιατί; Τον βρήκε ο θάνατος; Δεν είχε πληροφόρηση για τις επόμενες φάσεις του πολέμου λόγω ασθενείας ή για κάποια άλλη αιτία; Άγνωστο.

Η Ιστορία του Θουκυδίδη χωρίζεται σε 8 βιβλία. Το περιεχόμενο του έργου κατά βιβλίο είναι το εξής:

Βιβλίο Α΄: α) Εισαγωγή (κεφ. 1-23)· β) εξωτερικές αιτίες του πολέμου – κερκυραϊκά (κεφ. 24-66)· γ) το συνέδριο των Πελοποννησίων στη Σπάρτη (κεφ. 67-88) · ε) οι δυνάμεις των Αθηναίων (κεφ. 89-118)· στ) το δεύτερο συνέδριο των Πελοποννησίων (κεφ. 119-146).

Βιβλίο Β΄: Τα τρία πρώτα χρόνια του πολέμου – Επιτάφιος του Περικλή – Λοιμός.

Βιβλίο Γ΄: Τα μέχρι το 425 π.Χ. γεγονότα.

Βιβλίο Δ΄: Τα γεγονότα των ετών 7^ου-9^ου - κατάληψη της Αμφίπολης το 424.

Βιβλίο Ε΄ : Θάνατοι Κλέωνα και Βρασίδα – Νικίειος ειρήνη – Τα μέχρι το 415 γεγονότα.

Βιβλίο Στ΄: Σικελική εκστρατεία, μέρος πρώτο – Αλκιβιάδης – Άφιξη Γυλίππου.

Βιβλίο Ζ΄: Σικελική εκστρατεία, μέρος δεύτερο.

Βιβλίο Η΄: Τα γεγονότα από το 413 έως το 411 π.Χ.

Ο Θουκυδίδης δεν επιδίωξε με το έργο του την τέρψη των αναγνωστών του, όπως ο Ηρόδοτος, αλλά να παραδώσει στην ανθρωπότητα ένα πνευματικό δημιούργημα για το διηνεκές («κτήμα ες αιεί», όπως ο ίδιος το χαρακτηρίζει). Και δικαιώθηκε απολύτως ο μεγάλος ιστορικός.

5. Ξενοφώντας: Γεννήθηκε στο δήμο των Ερχιέων της Αθήνας το 430 π.Χ. Γιος του Γρύλλου και της Διοδώρας. Το πιθανότερο είναι ότι στη νεανική του ηλικία επιδόθηκε στις αγαπημένες του ενασχολήσεις: την ιππασία και το κυνήγι. Την ίδια περίοδο βρέθηκε δίπλα στο μεγάλο φιλόσοφο Σωκράτη. Για την περίοδο αυτή της ζωής του δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες.

Το 401, ανταποκρινόμενος στην πρόταση του φίλου του από τη Βοιωτία Προξένου, που βρισκόταν ήδη στις Σάρδεις, μετέβη και αυτός εκεί για να πάρει μέρος στην εκστρατεία του Κύρου κατά του αδελφού του Αρταξέρξη Β΄. Στις τάξεις του Κύρου υπήρχαν ήδη και περί τις 10.000 Έλληνες μισθοφόροι. Στη μάχη στα Κούναξα ο Κύρος ηττήθηκε και θανατώθηκε. Συλλήφθηκαν με δόλο κι εκτελέστηκαν και οι στρατηγοί των Ελλήνων. Οι Έλληνες μισθοφόροι μείνανε ακέφαλοι. Δόθηκε έτσι η ευκαιρία στον Ξενοφώντα να δείξει τις ηγετικές του ικανότητες και το θάρρος του. Τέθηκε επικεφαλής των Ελλήνων μισθοφόρων τους οποίους μετά από μια περιπετειώδη πορεία στ’ αφιλόξενα βουνά των Καρδουχίων και τα χιόνια της Αρμενίας, και τους οδήγησε στο όρος Θήχη του Πόντου, όπου έφθασαν 7000 από αυτούς, όσοι άντεξαν τις μεγάλες ταλαιπωρίες. Αυτούς το 399 τους έθεσε στη διάθεση του βασιλιά της Θράκης Σεύθου. Αργότερα τους παρέδωσε στο Λακεδαιμόνιο αρμοστή Θίβρωνα, που βρισκόταν στη Μ. Ασία. Ενόσω βρισκόταν στη Θράκη νυμφεύθηκε τη Φιλησία.

Το 396 συνάντησε τον Αγησίλαο, τον οποίο και θαύμαζε για τις στρατιωτικές του αρετές. Γίνανε φίλοι. Τον ακολούθησε στους αγώνες του κατά των σατραπών της Περσίας. Επέστρεψε μαζί του στην Ελλάδα όταν οι Σπαρτιάτες αναγκάστηκαν ν’ ανακαλέσουν τον Αλκιβιάδη εξαιτίας του Κορινθιακού ή του Βοιωτικού πολέμου.

