Ο απαγχονισμός του πατριάρχη

   Την 1/4 οργανώθηκαν στην Κων/πολη οχλαγωγικές διαδηλώσεις, σκοπός των οποίων ήταν να προκληθούν αφορμές για τη γενική σφαγή των «απίστων». Οι ΄Ελληνες, όμως, της Πόλης κλείστηκαν στα σπίτια τους.

    Η μεν γενική σφαγή αποτράπηκε, ο σουλτάνος, όμως, εφάρμοσε τη μέθοδο των τμηματικών σφαγών, ιδίως όσων Ελλήνων κατείχαν ηγετικές θέσεις. Ο πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄ -είδαμε πώς το Μάρτη απέτρεψε τη γενική σφαγή των χριστιανών-Ελλήνων-, προβλέποντας τι πρόκειται να γίνει, έσπευσε στο σπίτι του μεγάλου διερμηνέα Κων/νου Μουρούζη και του συνέστησε να φύγει. Αυτός αρνήθηκε με όντως μεγαλειώδη τρόπο. Στις 4/4, Μεγ. Δευτέρα, ενοχοποιήθηκε με σκευωρία κι αποκεφαλίστηκε παρουσία του σουλτάνου σε ηλικία 32 ετών. Καθ’ όλη τη Μεγ. Εβδομάδα σφαγιάστηκαν πολλοί εξέχοντες Έλληνες της Πόλης.

    Ο σουλτάνος α) διέταξε τον πατριάρχη να του στείλει λεπτομερή απογραφή των ελληνικών οικογενειών που έμεναν στο Φανάρι· β) εξέδωσε διάταγμα που απαγόρευε επί ποινή θανάτου την αναχώρηση των ραγιάδων υπό οποιαδήποτε σημαία. Αυτό έγινε με τη συγκατάθεση των Ευρωπαίων πρέσβεων, πλην του Ρώσου.

      Ο πατριάρχης είχε, εντούτοις, τη δυνατότητα να διαφύγει, αλλά -παρά τις πιεστικές προτροπές χριστιανών πρέσβεων- αρνήθηκε αμετάπειστα να το κάμει: «.... Ουχί. Εγώ δια τούτο είμαι πατριάρχης, όπως σώσω το έθνος μου..... Ο θάνατός μου ίσως επιφέρει μεγαλυτέραν ωφέλειαν παρά η ζωή μου....».

      10 Απριλίου, ανήμερα του Πάσχα. Ο νέος μέγας διερμηνέας Σταυράκης Αριστάρχης έφθασε στα Πατριαρχεία και συναντήθηκε με τον πατριάρχη δίχως να του αποκαλύψει το λόγο της επίσκεψής του. Σε λίγο θόρυβος αλόγων και οχλαλοή ακούστηκαν στην αυλή του Πατριαρχείου. Κατέφθασαν περί τους 50 Τούρκοι αξιωματούχοι κτλ. Ο πατριάρχης κατάλαβε. Τότε ο μέγας διερμηνέας διάβασε στον πατριάρχη το διάταγμα της παύσης και εξορίας του. Στην είσοδο τον συνέλαβαν οι Τούρκοι απεσταλμένοι και τον οδήγησαν στην αποβάθρα του Φαναρίου. Τον έβαλαν σε πλοιάριο για να τον μεταφέρουν δήθεν στη Χαλκηδόνα, τόπο εξορίας του, αλλά το πλοιάριο πήρε άλλη πορεία. Ο πατριάρχης οδηγήθηκε στην απάνθρωπη φυλακή του μποσταντσήμπαση.

    Αμέσως άρχισαν οι διαδικασίες εκλογής νέου πατριάρχη. Διαβάστηκε και πάλι το διάταγμα της έκπτωσης του Γρηγορίου. Καθώς οι επιφανέστεροι των ιεραρχών αποποιούνταν την εκλογή, η διαδικασία εκλογής βράδυνε. Επενέβη δυναμικά η Πύλη. Τελικά δέχθηκε ο Πισιδίας Ευγένιος.

    Μόλις επικυρώθηκε η εκλογή του νέου πατριάρχη, οι Τούρκοι αποφυλάκισαν το Γρηγόριο, απομακρύνοντας τούς δύο συνοδούς του, τον επιβίβασαν σε πλοιάριο μαζί με τον αρχιβασανιστή. Οδηγήθηκε και πάλι στην αποβάθρα του Φαναρίου. Τον αποβίβασαν με τα χέρια δεμένα πίσω. Είχε συγκεντρωθεί εξαγριωμένος τουρκικός όχλος για να παρακολουθήσει τη θανάτωσή του. Ο πατριάρχης γονάτισε και έσκυψε περιμένοντας το γιαταγάνι του δημίου. Εκείνος τον κλότσησε για να σηκωθεί και να προχωρήσει προς το Πατριαρχείο. Εκείνη τη στιγμή ετοίμαζαν την αγχόνη στη μεσαία από τις τρεις θύρες του Πατριαρχείου. Ο Γρηγόριος περίμενε προσευχόμενος. ΄Οταν τελείωσε η προεργασία οδηγήθηκε στην αγχόνη. Στο στήθος του κρεμάστηκε έγγραφο με την αιτία της εκτέλεσής του. ΄Ηταν 10 Απριλίου, Κυριακή του Πάσχα!...

     Το τίμιο σώμα του Μάρτυρα έμεινε στην αγχόνη επί 3 ημέρες, δεχόμενο τους εξευτελισμούς του όχλου. Στις 13/4 η τίμια σορός παραδόθηκε στον όχλο για να την ατιμάσει. ΄Οταν τα πλήθη κόρεσαν τα άγρια ένστικτά τους, τον άφησαν κοντά στη θάλασσα. Οι δήμιοι τον μετέφεραν με πλοιάριο στο μέσο του Κερατίου όπου τον πόντισαν. Ο νεκρός, όμως, ανέβηκε στην επιφάνεια και μεταφέρθηκε από τα κύματα στο Γαλατά. Στις 16/4 βρέθηκε κοντά στο ελλιμενισμένο ελληνικό πλοίο του Κεφαλλονίτη Ιω. Σκλάβου. Αναγνωρίστηκε από το μεγάλο πρωτοσύγκελλο Σωφρόνιο.

    Στις 11/5 το πλοίο τον μετέφερε στην Οδησσό. Εκεί κηδεύτηκε μεγαλοπρεπώς και εν μέσω οδύνης στις 17/6.

     Την ημέρα του απαγχονισμού του πατριάρχη απαγχονίστηκαν στην Κων/πολη και οι εκεί φυλακισμένοι από το Μάρτιο μητροπολίτες Νικομηδείας Αθανάσιος, Αγχιάλου Ευγένιος και, ίσως, Εφέσου Διονύσιος.

    Οι διωγμοί κατά της Εκκλησίας συνεχίστηκαν με αμείωτη ένταση.