Η ΔΥΝΑΣΤΕΙΑ ΤΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΩΝ

Βασίλειος Α΄ (867 - 886)

α) Η διαδικασία ανάδειξης των βασιλέων

   Ο τρόπος ανάδειξης των αυτοκρατόρων-βασιλέων -όπως είδαμε κατά περίπτωση στα προηγούμενα- της ανατολικής-βυζαντινής αυτοκρατορίας εμφανίζεται υπό τις εξής μορφές κατά την ως τώρα περίοδο: α) δυναμική κατάληψη του θρόνου από το νικητή κάποιας αναμέτρησης ή από τον ισχυρότερο στρατιωτικό -συνήθως- ή πολιτικό παράγοντα με ή χωρίς επικύρωση από το στράτευμα, β) εκλογή από τη σύγκλητο, ανώτατους κρατικούς λειτουργούς και άλλους παράγοντες με απαραίτητη την έγκριση και επικύρωση του στρατεύματος, και γ) μικτό σύστημα κληρονομικής διαδοχής και τυπικής εκλογής από τη σύγκλητο με έγκριση του στρατού. Από την εποχή της Μακεδονικής δυναστείας η διαδικασία άλλαξε. Εκλογή πλέον δε γινόταν και συνεπώς δεν είχε νόημα η συναίνεση του στρατεύματος. Η διαδικασία αναγόρευσης απλουστεύτηκε, χωρίς εντούτοις το τελετουργικό της να γίνει λιτότερο.

β) Βιογραφικά του Βασιλείο Α΄

    Στο τέλος του τρίτου κεφαλαίου είδαμε πώς ο Βασίλειος Α΄ κατόρθωσε από απλός ιπποκόμος του «κόμητος των νουμέρων και των τειχέων» όχι απλά να γίνει βασιλιάς της ισχυρότερης τότε αυτοκρατορίας, αλλά και ιδρυτής της μακροβιότερης βυζαντινής δυναστείας, της Μακεδονικής.

    Ο Βασίλειος γεννήθηκε περί το 836 σ’ ένα χωριό της Αδριανούπολης, πρωτεύουσας του θέματος της Μακεδονίας. Οι γονείς του προέρχονταν μάλλον από Αρμένιους πρόσφυγες. Φτωχός όπως ήταν, αναζήτησε εργασία κοντά στο στρατηγό της Μακεδονίας. Μετά κατέφυγε στην Κων/πολη όπου αρχικά έγινε ιπποκόμος του κόμη Θεοφιλίτζη, μετά στράτωρ (έμπιστος ιπποκόμος) και πρωτοστράτωρ (αρχηγός των στρατόρων) του αυτοκράτορα. Ευνοούμενος του Μιχαήλ. Γ΄ - θετός γιος του - συμβασιλέας - φονέας του Βάρδα και του ίδιου του Μιχαήλ Γ΄ - βασιλιάς. Από τη σύντομη συμβασιλεία του με το Μιχαήλ Γ΄ αποκόμισε πολλές διοικητικές εμπειρίες. Όταν ανήλθε στο θρόνο έδειξε άλλο χαρακτήρα. Μολονότι οι χρονογράφοι της εποχής του τον περιέβαλαν με υπέρμετρους επαίνους, δε διέθετε κάτι το εξαιρετικό. Αναμφισβήτητα διέθετε σύνεση, μετριοπάθεια, εντιμότητα και αρκετές διοικητικές ικανότητες.

     Για να στερεώσει τη θέση του και να εξασφαλίσει τη διαδοχή, μόλις έγινε βασιλιάς έχρισε συμβασιλείς τούς δύο γιους του, τον Κων/νο (869) και το Λέοντα (870) και μετά το θάνατο του Κων/νου (879) τον Αλέξανδρο. Ο τελευταίος γιος του, Στέφανος, έγινε κληρικός και αργότερα πατριάρχης (886-893).

