Στην Κρήτη

      Οι συνθήκες στην Κρήτη ήταν εξαιρετικά δυσχερείς για την εμφάνιση και εξάπλωση της Επανάστασης. Οι Τούρκοι στο νησί έφθαναν τις 120.000 ενώ οι Έλληνες δεν ξεπερνούσαν τις 140.000. Επικρατούσε βάναυση καταπίεση. Σφαγές και τρομοκρατία. Δρούσαν 20.000 πάνοπλοι Τούρκοι. Από τους Κρητικούς μόνο οι Ριζήτες και οι Σφακιανοί κατείχαν όπλα. Η Φιλ. Εταιρεία δε βρήκε πρόσφορο έδαφος. Εντούτοις η Επανάσταση δεν τους άφησε αδιάφορους. Στις 7/4 και 21/5 έγιναν συσκέψεις στα Σφακιά από προκρίτους απ’ όλη την Κρήτη και Σφακιανούς αρχηγούς. Συγκροτήθηκε 6μελής τοπική εφορεία, η «Καγκελλαρία». Οι πλοίαρχοι Αναγν. Παναγιώτου/Πωλίδης και Αναγν. Αναγνωστάκης ορίστηκαν επικεφαλής των ναυτικών επιχειρήσεων. Η ΄Υδρα και οι Σπέτσες τούς εφοδίασαν με πλοία και τουφέκια. Οι Σφακιανοί επιχείρησαν να προσεταιριστούν τους Αμπαδιώτες αλλ’ αυτοί τους κατέδωσαν στους Τούρκους και επιτέθηκαν κατά των Σφακιανών.

      Στις αρχές Ιουν. εξαπολύθηκε άγριο κυνηγητό και σφαγές στα Χανιά και στο Σέλινο. Η κατάσταση στο Θέρισο είχε γίνει αφόρητη. Αυτό προκάλεσε τον οπλαρχηγό Παπαδογεωργάκη να επιτεθεί κατά των Τούρκων του Θερίσου, σκοτώνοντας αρκετούς. Ο πασάς των Χανίων έστειλε εναντίον του στις 14/6 60 γενιτσάρους. Μετά από ολοήμερη αναμέτρηση οι γενίτσαροι αποχώρησαν αφήνοντας 18 νεκρούς και τον αρχηγό τους.

    Επακολούθησαν εκτεταμένες σφαγές στα Χανιά και στο Ρέθυμνο. Ο επίσκοπος του Ρεθύμνου, οι ιερείς και οι μοναχοί, αφού διαπομπεύθηκαν, οδηγήθηκαν στις φυλακές. Οι διώξεις επεκτάθηκαν και στο Ηράκλειο και στη Σητεία.

      Στις 17/6 οι Τούρκοι του Ρεθύμνου κατευθύνθηκαν στον ΄Αγ. Κων/νο και στα Ρούστικα όπου ήταν συγκεντρωμένοι αγωνιστές. Αποκρούστηκαν και επέστρεψαν. ΄Αλλο σώμα Αμπαδιωτών επιτέθηκε στην επαρχία του Αγ. Βασιλείου κατά των επαναστατών του Ρούσου Βουρδουμπά κ.ά. Συνάντησαν, όμως, ισχυρή αντίσταση και δέχθηκαν σφοδρή αντεπίθεση, κι έτσι αναγκάστηκαν να γυρίσουν στο Ρέθυμνο.

      Σε μάχη στο χωριό Καλύβες του Αποκορώνου οι Κρητικοί υποχρέωσαν τους Τούρκους σε άτακτη φυγή (17/6). Στις 20/6 σε άλλη μάχη στη Μαλάμα με δυνάμεις των Σήφακα και Δασκαλάκη αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν. Η σφοδρότερη σύγκρουση έγινε στις 28/6 στο Βαθειακό της ΄Ιδης ανάμεσα στους Σφακιανούς υπό το Ρούσο κ.ά. και στους Αμπαδιώτες υπό τον Ντελή-Μουσταφά. Η σύγκρουση κράτησε δυο μέρες. Οι Αμπαδιώτες τράπηκαν σε φυγή με σημαντικές απώλειες.

    Η οργή των Τούρκων για τις συνεχείς αποτυχίες τους στράφηκε στον άμαχο πληθυσμό.

