ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ (384 - 322 π. Χ.)

Γεννήθηκε στη μικρή πόλη Στάγιρα, στη βορειοανατολική πλευρά της Χαλκιδικής. Ο πατέρας του Νικόμαχος ήταν γιατρός του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα Β’. Για την περίοδο της ζωής του Αριστοτέλη μέχρι της εισόδου του στην πλατωνική Ακαδημία δεν υπάρχουν πληροφορίες. Μετά το θάνατο των γονέων του, την αγωγή του ανέλαβε ο Πρόξενος, συγγενής της οικογενείας του. Προτού εισέλθει στην Ακαδημία ασφαλώς δέχθηκε την παραδοσιακή παιδεία (μουσική, γυμναστική, εξοικείωση με τον Όμηρο κτλ.).

Στην Ακαδημία εισήλθε το 367 σε ηλικία 18 ετών. Παρέμεινε ως τρόφιμός της ως το θάνατο του Πλάτωνα (347 π.Χ.). Είναι προφανές ότι στα 20 αυτά χρόνια γαλουχήθηκε με τη σκέψη και τις φιλοσοφικές ιδέες του Πλάτωνα. Όντας, όμως, ακόμα φοιτητής άρχισε ν’ αυτονομείται ιδεολογικά από το μεγάλο δάσκαλό του. Άρχισε μάλιστα να γράφει διαλόγους και να παραδίδει μαθήματα στους νεότερους συμφοιτητές του. Την πολεμική του, όμως, κατά των Ιδεών του Πλάτωνα την άσκησε πολύ αργότερα.

Μετά το θάνατο του Πλάτωνα ανέκυψε θέμα εκλογής διαδόχου του στην Ακαδημία. Οι τρεις επιφανέστεροι μαθητές του ήταν ο Αριστοτέλης, ο Ξενοκράτης από τη Χαλκηδόνα και ο ανιψιός του Πλάτωνα Σπεύσιππος. Προτιμήθηκε ο τελευταίος.

Μετά από αυτό οι Αριστοτέλης και Ξενοκράτης έφυγαν από την Αθήνα κι εγκαταστάθηκαν στην Άσσο, απέναντι από τη Λέσβο επί της ασιατικής ακτής. Εκεί ίδρυσαν την πρώτη αριστοτελική Ακαδημία – σχολή ως παράρτημα της πλατωνικής. Σκοπός του Αριστοτέλη ήταν να επηρεάσει τον άρχοντα της περιοχής Ερμία, ώστε να εφαρμόσει την πλατωνική πολιτική στην καθημερινότητα των ανθρώπων του τόπου του.

Τρία χρόνια έμεινε στην Άσσο. Μετά πήγε στη Μυτιλήνη. Εκεί συνδέθηκε με το Θεόφραστο, τον μετέπειτα μαθητή και διάδοχό του. Εκεί έμεινε μέχρι το 342 π.Χ. Τότε έλαβε πρόσκληση από το Φίλιππο, το βασιλιά, της Μακεδονίας να πάει στην Πέλλα για να αναλάβει τη διαπαιδαγώγηση του γιου του Αλέξανδρου, 13 ετών τότε. Ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση. Η εκπαίδευση κράτησε ως το 340, όταν ο Αλέξανδρος αναπλήρωσε τον απουσιάζοντα στο Βυζάντιο πατέρα του στο θρόνο ως αντιβασιλεύς.

Ο Αριστοτέλης μετέδωσε στο βασιλόπουλο το πάθος για τη φιλοσοφία και τον κατάρτισε πολιτικά και ηθικά. Μετά ο Αριστοτέλης επέστρεψε στη γενέτειρά του. Οι δεσμοί ανάμεσα στους δύο μεγάλους άντρες άρχισαν σταδιακά να χαλαρώνουν, ιδιαίτερα μετά την εκστρατεία του Αλεξάνδρου κατά των Περσών και την κατάργηση της διαφοράς μεταξύ Ελλήνων και βαρβάρων, την εισαγωγή δηλ. του κοσμοπολιτισμού, του οποίου ο Αριστοτέλης ήταν πολέμιος. Ο Αριστοτέλης υπέδειξε στον Αλέξανδρο το μαθητή και ανιψιό του Καλλισθένη, ο οποίος συνόδευσε το στρατηλάτη στην εκστρατεία του ως μέλος του επιστημονικού του επιτελείου. Οι χαλαροί δεσμοί Αλεξάνδρου – Αριστοτέλη διατηρήθηκαν, για να σπάσουν τελείως, όταν ο Αλέξανδρος φόνευσε τον ανιψιό του Αριστοτέλη Καλλισθένη.