γ) Εκκλησιαστική πολιτική

     Από τα πρώτα του μελήματα μόλις κατέλαβε την εξουσία ήταν η διευθέτηση των εκκλησιαστικών πραγμάτων. Ως πατριάρχη βρήκε το Φώτιο, ο οποίος α) εκπροσωπούσε τη μερίδα των επισκόπων που σέβονταν μεν τις εικόνες αλλ’ είχαν μια ελευθερία φρονημάτων, ενοχλητικών για τους ακραίους εικονοφίλους, και β) είχε έρθει σε πλήρη ρήξη με τον επίσκοπο της Ρώμης. Την αντίπαλη μερίδα εκπροσωπούσε ο Ιγνάτιος, και με μεγάλα λαϊκά κ.λ. ερείσματα και σύμμαχος του Ρώμης. Από τις πρώτες μέρες της βασιλείας του ο Βασίλειος καθαίρεσε το Φώτιο (867) κι επανέφερε στο θρόνο τον Ιγνάτιο. Οι Βασίλειος Α΄ και Ιγνάτιος έστειλαν γράμματα στον πάπα, αναγνωρίζοντάς του δικαιοδοσία στα της Ανατολικής Εκκλησίας. Ο πάπας Νικόλαος Α΄ στα στερνά του φάνηκε να θριαμβεύει, όταν όμως έφθασαν οι επιστολές είχε πεθάνει. Ο διάδοχός του Αδριανός Β΄ συγκάλεσε στη Ρώμη σύνοδο (Ιούνιος 869), η οποία α) καταδίκασε όλες τις συνόδους της Κων/πολης που αποφάσισαν κατά του Ρώμης και του Ιγνατίου, β) αναθεμάτισε το Φώτιο, αλλ’ όχι τους συνεργάτες του που θα δήλωναν υποταγή στον πάπα. Αυτές τις αποφάσεις μετέφεραν στην Κων/πολη τρεις παπικοί αντιπρόσωποι με εντολή α) να υπογράψουν την περί υποταγής τους στον Ρώμης απόφαση αυτής της συνόδου όλοι οι επίσκοποι της Ανατολής, και β) να προεδρεύσουν στην επικείμενη οικουμ. σύνοδο. Αυτή συγκλήθηκε στην Κων/πολη τον Οκτ. του 869. Ήταν από τις πλέον πενιχρές σε συμμετοχή συνέδρων σύνοδος. Ξεκίνησε δε τις εργασίες της με 20 περίπου επισκόπους και δια της σταδιακής προσθήκης αντιπροσώπων έφθασε κατά της λήξη της τους 102. Κατ’ αυτήν ο Βασίλειος και ο Ιγνάτιος αποφάσισαν να πολιτευθούν συμβιβαστικά. Κύριος -αν όχι μόνος- σκοπός της συνόδου ήταν η καταδίκη του Φωτίου και των «αμετανόητων» φωτιανών. Παρά τη μετριοπάθεια των δύο αντρών, τελικά δεν υποτάχθηκαν απολύτως στον Ρώμης. Η συνοδική απόφαση, τελικά, περιλάμβανε την καταδίκη του Φωτίου αλλ’ όχι και την αναγνώριση της παπικής κυριαρχίας. Αντίθετα, επικύρωσε και πάλι την πενταρχία στην Εκκλησία. Αυτήν την απόφαση την υπέγραψαν και οι προεδρεύοντες της συνόδου παπικοί εκπρόσωποι. Οι εργασίες της συνόδου συνεχίστηκαν και έληξαν στις 28/2/870. Κατά την 6^η συνεδρία προσήλθε στη σύνοδο ο Φώτιος, ο οποίος αρνήθηκε να αναγνωρίσει τη δικαιοδοσία της. Τελικά αυτός και οι ομόφρονές του επίσκοποι καταδικάστηκαν.

