Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ

      Πριν από τον ελληνικό υπήρξε ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός. Ως διευρωπαϊκό φαινόμενο ο Διαφωτισμός μπορεί να οριστεί ως το πνευματικό εκείνο κίνημα που επιδίωκε την ολοκλήρωση του ανθρωπιστικού πνεύματος που ανέσυρε από τα βάθη της Ιστορίας η Αναγέννηση του ΙΕ΄ αι. και το εμπλούτισε με τις φρέσκες ανθρωπιστικές ιδέες της εποχής. Ειδικότερα, ο ελληνικός Διαφωτισμός θα πρέπει να οριστεί ως το σύνολο των πνευματικών εκείνων και συνειδησιακών φαινομένων της νέας ελληνικής ιστορικής πραγματικότητας που συμβαδίζουν με τη γενική ανάταση του Ελληνισμού και στοχεύουν στην Ανάσταση του Γένους, την Ελληνική Επανάσταση. Υπ’ αυτή την έννοια θα μπορούσαμε να πούμε ότι ψυχή του ελληνικού Διαφωτισμού είναι το ιδεώδες και η λαχτάρα της ατομικής και της εθνικής ελευθερίας.

     Οι βάσεις του ελληνικού Διαφωτισμού σαν ένα συγκροτημένο όλο (΄Ελληνες πρόδρομοι του Διαφωτισμού εμφανίστηκαν πολύ πριν) θα μπορούσε να τοποθετηθούν ανάμεσα στο 1710 και στο 1774. Οι παράγοντες που διευκόλυναν ή συντέλεσαν στην εμφάνιση και ανάπτυξη/διάδοση του ελληνικού Διαφωτισμού υπήρξαν οι εξής:

     α) Η πύκνωση της επικοινωνίας πολλών Ελλήνων με τη Δύση για σπουδές και εμπόριο και η διάδοση της γλωσσομάθειας.

     β) Η δημιουργία στη Δύση μεγάλων κι ανθηρών ελληνικών παροικιών/κέντρων.

      γ) Η παρουσία του Πατριαρχείου στο χώρο του Φαναρίου και η ακμή των Φαναριωτών και του φαναριωτισμού.

     δ) Η οικονομική ακμή του Ελληνισμού αυτή την περίοδο, με αιχμές τους εμπόρους και τους λογίους.

    ε) Ο πολλαπλασιασμός της έντυπης έκδοσης ποικίλης ύλης βιβλίων και περιοδικών με τη γενναία συμβολή πλουσίων Ελλήνων της διασποράς.

    στ) Η θετική παρουσία των Φαναριωτών ηγεμόνων των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών.

     ζ) Οι δυνατότητες ελευθερίας που έδωσε (δηλ. οι χαραμάδες που άνοιξε) η συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή.

    η) Ο σταδιακός απεγκλωβισμός των πνευμάτων από την προσήλωση στη θρησκευτική κι εκκλησιαστική θέαση των προβλημάτων και των πνευματικών φαινομένων και η αποδοχή της παράλληλης πορείας και συνύπαρξης των δύο κόσμων.

     θ) Ο βίαιος αέρας της πνευματικής ελευθερίας που έφερε η Γαλλική Επανάσταση και τα κηρύγματά της.

     ι) Στη διαμόρφωση του ελληνικού Διαφωτισμού συντέλεσαν ακόμη: 1) τα κείμενα «Ανώνυμος του 1789», «Ρωσαγγλογάλλος» και «Ελληνική Νομαρχία»· 2) η στροφή προς τους Αρχαίους, που εκδηλώθηκε και σαν μια γενικευμένη τάση μετατροπής/αντικατάστασης των ονομάτων επωνύμων με αρχαιοπρεπή· 3) οι μεταφράσεις στα Ελληνικά σπουδαίων Γάλλων κλασικών κτλ.

     Το τέλος του Διαφωτισμού σημαδεύτηκε στην ουσία με την επέλευση αυτού που κυρίως επιδίωκε: την Απελευθέρωση και τη σύσταση του νέου Ελληνικού Κράτους, αν και τέτοια πνευματικά φαινόμενα δεν οριοθετούνται με μια γραμμή.

   Πρωταγωνιστές, όμως, στη δημιουργία ενός τέτοιου φαινομένου δε θα μπορούσε παρά να είναι κάποιοι συγκεκριμένοι άνθρωποι, και μάλιστα άνθρωποι πρωτοπόροι, ανήσυχοι, ανοιχτοί στο νέο και στο διαφορετικό. Τέτοιοι, λοιπόν, πρωτεργάτες (ή και πολέμιοι) του ελληνικού Διαφωτισμού ήταν κυρίως οι παρακάτω:

   1. Ευγένιος Βούλγαρις (1716-1806): Τοποθετείται στις απαρχές, στην παιδικότητα του ελληνικού Διαφωτισμού.