Το 335 η Αθήνα υποδεχόταν και πάλι το μεγάλο φιλόσοφο. Αυτή τη φορά δεν πήγε στην Ακαδημία. Ίδρυσε τη δική του σχολή στο Λύκειο: τόπος ιερός αφιερωμένος στο Λύκειο Απόλλωνα στα ΒΑ της αρχαίας πόλης. Από την τοποθεσία πήρε το όνομά της αρχικά και η σχολή, που αργότερα ονομάστηκε και Περίπατος, οι δε φοιτητές της και οπαδοί «Περιπατητικοί». Θα μπορούσε κανείς σήμερα να ονομάσει ή παρομοιάσει τον Περίπατο ομάδα έρευνας ή ερευνητικό εργαστήριο ή κάτι ανάλογο.

Η είδηση του θανάτου του Μ. Αλεξάνδρου (323 π.Χ.) προκάλεσε αναταραχή και εξεγέρσεις σε όλη την Ελλάδα, και στην Αθήνα. Διώκονταν όλοι όσοι έτρεφαν συμπάθεια στους Μακεδόνες. Από τους πρώτους στόχους και ο Αριστοτέλης. Αποφάσισε να φύγει. Κατέφυγε στη Χαλκιδική όπου τον επόμενο χρόνο (322) πέθανε από αρρώστια.

Συγγράμματα: Η συγγραφική παραγωγή του Αριστοτέλη είναι ανάλογη μ’ εκείνη του Πλάτωνα.

Τα σωθέντα γνήσια έργα του ανέρχονται σε 30 και αριθμούνται – κατατάσσονται ως εξής:

Λογικά ή «Όργανον»:

α) Κατηγορίαι

β) Περί ερμηνείας

γ) Τοπικά

δ) Αναλυτικά Πρότερα

ε) Αναλυτικά Ύστερα

στ) Σοφιστικοί έλεγχοι

Ρητορική

Ποιητική

Φυσικά ή Φυσική ακρόασις

Περί ουρανού· Περί γενέσεως και φθοράς.

Μετεωρολογικά

Ψυχολογικά ή Μικρά Φυσικά:

α) Περί ψυχής

β) Περί μακροβιότητος και βραχυβιότητος

γ) Περί αισθήσεως και αισθητών

δ) Περί ύπνου και εγρηγόρσεως

ε) Περί ενυπνίων

στ) Περί της καθ’ ύπνον μαντικής

ζ) Περί νεότητος και γήρως και ζωής και θανάτου

η) Περί μνήμης και αναμνήσεως

θ) Περί αναπνοής

Βιολογικά έργα:

α) Περί τα ζώα ιστορίαι

β) Περί ζώων μορίων

γ) Περί ζώων γενέσεως

δ) Περί ζώων πορείας

Περί ζώωνν κινήσεως

Τα μετά τα Φυσικά – Πρώτη φιλοσοφία

Ηθικά συγγράματα:

α) Ηθικά Μεγάλα

β) Ηθικά Νικομάχεια

γ) Ηθικά Ευδήμεια

δ) Πολιτικά·

Πέρα από τα παραπάνω: α) Υπάρχουν και άλλα 17 περίπου έργα που αποδίδονται στον Αριστοτέλη χωρίς να είναι. β) Σώζονται αποσπάσματα από άλλα 20 περίπου έργα του.