Η συμμετοχή του στη μάχη της Κορώνειας εναντίον των Αθηναίων σημάδεψε τη ζωή του. Εξαιτίας αυτού και για προηγούμενες ενέργειές του κατηγορήθηκε για φιλολακωνισμό και καταδικάστηκε σε εξορία και δήμευση της περιουσίας του. Οι Σπαρτιάτες, όμως, τον αποζημίωσαν με «προξενία» και μ’ ένα κτήμα κοντά στην Ολυμπία, όπου έμεινε μέχρι το 370. Τότε κατέφυγε στην Κόρινθο όπου και πέθανε το 355. Πριν από το θάνατό του, όμως, το 369, συμφιλιώθηκε με τους Αθηναίους, οι οποίοι ανακάλεσαν το διάταγμα της εξορίας του. Τα παιδιά του Γρύλλος και Διόδωρος υπηρέτησαν στο ιππικό των Αθηνών.

Το συγγραφικό του έργο: Ανήκει στους πολυγραφότερους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Τα έργα του κατάσσονται σε τρεις κατηγορίες.

Α) Ιστορικά: 1) Κύρου Ανάβασις: Περιγράφει τον πόλεμο του Κύρου κατά του Αρταξέρξη Β΄ και την «Κάθοδο των μυρίων». Διαιρείται σε 7 βιβλία. 2) Τα Ελληνικά: Το καθ’ αυτό ιστορικό του έργο. Χωρίζεται σε 7 βιβλία. Συνεχίζει την εξιστόρηση του Πελοποννησιακού πολέμου από το 411 όπου την άφησε ο Θουκυδίδης και προχωρεί ως τη μάχη της Μαντινείας (362 π.Χ.). 3) Αγησίλαος: Εγκώμιο στο φίλο του βασιλιά της Σπάρτης.

Β) Φιλοσοφικά: 1) Απολογία Σωκράτους: Αμφισβητήθηκε η γνησιότητά του, αλλά όχι επιτυχώς. Είναι η ξενοφόντεια εκδοχή της Απολογίας του Σωκράτη ενώπιον του δικαστηρίου. Δε διαφέρει σημαντικά εκείνης του Πλάτωνα. 2) Απομνημονεύματα: Για τη συγγραφή του αφορμή υπήρξε η χλευαστική διατριβή του σοφιστή Πολυκράτη κατά του Σωκράτη. Περιλαμβάνει την εκδοχή του Ξενοφώντα για τη διδασκαλία του Σωκράτη στα θρησκευτικά, ηθικά και πολιτικά ζητήματα. 3) Οικονομικός: Συμπληρώνει τ’ Απομνημονεύματα, αλλ’ αρκετά αρτιότερο έργο. Σ’ αυτό περιέχονται οι ευστοχότατες σκέψεις και παρατηρήσεις σχετικά με την καλύτερη διεξαγωγή της οικιακής διοίκησης με έμφαση στη γεωργία. 4) Συμπόσιον: Αναφέρεται στο συμπόσιο που διοργάνωσε στον Πειραιά το 421 ο Καλλίας προς τιμήν του Αυτόλυκου, νικητή του παγκρατίου στα μεγάλα Παναθήναια. Σ’ αυτό κεντρικό πρόσωπο είναι ο Σωκράτης και μιλάει για το κάλλος και τον έρωτα. 5) Ιέρων ή Τυραννικά: Διάλογος ανάμεσα στον ποιητή Σιμωνίδη και τον τύραννο των Συρακουσών Ιέρωνα. Θέμα του η σχέση του ιδιωτικού και του τυραννικού βίου.

Γ) Διδακτικά: 1) Λακεδαιμονίων Πολιτεία: Αναφέρεται κυρίως στο εφαρμοζόμενο στη Σπάρτη παιδαγωγικό σύστημα βάσει της λυκουργείου νομοθεσίας, και δευτερευόντως στο σπαρτιατικό πολίτευμα. 2) Aθηναίων Πολιτεία: Έργο κάποιου ολιγαρχικού και μάλλον όχι του Ξενοφώντα. Συμπληρώνει το «Λακεδαιμονίων πολιτεία». Πολιτικό έργο εμπαθούς και πολεμικής διάθεσης. 3) Πόροι ή Περί προσόδων: Με αυτό ο Ξενοφώντας επιχειρεί να περάσει στην πολιτεία την αντίληψη ότι μόνο αυτή με άμεση επέμβαση επί της οικονομικής δράσης μπορεί να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο του λαού. 4) Ιππαρχικός: Διδάσκει τον αρχηγό του ιππικού τα καθήκοντά του σε περιόδους ειρήνης και πολέμου. 5) Περί ιππικής: Στο έργο αυτό, σε αντίθεση με το προηγούμενο, απευθύνεται σε έναν ιδιώτη ιππέα, στον οποίο, ως έμπειρος της ιππικής, δίνει τις αναγκαίες οδηγίες και συμβουλές. 6) Κυνηγετικός: Εγχειρίδιο με πρακτικές οδηγίες προς τους κυνηγούς. 7) Κύρου παιδεία: Διαιρείται σε 8 βιβλία. Διηγείται την αγωγή και την ιστορία ενός υποδειγματικού βασιλιά, του Κύρου του πρεσβυτέρου, τον οποίο εξιδανλικευσεμε προφανή πρόθεση να εκθέσει τις δικές του απόψεις πάνω στο επίμαχο τότε (και σήμερα φυσικά) πρόβλημα, για το καλύτερο πολίτευμα. Δίνει και πρακτικές συμβουλές.