     2. Νικηφόρος Θεοτόκης (1731-1800): Ενώ ξεκίνησε σαν ένας ανακαινιστής/πρωτοπόρος, κατέληξε στη συντήρηση. Αυτό ούτε σπάνιο ούτε παράξενο είναι.

     3. Ιώσηπος Μοισιόδαξ (1730-1800): Γεννήθηκε στη Βλαχία. Διδάσκαλος του Γένους. Από τους σημαντικότερους προδρόμους του ελληνικού Διαφωτισμού.

   4. Δημητράκης Καταρτζής (1730-1807): Φαναριώτης μεταρρυθμιστής. Εξέφραζε το φαναριώτικο πνεύμα. Το πνεύμα/έργο του μας το διέσωσαν κυρίως οι οπαδοί του (Ρήγας Φεραίος, Δανιήλ Φιλιππίδης και Γρηγόριος Κωνσταντάς).

     5. Αθανάσιος Χριστόπουλος (1772-1847): Ποιητής, εκφραστής της φαναριώτικης φιλοκαλίας. Ζούσε στη Βλαχία. Δέχτηκε επιρροές του Καταρτζή.

   6. Παναγιώτης Κοδρικάς (1762-1827): Εξέφραζε το συντηρητισμό του Φαναρίου. Αυτό τον έφερε σε ρήξη με τον Κοραή.

     7. Μιχαήλ Περδικάρης (1766-1828): από την Κεφαλλονιά. Γιατρός και λόγιος. Έζησε στην Κοζάνη. ΄Εγραψε πολλά έργα, θεατρικά και ποιητικά. Επικριτής και των προοδευτικών και των συντηρητικών.

    8. Στέφανος Κομμητάς (; - μετά το 1837): Ανήκε στη συντηρητική διδασκαλική παράδοση. ΄Εγραψε ποικίλα διδακτικά εγχειρίδια.

     9. Αθανάσιος Σταγειρίτης (; - 1844): Της συντηρητικής και αυτός τάσης.

     10. Νεόφυτος Δούκας (1760-1845): Από τους επιφανέστερους αντικοραϊκούς. Αρχαϊστής. Μέτριας μορφώσεως. Ως εκδότης εξέδωσε δεκάδες τόμους αρχαίων συγγραφέων στο πρωτότυπο.

     11. Άνθιμος Γαζής (1764-1828): Από τις Μηλιές του Πηλίου. ΄Εδρασε κυρίως ως εκδότης. Και ως τέτοιος, αλλά κυρίως ως εμπνευστής της έκδοσης του περιοδικού «Λόγιος Ερμής», έχει θέση εδώ. Από τους συνιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας. Δεν ταυτιζόταν με τον Κοραή, αλλ’ ούτε και στους πολεμίους του δύναται να καταταχθεί. Διδάσκαλος του Γένους. Εισήλθε στον κλήρο (εφημέριος στον ορθόδοξο ναό της Βενετίας).

    12. Κων/νος Νικολόπουλος (1786 - 1841): Από τη Σμύρνη. Θαυμαστής κι αδέξιος μιμητής του Κοραή.

     13. Θεόκλητος Φαρμακίδης (1784 - 1860). Θεσσαλός. Λόγιος κληρικός. Πρωτεργάτης του αυτοκεφάλου της Ελληνικής Εκκλησίας. Από τους τελευταίους φορείς του πνεύματος του Κοραή. Διαδέχθηκε τον ΄Ανθιμο Γαζή στη Δ/νση του περιοδικού «Λόγιος Ερμής». Εκδότης της πρώτης ελληνικής εφημερίδας «Ελληνική Σάλπιγξ» (1821). Στρατεύθηκε στον Αγώνα.

     14. Νεόφυτος Βάμβας (1770 - 1855), από τη Χίο. Κληρικός, λόγιος, διδάσκαλος του Γένους. Κατ’ εξοχήν εκπαιδευτικός (συγγραφέας διδακτικών εγχειριδίων). Ξεκίνησε ως οπαδός του Κοραή (στην ουσία γαλουχήθηκε με το πνεύμα του Κοραή), αλλά μετά την απελευθέρωση απέβαλε από τις ιδέες του καθετί το κοραϊκό.

      15. Κων/νος Ασώπιος (1785 - 1872), από τα Ιωάννινα. Λόγιος, διδάσκαλος του Γένους. Καθηγητής Πανεπιστημίου. Συνδέθηκε με τον Κοραή, τις ιδέες του οποίου δεν πρόδωσε. Μετέδωσε στο νεοσύστατο κράτος τις τελευταίες αναλαμπές του ελληνικού Διαφωτισμού.