    Γρήγορα ο Βασίλειος θα μετάνιωνε γι’ αυτές τις επιλογές-κινήσεις του. Διότι τελικά ούτε η ειρήνη στους κόλπους της Ανατολικής Εκκλησίας αποκαταστάθηκε ούτε η σύγκρουση με τον Ρώμης αποφεύχθηκε. Τελικά αναγκάστηκε ν’ ακολουθήσει την πολιτική του Φωτίου και προς τη Ρώμη και στο θέμα της βουλγαρικής Εκκλησίας. Όλα τον οδήγησαν σε συμφιλίωση με το Φώτιο. Το 875 επανέφερε από την εξορία το Φώτιο και του ανέθεσε την εκπαίδευση των παιδιών του. Μετά το θάνατο του Ιγνατίου (877) ο Φώτιος αποκαταστάθηκε στο θρόνο του. Ο πάπας Ιωάννης Η΄ (872-882) δείχθηκε μετριοπαθής κι αναγνώρισε το Φώτιο, εκτιμώντας την προσπάθειά του για αποκατάσταση των σχέσεων των δύο εκκλησιών. Δρομολογήθηκε στη συνέχεια η σύγκληση μιας συνόδου στην Κων/πολη. Αυτή πραγματοποιήθηκε από το Νοέμβριο του 879 ως το Μάρτιο του 880, στην οποία έλαβαν μέρος 383 επίσκοποι και η οποία α) ανακάλεσε τον αφορισμό της συνόδου 869-870, και β) επικύρωσε την αποκατάσταση του Φωτίου στο θρόνο του. Τα πρακτικά της συνόδου επικύρωσε -έστω και με κάποιες επιφυλάξεις- με επιστολή του (13/8/880) και ο πάπας Ιωάννης Η΄. Αποτέλεσε δε έναν πραγματικό θρίαμβο του Φωτίου.

δ) Μεταρρυθμίσεις στη Διοίκηση. Νομοθετικό έργο

     1. Ο Βασίλειος βρήκε μια παραλυμένη δημόσια διοίκηση. Το ταμείο ήταν άδειο. Τα έξοδα ενθρόνισής του κατέβαλε ο ίδιος. Ο Μιχαήλ Γ΄ δαπάνησε τεράστια ποσά σε άσκοπες δωρεές. Συγκάλεσε τη Σύγκλητο και έθεσε υπόψη της το θέμα. Αποφασίστηκε ομόφωνα η επιστροφή αυτών των χρημάτων. Εισέρρευσε έτσι στο δημόσιο ταμείο ένα σημαντικό ποσό. Ένα άλλο σημαντικό ποσό εξασφαλίστηκε από την εκποίηση των πολύτιμων κοσμημάτων που κατασκευάστηκαν επί Θεοφίλου και που ο Μιχαήλ Γ΄ ετοιμαζόταν να μετατρέψει σε νομίσματα για να τα κατασπαταλήσει. Με αυτά τα ποσά κατόρθωσε να λειτουργήσει τις κρατικές υπηρεσίες. Προχώρησε στη θέσπιση αυστηρών αλλά δίκαιων κανόνων είσπραξης των φόρων. Ανάλογους κανόνες εισήγαγε και στη διαχείριση των δημόσιων χρημάτων.

     Επόμενος τομέας ήταν η αναβάθμιση του προσωπικού της δημόσιας διοίκησης, διορίζοντας ανθρώπους προσοντούχους και εντίμους. Αυτό όμως δεν αρκούσε. Επέβλεπε άγρυπνα τις πράξεις τους, απαιτώντας ισονομία και προστασία των αδυνάτων από τους ισχυρούς. Με αυτά απέσπασε τη γενική αναγνώριση κι ευγνωμοσύνη.

     2. Πριν απ’ όλα επείγε η αναδιοργάνωση του στρατού. Το κράτος περιβαλλόταν από εχθρούς έτοιμους να το αφανίσουν, ενώ οι ένοπλες δυνάμεις του ήταν παράλυτες. Τόσο που το 867 ο αρχηγός των Παυλιανιτών Χρυσόχειρας, διάδοχος του Καρβέα, έφθασε μέχρι τη Νικομήδεια και την Έφεσο.... Οι στρατιωτικές δυνάμεις μειώθηκαν ελλείψει χρημάτων. Γιαυτό προχώρησε σε ευρύτατη επιστράτευση και σε συστηματική και σκληρή εκγύμναση των νέων στρατιωτών. Οι στρατιωτικές μονάδες αποτελέστηκαν από νέους και παλαιούς στρατιώτες. Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στην επιλογή των ηγετών των μονάδων. Ακόμη διέθετε τα αναγκαία κίνητρα επίδοσης, επιβραβεύοντας τους αρίστους και τιμωρώντας τους αδιάφορους. Την αναβάθμιση του ναυτικού ανέθεσε στον περίφημο ναύαρχο Νικήτα Ωορύφα.