Ο Αριστοτέλης άνοιξε καινούργιους δρόμους στο χώρο της γνώσης (επιστήμης) και της φιλοσοφίας. Ήταν ένας πανεπιστήμων. Ασχολήθηκε με τα σημαντικότερα γνωστικά αντικείμενα. Αυτό γίνεται αντιληπτό και μόνο από μια απλή ανάγνωση των τίτλων των έργω του. Γιαυτό η προσέγγιση της σκέψης και του έργου του είναι μια πολύ δυσχερής υπόθεση. Πολλώ μάλλον όταν είναι κανείς υποχρεωμένος να μιλήσει συνοπτικά. Δεν απομένει παρά να μνημονεύσουμε μερικές μόνο πτυχές του πελάγους της σοφίας και του έργου του για έναν πρώτο υποψιασμό του αναγνώστη.

α) Η αριστοτελική μέθοδος: Ήταν ο πρώτος μεγάλος συστηματικός φιλόσοφος. Αυτό το βλέπει κανείς στον τρόπο που διαπραγματεύεται τα μεγάλα και ποικίλα θέματα - προβλήματα που τον απασχόλησαν. Αυτή η δουλειά συγκροτεί ένα τεράστιο επιστημονικό σύστημα που για να οικοδομηθεί προϋποθέτει συλλογή, παρατήρηση, ταξινόμηση, έρευνα και ερμηνεία του απέραντου γνωστικού αντικειμένου. Από την ανόργανη φύση προχωρεί στην ποικιλία των μορφών της ζωής κι από εκεί ανεβαίνει στα έργα του ανθρώπινου πολιτισμού. Δε θα έσφαλε κανείς αν υποστήριζε ότι ο Αριστοτέλης είναι ο μεγαλύτερος συστηματικός νους του κόσμου.

β) Γενετική μέθοδος: Διαπραγματευόμενος ένα θέμα προχωρεί από τα ειδικά στα γενικά και από τα φαινόμενα στην ουσία, χωρίς ν’ αποκλείει και το αντίστροφο.

γ) Επιστημονική ορολογία: Ο Αριστοτέλης είναι ο δημιουργός της επιστημονικής ορολογίας. Η γνώση, η επιστήμη, είναι κάτι το θείο.

δ) Διαίρεση της φιλοσοφίας: Επηρεασμένος από την Ακαδημία, δέχεται την τριμερή διαίρεση της φιλοσοφίας: λογική, φυσική και ηθική. Εντούτοις ο ίδιος προτιμά τη διαίρεση σε: 1) θεωρητική (σκοπός της η ανεύρεση της αλήθειας), και 2) πρακτική (σκοπός της η πράξη, η ηθική ενέργεια).

ε) Η Λογική: Η σημαντικότερη από τις επιστήμες που ίδρυσε, αλλά και αυτή που τον δόξασε όσο καμιά άλλη. Πτυχές-κεφάλαια αυτού του τεράστιου επιστημονικού κλάδου: 1) Η Λογική ως διαλεκτική τέχνη ή συζητητική Λογική. 2) Συλλογισμός (αποτελείται από προτάσεις, δηλ. κρίσεις), κρίση, έννοια. 3) Κατηγορίες: Κάθε κρίση αποτελείται από δύο όρους: την έννοια του υποκειμένου κι εκείνη του κατηγορουμένου. Οι κατηγορίες του Αριστοτέλη είναι 10: ουσία, ποσό, ποιό, σχέση (προς τι) χώρος (πού), χρόνος, κατάσταση (κείσθαι), τρόπος (έχειν), ενέργεια (ποιείν) και πάθημα (πάσχειν). 4) Οι αρχές της αντίφασης και του αποκλειόμενου τρίτου. Ειδικότερα για το τελευταίο: α) αντίφαση: Είναι αδύνατο να είναι το Είναι και το μη-Είναι ταυτόχρονα: απόλυτη ανώτατη αρχή. β) αρχή του αποκλειόμενου τρίτου: ι) οντολογικά: κάτι ή είναι ή δεν είναι: ii) λογικά, σημαίνει: ή η κατάφαση ή η άρνηση είναι αληθινή, τρίτο ενδεχόμενο δεν υπάρχει. 5) Κατηγορικός συλλογισμός. 6) Επαγωγικός συλλογισμός. 7) Απόδειξη: Η απόδειξη είναι συλλογισμός από αναγκαίες προϋποθέσεις, είναι ο συλλογισμός που μας προσπορίζει τη γνώση.