     16. Κων/νος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων (1780 - 1857), από την Τσαρίτσανη της Θεσσαλίας. Λόγιος κληρικός, θεολόγος, ρήτορας, συγγραφέας και διδάσκαλος του Γένους. Ως καθηγητής και σχολάρχης στο φιλολογικό γυμνάσιο της Σμύρνης, το μετέτρεψε σε εστία του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Στη συνέχεια, όμως, η πορεία του άλλαξε. Εγκατέλειψε το Διαφωτισμό και υιοθέτησε άλλες παιδευτικές αρχές, πιο συντηρητικές. Η μετάφραση του «Φιλάργυρου» του Μολιέρου (1816) στα Ελληνικά αποτέλεσε έμπρακτη συμπαράσταση στον Κοραή. Με τα «Γραμματικά» του δε (1817), εγχειρίδιο αισθητικής, επιδιώκει να μεταφυτεύσει στα τότε ελληνικά εκπαιδευτικά πράγματα τα δυτικά διδακτικά και γνωσιολογικά πρότυπα.

    17. Κων/νος Κούμας (1777 - 1836), από τη Λάρισα. Εκπαιδευτικός. Διδάσκαλος του Γένους. Πολυγραφότατος. Συμπορεύθηκε επ’ αρκετό με τον Κων/νο Οικονόμο. Μετά χώρισαν οι δρόμοι τους. ΄Αρχισε τη σταδιοδρομία του ως θεράπων των φυσικών επιστημών. Ασπάστηκε καθ’ οδόν τις ιδέες του Κοραή, όταν τις γνώρισε, και ουδέποτε τις πρόδωσε. Στο 12τομο έργο του «Ιστορίαι των ανθρωπίνων πράξεων» μάς παρέχει σημαντικές αυτοβιογραφικές πληροφορίες, μέσα από τις οποίες μαθαίνουμε κατά τρόπο αυθεντικό και τα σχετικά με το μεγάλο κίνημα του Ελληνικού Διαφωτισμού.

    18. Αδαμάντιος Κοραής (1748 - 1833): Γεννήθηκε στη Σμύρνη αλλ’ οι γονείς του ήταν Χιώτες. Διδάσκαλος του Γένους. ΄Ετυχε ευρύτατης παιδείας. Θεωρείται ο πατριάρχης και ο κύριος/αυθεντικός φορέας του Ελληνικού Διαφωτισμού. Επηρέασε καθοριστικά τα πνευματικά/παιδευτικά πράγματα της εποχής του. Γίνεται προφανές ποιο ήταν το πνευματικό του ανάστημα, αν σκεφτούμε ότι όλοι σχεδόν οι λόγιοι ΄Ελληνες της εποχής του χαρακτηρίζονται και κρίνονται από τη στάση τους απέναντι στα κηρύγματα-θέσεις του Κοραή, ως κοραϊστές ή αντικοραϊστές. Αν για πολλούς συγχρόνους του και μεταγενέστερους έγινε το κόκκινο πανί, ετούτο νομίζουμε πως δεν οφείλεται για πολλές από τις ιδέες του αυτές καθ’ εαυτές, αλλά για την έκδηλη δυτικοφροσύνη του. ΄Ηταν καινοτόμο, αντισυμβατικό και αποκαθηλωτικό πνεύμα. Βαθύτατα επηρεασμένος/εμποτισμένος από το γαλλικό πνεύμα/Γαλλική Επανάσταση. Μεγάλο πάθος του η Παιδεία. Αντιτίθεται στην καθιέρωση της Αρχαίας ως γλωσσικού ιδιώματος του Νέου Ελληνισμού. ΄Ενα οργανωμένο/συστηματοποιημένο δημοτικό ιδίωμα με επιλεκτική χρήση νέων και αρχαίων λέξεων είναι η πρότασή του και για την επιβολή του πάσχισε. Μεγάλο πάθος του η έκδοση των Ελλήνων κλασικών. Κηρύσσει την ανάγκη μετάφρασης δυτικών έργων και έκδοσης περιοδικού, ώστε να μεταφυτευθεί στην ελληνική κοινωνία η δυτική παιδεία. Ο αντίλογος των υποστηρικτών της καθιέρωσης του αρχαίου ιδιώματος στη νέα ελληνική παιδεία βασίζεται κυρίως στο επιχείρημα ότι δι’ αυτού θα επισημανθεί και θα εμπεδωθεί η αδιάσπαστη συνέχεια των νέων Ελλήνων από τους αρχαίους, η ενότητα του διαχρονικού Ελληνισμού.

     Ο κοραϊσμός -δηλ. ο ελληνικός Διαφωτισμός- δε θ’ αντέξει για πολύ στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Δεν είναι προπάντων οι ορκισμένοι πολέμιοί του που θα τον αποκαθηλώσουν, αλλά οι παλαιοί ομόφρονές του, από τους οποίους άλλοι θα τον αποκηρύξουν, άλλοι θα εξουδετερωθούν, άλλοι θα προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα και άλλοι θα μείνουν αμέτοχοι σ’ αυτή τη διαμάχη.