     3. Βαθύτατη τομή επέφερε ο Βασίλειος και στο χώρο του νομικού πλαισίου. Δεν κατάργησε μόνο πολλούς αστικούς, γεωργικούς και οικονομικούς νόμους. Προχώρησε και στη θέσπιση νέων ρυθμίσεων που έμελλε να ισχύσουν επί αιώνες. Η Εκλογή των Λέοντα και Κωνσταντίνου, παρά τις πολλές επιτυχέστατες και σωτήριες ρυθμίσεις της, δεν επαρκούσε πλέον. Επανήλθε η σύγχυση που επικρατούσε λίγο πριν από τη ιουστινιάνεια παρέμβαση. Μιμούμενος και ο Βασίλειος το μεγάλο εκείνο αυτοκράτορα, προέβη στη συγκέντρωση από τα νομικά συγγράμματα που εκδόθηκαν μετά τον Ιουστινιανό ό,τι χρήσιμο υπήρχε για τη ρύθμιση νομικών σχέσεων και στη συναρμολόγηση ενός κώδικα δικαίου στην Ελληνική. Προέκυψαν έτσι -μετά από ενδελεχή επεξεργασία και ξεσκαρτάρισμα- δύο έργα: α) Ο Πρόχειρος νόμος, που δημοσιεύτηκε ανάμεσα στο 870 και 878, ήταν δε επιτομή των ουσιωδέστερων διατάξεων των Εισηγήσεων, του Πανδέκτη, του Κώδικα και της Εκλογής (την οποία κατήργησε). β) Η Ανακάθαρσις των νόμων. Δημοσιεύτηκε το 884, αποτελούνταν από 40 βιβλία και ήταν εκτεταμένη συλλογή και κατάταξη των ισχυουσών διατάξεων. Το 885 επανεκδόθηκε ο Πρόχειρος νόμος, διορθωμένος με βάση την Ανακάθαρσιν. Μετά από αυτό ο Πρόχειρος μετονομάστηκε σε Επαναγωγή των νόμων. Επί του διαδόχου του Βασιλείου Α΄, Λέοντα ΣΤ΄, επανεκδόθηκε και η Ανακάθαρση (γύρω στο 912) με το όνομα Βασιλικά, διαιρεμένη σε 60 βιβλία.

ε) Στρατιωτικές επιχειρήσεις - κατορθώματα

     Eίδαμε ότι κατά την εμφύλια σύρραξη Θωμά και Μιχαήλ Τραυλού χάθηκαν για την Κων/πολη οι παράλιες δαλματικές πόλεις και οι εις το εσωτερικό της Δαλαμτίας Ζουπανοί. Κατά την πρώτη 10ετία της βασιλείας του Βασιλείου Α΄ (867-77) τα σλαβικά φύλα αυτής της περιοχής, κάτω από την πίεση των μωαμεθανών, ζήτησαν την παρέμβαση του Βασιλείου. Αυτός χωρίς χρονοτριβή ετοίμασε στόλο 100 πλοίων και τον έστειλε υπό το Νικήτα Ωορύφα. Όταν έφθασε αυτός, οι Άραβες έλυσαν την πολιορκία του Ρουσίου και έφυγαν. Κατευθύνθηκαν στα παράλια της Ιταλίας, κατέλαβαν τη Βάρη και από εκεί λεηλατούσαν την Κ. Ιταλία. Ο Ωορύφας διατάχθηκε ν’ απαλλάξει και κείνη την περιοχή από τη συμφορά. Ο Ωορύφας, με τη βοήθεια και του πάπα και του αυτοκράτορα της Δύσης Λουδοβίκου Β΄, ανακατέλαβε τη Βάρη και υπέταξε το μεγαλύτερο μέρος της Κ. Ιταλίας