στ) «Πρώτη φιλοσοφία»: Σ’ αυτή περιέχονται οι βασικές αρχές του αριστοτελικού συστήματος και της κοσμοθεωρίας του. Πτυχές της: 1) Το πρόβλημα της ουσίας και των ειδών της. 2) Το πρώτο κινούν ακίνητο = ο θεός. 3) Η ύλη και η μορφή: Είναι αγέννητα και άφθαρτα. 4) Δύναμη και Ενέργεια. 5) Η κινούσα αιτία («εντελέχεια») και η τελική αιτία: εκείνη ένεκα της οποίας γίνεται κάτι. 6) Το όντως ον και η κριτική της θεωρίας των Ιδεών. 7) Η ουσία ως μορφή και ενέργεια («πρώτη ουσία»). 8) Ο Θεός ως πρώτη αρχή και ουσία. 9) Η γνώση του όντως όντος και των αισθητών. Αυτές είναι και οι πηγές της γνώσης.

ζ) Φυσική: Την οικοδομεί στο δίδυμο ύλη και μορφή. 1) Τα τέσσερα στοιχεία: η γη, το νερό, ο αέρας και η φωτιά είναι τα απλούστερα είδη του Είναι. 2) Κοσμολογία: η Γη είναι σφαιρική, αποτελεί το κέντρο του σύμπαντος και είναι ακίνητη. 3) Χώρος και χρόνος. Χώρος είναι αυτό που περιέχει ένα σώμα. Χρόνος είναι η κίνηση από το πριν στο μετά, χωρίς όμως να ταυτίζεται με αυτή.

η) Ψυχολογία: 1) Η ουσία της ψυχής: αρχή των συνειδησιακών καταστάσεων και της ζωής. Έμψυχα είναι και τα ζώα και τα φυτά. 2) Η ψυχή ως εντελέχεια (κινούσα αιτία) του σώματος. 3) Η σχέση σώματος και ψυχής: ψυχή και σώμα και δεν έχουν χωριστή ύπαρξη· είναι κατά την ουσία τους αχώριστες αρχές· εννοιολογικά, όμως, είναι διαφορετικά πράγματα. 4) Διαίρεση της ψυχής: θρεπτική, αισθητική και νοητική. 5) Θεωρητικός νους (ασχολείται με τα πράγματα του ισχύουν αιώνια) και πρακτικός νους (προϋποθέτει τη μεταβολή, είναι θνητός).

θ) Ηθική: Αποσυνδέει την ηθική από τη θρησκευτικότητα: 1) Η διδασκαλία της ευδαιμονίας: πηγή της ευδαιμονίας του ανθρώπου είναι η χρήση του νου και η συνείδηση που τη συνοδεύει. 2) Οι αρετές του θεωρητικού και του πρακτικού νου. 3) Η αριστοτελική μεσότητα: η ουσία της ηθικής αρετής έγκειται στην τήρηση του μέτρου, στη μεσότητα. Αυτό μόνο ο ορθός λόγος το πετυχαίνει. 4) Το «εκούσιον» και η «προαίρεσις» στην αρετή: η αξία και η ουσία της αρετής εξαρτάται και προσδιορίζεται από την ελευθερία άσκησής της.

ι) Πολιτική: 1) Πολιτική κοινωνία: ο άνθρωπος από τη φύση του τείνει να ζήσει σε κοινωνία και να δημιουργήσει πολιτεία και οικονομία. 2) Η γένεση της πόλης. 3) Προορισμός της πόλης. 4) Η κοινωνική σύσταση της Πολιτείας και η δουλεία. 5) Ο ελεύθερος πολίτης. 6) Μορφές πολιτευμάτων: βασιλεία, αριστοκρατία, πολιτεία: ορθά· τυραννία, ολιγαρχία, δημοκρατία: ημαρτημένα ή παρεκβάσεις. 7) Το άριστο πολίτευμα. 8) Η ιδεώδης αριστοτελική πολιτεία.