Οι σχέσεις Εκκλησίας - κατακτητή

    Η συνύπαρξη ορθόδοξων εκκλησιαστικών κοινοτήτων με μωαμεθανούς κατακτητές δεν προέκυψε την επομένη της ΄Άλωσης. Υπήρχε ήδη από τον Ζ΄ αι. σε επαρχίες της Ανατολής και διαρκώς ευρυνόταν. ΄Αρα η ηγεσία της Εκκλησίας κλήθηκε πολύ νωρίς να το αντιμετωπίσει. Και το αντιμετώπισε όχι ως πρόβλημα πολιτικό αλλά θεολογικό, σαν εκδήλωση δηλ. της θείας οργής ή σαν μια δοκιμασία που επιτράπηκε από το Θεό - άγνωστοι αι βουλαί του Κυρίου.

     Η μακροχρόνια, λοιπόν, αυτή εμπειρία της συνύπαρξης δύο διαφορετικών κόσμων και η διαπίστωση ότι οι μωαμεθανοί κατακτητές ήταν πιο ανεκτικοί προς τους Ορθοδόξους από ό,τι οι Λατίνοι-Ρωμαιοκαθολικοί κατακτητές, είχε σαν αποτέλεσμα να θεωρούν οι Ορθόδοξοι προτιμότερη την μπότα του Τούρκου κατακτητή. Και δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις που οι φραγκοκρατούμενες περιοχές δεινοπαθούσαν -θρησκευτικά τουλάχιστον- περισσότερο από τις τουρκοκρατούμενες. Αυτό έμοιαζε να δικαιώνει εκείνους που διακήρυσσαν ότι είναι προτιμότερο το τουρκικό φακιόλι από την παπική τιάρα.

      Ο κανόνας που ακολούθησε η Ορθόδοξη Εκκλησία απέναντι στον κατακτητή ήταν το ευαγγελικό: «ἀπόδοτε οὖν τά τοῦ ῦκαίσαρος τῶ καίσαρι καί τά τοῦ Θεοῦ τῶ Θεῶ». Αυτή, όμως, η γενική πολιτική της νομιφροσύνης δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν και περιπτώσεις πατριαρχών ή άλλων αρχιερέων που ευνόησαν ή και υποδαύλισαν αντιτουρκικά κινήματα, κυρίως στην περίοδο 1565 - 1620. Από τους πατριάρχες που εντονότερα μετείχαν σε τέτοιες ενέργειες μνημονεύουμε τους Μητροφάνη Γ΄ (1565-72), Θεόληπτο Β΄ (1585-86), Ιερεμία Β΄ (1572-95), Νεόφυτο Β΄ (1607-12) και Τιμόθεο Α΄ (1612-20). Ο Νεόφυτος Β΄, μάλιστα, απηύθυνε επιστολή στο βασιλιά της Ισπανίας Φίλιππο Γ΄ ζητώντας επέμβαση των Δυτικών. Πολλοί ήταν και οι επιχώριοι επίσκοποι που εκδήλωναν ποικιλοτρόπως την αντίθεσή τους στον κατακτητή.