Η ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

Ανένταχτα - λόγια

     α) Δαμασκηνός Στουδίτης (1500-80): Καταγόταν από τη Θεσ/νίκη. ΄Εγραψε το «Θησαυρός», ήτοι 43 εκκλησιαστικοί/θρησκευτικοί λόγοι (1528). Γνώρισε αλλεπάλληλες εκδόσεις κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας.

     β) Ιάκωβος Τριβώλης (; - 1557/8): Κερκυραίος την καταγωγή. ΄Εγραψε: 1) «Ιστορία του Ταγιαπιέρα» (1528): εξιστορεί τα κατορθώματα ενός Βενετού ναυτικού που πολέμησε τους Τούρκους. 2) «Ιστορία του Ρε της Σκότζιας με τη ρήγισσα της Εγγλητέρας» (1540):΄Εμμετρη διασκευή του έβδομου διηγήματος από τη «Δεκαήμερο» του Βοκκάκιου.

     γ) Μάρκος Δεφαράνα, από τη Ζάκυνθο. ΄Εργο του το «Ιστορία εκ των του Δανιήλ περί της Σωσάννης» (1569). Η υπόθεση είναι παρμένη από την Π. Διαθήκη.

    δ) Αγάπιος Λάνδος (1600-64/70), από το Ηράκλειο της Κρήτης. ΄Εργα του: 1) Το περίφημο «Αμαρτωλών σωτηρία» (1641), που έφθασε να εκδίδεται ως τις μέρες μας. 2) «Γεωπονικόν» (1620): Αναφέρεται στην καλλιέργεια της γης αλλά και σε άλλα θέματα (π.χ. υγιεινής).

       ε) Εμμανουήλ Γλυτζούνης (1540 - 96), από τη Χίο. ΄Εργο του το «Βιβλίον πρόχειρον τοις πάσι περιέχον την τε πρακτικήν αριθμητικήν . . . . .» (1568). Πρακτική αριθμητική σε άλλη γλώσσα.

    στ) Γεράσιμος Βλάχος (1607 - 85), από την Κρήτη. Συγγραφέας του σπουδαιότατου έργου «Θησαυρός της εγκυκλοπαιδικής βάσεως τετράγλωσσος» (1659). Πρόκειται για την πρώτη προσπάθεια στα όρια του νέου Ελληνισμού σύνταξης νεοελληνικού λεξικού.

    ζ) Παΐσιος Λιγαρίδης (1609/10 - 78): Χιώτης κληρικός. ΄Εγραψε: «Χρησμολόγος Κων/πόλεως, νέας Ρ’ωμης, παρωχημένον, ενεστώς και μέλλον, εκ διαφόρων συγγραφέων συλλεχθέν και συναρμοσθέν» (1656). Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένας πρόδρομος του «Αγαθάγγελος».

       η) Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (1641 - 1709): Γενάρχης του φαναριωτισμού. ΄Εργο του το «Φροντίσματα». Εκδόθηκε τύποις το 1805. Ως τότε κυκλοφορούσε σε χρφ. Περιέχει πρακτικές συμβουλές προς τους απογόνους του, πώς να επιβιώσουν στο δύσκολο περιβάλλον τους.

     θ) Νίκανδρος Νούκιος (16^ος αι.): Κερκυραίος. Το μοναδικό του έργο « Αποδημίαι» έμεινε ανέκδοτο. Είναι γραμμένο σε αρχαΐζουσα γλώσσα. Αναφέρεται στην περιήγηση ενός ΄Ελληνα στη Δύση.

       ι) Γεώργιος Αιτωλός (; - 1580): Μυθοπλάστης σε στίχους.

       ια) Γιούστος Ιωάννης Γλυκός (; - 1522), από την Κορώνη. ΄Εργο του το «Πένθος θανάτου, ζωής μάταιον και προς Θεόν επιστροφή» (1524), στιχούργημα..

       ιβ) Θεόδωρος Μοντσελέζε (17^ος αι.), από τη Ζάκυνθο. ΄Εργο του το «Ευγένα» (1646), θεατρικό έργο σε στίχους. Θεατρική επεξεργασία ενός παραμυθιού, γνωστού σ’ Ανατολή και Δύση ως το παραμύθι της Κουτσοχέρας.