      Οι επιτυχίες των Ελλήνων συνεχίστηκαν στο χωριό Γάλλο υπό τους Μανουσέλη και Γ. Δεληγιαννάκη και στις 15/7 κατά του Λατίφ πασά των Χανίων κοντά στους Λάκκους, που κινήθηκε με 5.000 ενόπλους για να πνίξει την επανάσταση στο Θέρισο. Καθοδόν συνάντησε τις δυνάμεις των Βασ. και Ιω. Χάλη, Ανδρ. Φασούλη και Γ. Δασκαλάκη. Με γενναιότητα, ορμή και στρατηγικότητα οι ΄Ελληνες πήραν τη νίκη και πολλά πολεμοφόδια. Κυνηγημένος ο Λατίφ κατέφυγε στο κάστρο των Χανίων. Στις 18/7 οι ΄Ελληνες επιτέθηκαν κατά των Τούρκων στο χωριό ΄Ασκυφο υπό τους Ρούσο, Δεληγιάννη, Μανουσέλη κ.ά. Οι Τούρκοι υποχώρησαν και πέρασαν από τη στενή κοιλάδα του Κατρέως όπου τους περίμενε ο Γ. Δασκαλάκης και έτσι βρέθηκαν ανάμεσα σε δυο πυρά. Αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν με μεγάλες απώλειες. ΄Ιδια τύχη είχαν και σε άλλες ανάλογες αναμετρήσεις.

      Στα τέλη Ιουλ. ο Σερίφ πασάς του Ηρακλείου εξεστράτευσε εναντίον των Σφακίων. Ενώθηκαν μαζί του και οι στρατοί των Χανίων και του Ρεθύμνου, συνολική δύναμη 8.000. Την 1/8 τους επιτέθηκαν οι ΄Ελληνες στην Επισκοπή, αλλά ηττήθηκαν. Σε μιά πιο αμφίρροπη μάχη στα Δράμια (3/8) που κράτησε 3 μέρες και πάλι ηττήθηκαν.

     Στις 13/8 οι Σφακιανοί ζήτησαν και πάλι βοήθεια από την ΄Υδρα και τις Σπέτσες. Οι Τούρκοι κατέλαβαν διαδοχικά τις Ρίζες, το Θέρισο, τους Λάκκους κι έφθασαν στις Αλίακες. Εκεί στις 19/8 τους επιτέθηκαν οι Γ. Δασκαλάκης, Παναγιώτου και οι Χάληδες, και αυτή τη φορά νίκησαν με μικρές απώλειες. Οι Τούρκοι έχασαν 200. Αυτή, όμως, η επιτυχία δεν ανέκοψε την πορεία των Τούρκων υπό τον Οσμάν προς τα Σφακιά. ΄Εφθασαν στην Ανώπολη και μετά στο Λουτρό. Τα Σφακιά καταλήφθηκαν.

      Η πτώση των Σφακίων φάνηκε να σήμανε και το τέλος της Επανάστασης στην Κρήτη. Οι Τούρκοι πασάδες του Ηρακλείου (Σερίφ), των Χανίων και του Ρεθύμνου επέστρεψαν στις έδρες τους. Οι επαναστάτες, όμως, δραστηριοποιήθηκαν και πάλι, έδιωξαν τους Τούρκους από τον Αποκόρωνο και κατέλαβαν τη Μάλαξα. Το ίδιο έγινε και στο Ρέθυμνο. Στα Σφακιά επανασυστήθηκε η επαναστατική εστία.

    Στις αρχές Σεπτ. ήρθαν στα Τρίκορφα Σφακιανοί απεσταλμένοι. Ζήτησαν από τον Υψηλ. για αρχηγό της επανάστασής τους τον Καντακουζηνό. Αυτός αρνήθηκε. Αντ’ αυτού στάλθηκε ο Μιχ. Αφεντούλης ως γενικός αρχηγός της κρητικής επανάστασης. Αυτός -ακατάλληλος για μια τέτοια ευθύνη- έφθασε στην Κρήτη στα τέλη Οκτ.. Εγκαταστάθηκε στο Λουτρό των Σφακιών.

     Ανάμεσα σε Κρήτες αρχηγούς εκδηλώθηκαν διαφωνίες και αντιζηλίες. Ο Αφεντούλης προσπαθούσε να βάλει τάξη.

       Στις αρχές Δεκ. οι Τούρκοι των Χανίων κατέλαβαν το χωριό Βαρύπετρο για να προχωρήσουν ως τους Λάκκους. Οι επαναστάτες τούς απέκρουσαν. Νέα απόπειρά τους προς το χωριό Τσουκαλαριά και τη Μάλαξα απέτυχε. Οι επαναστάτες πλησίασαν το κάστρο των Χανίων. Ακόμη οργανώθηκε εκστρατεία κατά του Σελίνου υπό τους Δασκαλάκη και Παναγιώτου. Οι Τούρκοι αιφνιδιάστηκαν και συμπτύχθηκαν στην Κάνδαμο. Συνάφθηκε πεισματώδης μάχη από σπίτι σε σπίτι. Δυστυχώς φονεύθηκε ο Δασκαλάκης με συνέπεια να χαλαρώσει η ορμή και η αποφασιστικότητα των επαναστατών