     Την ίδια σχεδόν περίοδο (871-73) στην Ανατολή ο στρατηγός Χριστόφορος διέλυε τη δύναμη-κράτος των Παυλιανιτών, σκοτώνοντας τον αρχηγό τους Χρυσόχειρα και κυριεύοντας την Ταφρική. Το 880 ο Βασίλειος ανέλαβε εκστρατεία κατά των Αράβων της Ασίας, στους οποίους προκάλεσε βαρύτατες πληγές, χωρίς όμως να τους νικήσει οριστικά. Το ίδιο έτος, και ενώ ο Βασίλειος βρισκόταν στα Άδανα της Κιλικίας χωρίς να καταφέρει να τα κυριεύσει, ο εμίρης της Ταρσού Οσμάν με 30 μεγάλα πλοία επιτέθηκε κατά της Χαλκίδας (Εύβοια). Ο στρατηγός της Ελλάδας, όμως, Οινιάτης όχι μόνο απέτρεψε την κατάληψή της και προκάλεσε  σοβαρότατες απώλειες στους επιδρομείς.

     Το 881 ο εμίρης της Κρήτης Σαΐτ αρμάτωσε αρκετό στόλο και εκστράτευσε κατά των νησιών του Αιγαίου φθάνοντας μέχρι την Προποντίδα. Εναντίον τους κινήθηκε ο Ωορύφας που κατέστρεψε τα περισσότερα αραβικά καράβια κι ανάγκασε τα υπόλοιπα να επιστρέψουν στην Κρήτη. Νέα επιδρομή των Αράβων της Κρήτης κατά των παραλίων της Πελοποννήσου, υπό τον Έλληνα Φώτιο αυτή τη φορά. Ο Ωορύφας επιτέθηκε αιφνιδιαστικά εναντίον τους, τους εξολόθρευσε, σκοτώντας και το Φώτιο. Άλλος αραβικός στόλος -από την Αφρική αυτή τη φορά- 60 πλοίων επιτέθηκε κατά της Κεφαλλονιάς και της Ζακύνθου. Εναντίον τους στάλθηκε ο ναύαρχος Νάσαρ. Αφού αντιμετώπισε επιτυχώς τη λιποταξία πολλών κωπηλατών του στη Μεθώνη με τη βοήθεια και του στρατηγού της Πελοποννήσου Ιωάννη Κρητικού, επιτέθηκε αιφνιδιαστικά κατά των επιδρομέων και τους κατανίκησε.

    Στη συνέχεια ο βυζαντινός στόλος κατευθύνθηκε στην Αφρική, στη Σικελία και στην Κ. Ιταλία, όπου οι Σαρακηνοί είχαν καταλάβει διάφορα μέρη. Ο Νάσαρ όταν έφθασε στο Ρήγιο και τον Πάνορμο, κυρίευσε λάφυρα, με τη βοήθεια δε και του στρατού υπό τους Προκόπιο και Λέοντα τον Αποστύππη επανέκτησε το μεγαλύτερο μέρος της Καλαβρίας και επανήλθε στην Κων/πολη τροπαιούχος. Στη Σικελία κτίστηκε νέα πόλη, η Βασιλεόπολη. Σε λίγο οι Λέων και Προκόπιος διαφώνησαν· ο πρώτος ανακλήθηκε, ενώ ο δεύτερος φονεύθηκε. Οι διάδοχοί τους αποδείχθηκαν ανάξιοι. Οι Σαρακηνοί επικράτησαν και πάλι στη Σικελία και Κ. Ιταλία. Το 885 στάλθηκε εναντίον τους ο ένδοξος στρατηγός Νικηφόρος Φωκάς. Αυτός, βοηθούμενος και από τάγμα Παυλιανιτών υπό το Διακονίτση, κατατρόπωσε τους εισβολείς.

    Επί Βασιλείου Α΄ το Βυζάντιο επανέκτησε όλες σχεδόν τις περιοχές που έχασε κατά την προηγούμενη περίοδο, κατατροπώνοντας κυρίως τους Σαρακηνούς.

στ) Ο θάνατος του Βασιλείου Α’

   Ο Βασίλειος ασθένησε και πέθανε στις 29/8/886. Τον διαδέχθηκε ο δευτερότοκος γιος του (από την παλλακίδα του Μιχαήλ Γ΄ Ευδοκία Ιγγερίνη) Λέων.