6) Δαμάστης: Καταγόταν από το Σίγειο. Άκμασε στα τέλη του Ε΄ ή τις αρχές του Δ΄ αι. Έγραψε – κυρίως- μυθολογικά, γενεαλογικά κι εθνολογικά έργα. Του αποδίδεται και ένα ιστορικό, το «Περί των εν Ελλάδι γενομένων».

7) Κτησίας: Από την Κνίδο. Της ίδιας εποχής με τον προηγούμενο. Ανήκε στην αδελφότητα των γιατρών. Έμεινε στην αυλή του Αρταξέρξη του Μνήμονα επί 17 περίπου χρόνια (405-387) ως προσωπικός γιατρός της Παρυσάτιδας. Ο Αρταξέρξης το 387 τον έστειλε πρεσβευτή στη Σπάρτη, χωρίς να ξαναγυρίσει στην Περσία.

Έργο του τα Περσικά, διαιρεμένο σε 23 βιβλία. Διηγείται την περσινή ιστορία από το μυθικό βασιλιά Νίνο ως το 398 π.Χ. Μόνο αποσπάσματα του έργου αυτού διασώθηκαν. Ευχάριστος συγγραφέας αλλ’ όχι καλός ιστορικός.

8) Θεόπομπος: Γεννήθηκε το 378 π.Χ. στη Χίο. Εξορίσθηκε νωρίς μαζί με τον πατέρα του. Ταξίδεψε πολύ: Αθήνα, Αίγυπτος, Μακεδονία κ.ά. Πρώτο του ιστορικό έργο μια επιτομή του έργου του Ηροδότου σε δύο βιβλία. Έγραψε και αυτός Ελληνικά, όπου συνεχίζει την ιστορία του Θουκυδίδη από το 411-394 π.Χ. Το κύριο ιστορικό του έργο είναι το Φιλιππικά. Σε 58 βιβλία διηγείται την ιστορία της Ελλάδας όταν κυριαρχούσε ο Μακεδόνας βασιλιάς Φίλιππος (359-336 π.Χ.).

9) Έφορος: Καταγόταν μεν από την Κύμη της Αιολίδας, έζησε, όμως, στην Αθήνα. Γεννήθηκε το πρώτο τέταρτο του Δ΄ αι. Ξεκίνησε ως ρήτορας. Κύριο έργο του είναι οι Ιστορίες, διαιρεμένο σε 30 βιβλία. Θέμα του η ιστορία των διαφόρων ελληνικών φύλων από την κάθοδο των Δωριέων ως τις αρχές της βασιλείας του Φιλίππου. Έργο ηθικοδιδακτικού χαρακτήρα.

10) Καλλισθένης: Γεννήθηκε περί το 370 π.Χ. στην Όλυνθο. Συγγενής και μαθητής του Αριστοτέλη. Ακολούθησε τον Αλέξανδρο στην Ασία. Το 327 καταδικάστηκε σε θάνατο επειδή αντιτάχθηκε στη θεοποίηση του Μ. Αλεξάνδρου. Αυτό σήμανε και την οριστική ρήξη των δεσμών Αριστοτέλη – Αλεξάνδρου.

Έργα του: 1) Ελληνικά σε 10 βιβλία. Εξιστορούσε τα γεγονότα από την Ανταλκίδειο ειρήνη μέχρι την αρχή του Ιερού Πολέμου. Δε διασώθηκε. 2) Αλεξάνδρου πράξεις: Σ’ αυτό εξυμνούσε τα κατορθώματα του μεγάλου στρατηλάτη. Ούτε αυτό διασώθηκε.

11) Αναξιμένης: Καταγόταν από τη Λάμψακο. Έγραψε Ελληνικά: Εξιστορούσε τα γεγονότα από τη μυθική εποχή ως τη μάχη της Μαντινείας. Έγραψε άλλες δύο ιστορίες, μία για το Φίλιππο και μία για το Μ. Αλέξανδρο. Μόνο αποσπάσματα σώζονται.

12) Ιστοριογράφοι τοπικής (εμβέλειας): Κλείδημος ή Κλειτόδημος, από την Αθήνα· Ανδροτίωνας, από την Αθήνα· Φανόδημος, Φίλιστος (340-355 π.Χ.) και Αντίοχος από τις Συρακούσες.