    ιγ) Καισάριος Δαπόντες (1714 - 84), από τη Σκόπελο. Στιχουργός, αντιπροσωπευτικός ποιητής του ΙΗ΄ αι.: εξωστρεφής, θυμόσοφος, φιλοπερίεργος και ευτράπελος. Ο βίος του ήταν περιπετειώδης. Οι στίχοι του κινούνται γύρω από παλιές ιστορίες, ύμνους, χρηστοήθειες, χρονογραφίες, γεωγραφίες και περιηγήσεις.

     ιδ) Διονύσιος Φωτεινός (1769 - 1821): ΄Εργο του το «Νέος Ερωτόκριτος»: καθαρευουσιάνικη παραλλαγή του αριστουργήματος του Κορνάρου. Στο έργο παρεμβάλλει φαναριώτικα τραγουδάκια της εποχής.

      ιε) Αθανάσιος Χριστόπουλος (1772 - 1847): Γεννήθηκε στην Καστοριά και πέθανε στο Βουκουρέστι. ΄Ετυχε ευρυτάτης παιδείας στο Βουκουρέστι και στην Ιταλία: Ιατρική, Φιλολογία και Νομικά. Λυρικός ποιητής. Χαρακτηρίστηκε «νέος Ανακρέων». Ανήκει στους προδρόμους του Σολωμού. Εντάχθηκε στη Φιλική Εταιρεία.

     ιστ) Ιωάννης Βηλαράς (1771 - 1823), γιατρός από τα Γιάννενα. Ποιητής. Κατατάσσεται στους προδρόμους του Σολωμού. Μαχητικός, πληθωρικός, προοδευτικός. Ανήκει στους εκπροσώπους του Ελληνικού Διαφωτισμού.

     ιζ) Μεθόδιος Ανθρακίτης (1660; - 1736), από το Ζαγόρι. Μοναχός, διδάσκαλος του Γένους. Καταδικάστηκε από το Πατριαρχείο για τις νεωτερίζουσες ιδέες του. ΄Εδωσε τελικά ομολογία πίστεως κι αποκαταστάθηκε. Ανήκει στις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Σώθηκαν αρκετά από τα συγγράμματά του.

      ιη) Κοσμάς ο Αιτωλός (1714 - 1779), από το Μέγα Δένδρο της Αιτωλίας. Λαϊκός απόστολος κι εθνομάρτυρας. Περίφημες είναι οι «Διδαχές» του, οι οποίες διασώθηκαν από μαθητές του. Με την ακαταπόνητη δράση και διδασκαλία του μετάγγισε στον καταπονημένο λαό ισχυρά αντισώματα θησκευτικής και εθνικής επιβίωσης.

     ιθ) Ηλίας Μηνιάτης (1669 - 1714), από την Κεφαλλονιά. Εκκλησιαστικός ιεροκήρυκας. Δεινός ρήτορας. Ιταλοθρεμμένος. Σφοδρός πολέμιος του παπισμού. ΄Εργα του: 1) «Πέτρα σκανδάλου». Αντιπαπικό. 2) Οι περίφημες «Διδαχές» του. Εκδόθηκαν μετά το θάνατό του.

      κ) Αντώνιος Κατήφορος (1685 - 1762), από τη Ζάκυνθο. Λόγιος κληρικός, διδάσκαλος και συγγραφέας. Το πιο αξιόλογο έργο του είναι μια βιογραφία του Μ. Πέτρου (1736). Από τους πρώτους ΄Ελληνες που επηρεάστηκαν από τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό.

       κα) Βικέντιος Δαμωδός (1678/9 - 1752), από την Κεφαλλονιά. Φιλόσοφος και θεολόγος. Σπούδασε νομικά και φιλιλογία στην Ιταλία. Περί το 1730 ίδρυσε μια ανώτερη Σχολή  φιλοσοφικών και θεολογικών σπουδών. ΄Εργα του: 1) «Επίτομος λογική κατ’ Αριστοτέλη», 2) «Ρητορική», 3) «Σύνοψις ηθικής φιλοσοφίας», 4) «Φυσική», 5) «Μεταφυσική», 6) «Δογματική», 5 τόμοι. Χρησιμοποιούσε τη δημοτική.

    κβ) Ευγένιος Γιαννούλης/Αιτωλός (1597; - 1682), από το Μεγάλο Δένδρο της Αιτωλίας. Διδάσκαλος του Γένους. ΄Ιδρυσε πολλά σχολεία. Περίφημο είναι το Ελληνομουσείο των Αγράφων. Πολυγραφότατος. Περίφημες είναι προπάντων οι πολυάριθμες επιστολές του με ποικίλους παραλήπτες (τσάρους, πατριάρχες, αγρότες κτλ.), γιαυτό θα μπορούσε  να θεωρηθεί ως θεμελιωτής της νεοελληνικής επιστολογραφίας. Χρησιμοποιούσε ωραία δημοτική γλώσσα.

      κγ) Αναστάσιος Γόρδιος (1654 - 1729), από τα Βραγγιανά των Αγράφων. Σπούδασε Φιλοσοφία και Ιατρική στην Ιταλία. Διδάσκαλος του Γένους. ΄Εγραψε: 1) Τη βιογραφία του δασκάλου του Ευγένιου Γιαννούλη, 2) εκατοντάδες επιστολές, 3) ερμηνεία της «Αποκάλυψης» του Ιωάννη, και 4) διάφορα σχολικά βοηθήματα.

    κδ) Ρήγας Φεραίος/Βελεστινλής (1757 - 1798), από το Βελεστίνο. Πραγματικό του όνομα ήταν Αντώνιος Κυριαζής. ΄Εγραψε:1) «Σχολείο των ντελικάτων εραστών», μετάφραση από τα Γαλλικά, διηγήματα του Ρεστίφ ντε λα Μπρετόν, εμπλουτισμένα με στίχους φαναριώτικων τραγουδιών· 2) «Φυσικής απάνθισμα», εγχειρίδιο αστρονομίας και φυσιογνωσίας· 3) ο περίφημος «Θούριος»· 4) «Εγκόλπιον» με στρατιωτικούς κανονισμούς· 5)»Δημοκρατική κατήχησις».

   κε) Αδαμάντιος Κοραής (1748 - 1833): Γεννήθηκε στη Σμύρνη. Καταγόταν από τη Χίο. Διδάσκαλος του Γένου. Επιδόθηκε σε φιλολογικές μελέτες και σπούδασε Ιατρική στην Ολλανδία και στη Γαλλία. Πολυγραφότατος συγγραφέας. ΄Εργα του: 1) Κριτική και σχόλια σε πολλά έργα αρχαίων («Χαρακτήρες» του Θεοφράστου, ιατρικά του Ιπποκράτη -2 τόμοι-, Λόγοι του Ισοκράτη, «Πολιτικά» και «Ηθικά Νικομάχεια» του Αριστοτέλη, «Απομνημονεύματα» του Ξενοφώντα κ.ά.)· 2) εξέδιδε το περιοδικό «Ελληνική Βιβλιοθήκη», τόμοι 17· 3) «Αδελφική διδασκαλία», πολεμικό· 4) «΄Ασμα πολεμιστήριον» και «Σάλπισμα πολεμιστήριον», φυλλάδια-προσκλητήρια των Ελλήνων για εξέγερση· 5) «Παπατρέχας», αφήγημα, κ.ά. Δημοτικιστής. Κορυφαίος του ελληνικού Διαφωτισμού.

    κστ) Σαβόγια Σουρμελής (18^ος αι.), από τη Ζάκυνθο. ΄Εργα του:1) «Κωμωδία των ψευτογιατρών», κοινωνική σάτιρα· 2) «Ιντερμέδιο της κυρα-Λιας», κωμωδία.

      κζ) Νικόλαος Σούτσος (1745 - 1816), Φαναριώτης. ΄Εργο του η κωμωδία «Αλέξανδρος βόδας ο ασυνείδητος», σάτιρα με στόχο τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο/Φιραρή.