Λέων ΣΤ΄ ο Σοφός (886 - 912)

    Ο πρόωρος θάνατος του αδελφού του Κων/νου άνοιξε στο Λέοντα το δρόμο για το θρόνο. Ευτύχησε να είναι μαθητής του σοφού Φωτίου, στον οποίο οφείλει το προσωνύμιο του σοφού και φιλοσόφου, υπολειπομένου όμως κατά την αρετή και την υποδειγματική ζωή.

α) Πόλεμοι κατά των Βουλγάρων

     Κατά την περίοδο αυτή το βουλγαρικό κράτος αποτελούνταν από δύο τμήματα, το πέραν του Ίστρου/Δούναβη, αποτελούμενο από υποτελείς στο Βούλγαρο ηγεμόνα ηγεμονίες (ανατολική Ουγγγαρία, Ρουμανία κ.ά.), και το εντός του Ίστρου κύριο τμήμα της Βουλγαρίας. Οι Βούλγαροι σταδιακά εκσλαβίστηκαν από τις σλαβικές φυλές που υπέταξαν. Αυτό έγινε διότι: α) Οι Βούλγαροι ήταν ολιγάριθμοι και αναγκάστηκαν να προσλάβουν Σλάβους για τις επιχειρήσεις τους, και β) οι Βούλγαροι υπολείπονταν πολιτιστικώς των Σλάβων και ως τέτοιοι δανείστηκαν από αυτούς τη γλώσσα, το χριστιανισμό (σε δεύτερη φάση) κτλ. Εντούτοις τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα των Βουλγάρων δέχθηκαν έντονη την ελληνική επίδραση, αφού φοιτούσαν-εκπαιδεύονταν στα σχολεία της Κων/πολης ή στα ανάκτορα. Άλλωστε όλες οι παραλιακές πόλεις της Βουλγαρίας (Αγχίαλος, Πύργος, Οδησσός κ.ά.) κατοικούνταν από Έλληνες.

     H συνθήκη ειρήνης που σύναψε το 817 ο Κων/νος Ε΄ με τους Βουλγάρους διατηρήθηκε, με ενδιάμεσες μικρές παραβιάσεις, μέχρι το 893. Η κατά το έτος αυτό άνοδος στο βουλγαρικό θρόνο του Συμεών (893-927) και η ασύνετη πολιτική του Λέοντα ΣΤ΄ οδήγησαν στην έναρξη ενός μακροχρόνιου και σκληρού πολέμου ανάμεσα στους δυο λαούς-χώρες. Αφορμή του πολέμου στάθηκε το εμπόριο. Το βουλγαρικό εμπόριο διεξαγόταν μονοπωλιακά από δύο Έλληνες, τους Σταυράκιο και Κοσμά. Είχαν την έδρα τους στην Κων/πολη και ελέγχονταν από το γενικό λογοθέτη. Ήθελαν, όμως, ν’ απαλλαγούν από τους ελέγχους. Πέτυχαν με την εύνοια του ευνούχου Μουσικού (ευνοούμενου του Στυλιανού Ζαούση, πατέρα της πανίσχυρης-παλλακίδας του Λέοντα ΣΤ΄ Ζωής) να μεταφέρουν την έδρα τους στη Θεσσαλονίκη. Εκεί, ανεξέλεγκτοι πια, επέβαλλαν δυσβάστακτες υποχρεώσεις (δασμούς) στους Βούλγαρους εμπόρους. Αυτοί παραπονέθηκαν στο Συμεών. Αυτός έθεσε το πρόβλημα στο βασιλιά. Με την παρέμβαση της Ζωής οι παραστάσεις του απορρίφθηκαν. Ο Συμεών κατέφυγε στα όπλα. Εναντίον του στάλθηκαν μερικοί από τους ικανότερους στρατηγούς. Οι Κρηνίτης και Κουρτίκης (Αρμένιος) έπεσαν μαχόμενοι. Ο Λέων εξασφάλισε τη συμμαχία της τουρκικής φυλής των Μαγιάρων, καθώς και τη βοήθεια και άλλων τουρκικών φύλων (Χαζάρων, Πετσενέγων, Ούζων). Ο Συμεών, μεγάλος στρατηγός όπως ήταν και έχοντας γενναίους πολεμιστές, άντεξε. Άλλωστε απέναντί του είχε ένα μαλθακό αντίπαλο, το Λέοντα. Μετά τον Κρηνίτη αρχηγός του πολέμου ορίστηκε ο Νικιηφόρος Φωκάς. Οι Μαγιάροι που ήταν εγκατεστημένοι στις εκβολές του Δούναβη, αφού πέρασαν το ποτάμι, κατατρόπωσαν το Συμεών. Ο Λέων, αντί να ολοκληρώσει τη νίκη του, έπεσε στην παγίδα των απατηλών περί ειρήνης προτάσεων του Συμεών. Αντικατέστησε το Φωκά από τον Κατακαλών, ο οποίος κατατροπώθηκε στο Βουλγαρόφυγο. Ο πόλεμος κράτησε ενόσω ζούσε ο Συμεών, ο πρώτος που ονομάστηκε βασιλιάς (τσαρ) των Βουλγάρων.

β) Επιδρομές των Σαρακηνών. Άλωση της Θεσσαλονίκης

      Οι επιδρομές των Σαρακηνών της Κρήτης συνεχίστηκαν, με τη σύμπραξη και χριστιανών εξωμοτών (Φώτιος, Λέων, Δαμιανός κ.ά.). Το 900 Κρήτες Σαρακηνοί κατέλαβαν τη Λήμνο. Μετά δύο χρόνια αναλήφθηκε εκστρατεία κατά της Κρήτης υπό τον Ημέριο με 187 πλοία και 50.000 περίπου άντρες. Απέτυχε. Αυτό αποθράσυνε τους Σαρακηνούς. Το 904, κι ενώ ο Ημέριος ναυλοχούσε στη Λήμνο, ο εξωμότης Λέων από την Τρίπολη, με 54 πλοία και 10.000 περίπου μαχητές, αγκυροβόλησε μπροστά στη Θεσσαλονίκη. Η θαλάσσια οχύρωση της πόλης ήταν ατελής. Οι κάτοικοί της επιδόθηκαν δραστηρίως στην κατασκευή υποθαλάσσιου τείχους. Ενώ δε βρίσκονταν στο μέσο της κατασκευής του, έφθασε από την Κων/πολη ο στρατηγός Λέων, βασιλικός απεσταλμένος, που διέκοψε τις εργασίες και διέταξε την επισκευή του επιθαλάσσιου τείχους. Σε λίγο ήρθε άλλος απεσταλμένος, ο στρατηγός Νικήτας, ο οποίος ανέλαβε τη στρατιωτική διοίκηση της πόλης. Αυτός κατέφυγε σε τρίτη λύση: κάλεσε στην πόλη όσους βρίσκονταν έξω από αυτή και τους Σλάβους που βρίσκονταν υπό το στρατηγό της περιοχής Στρυμόνα που ήταν έμπειροι τοξότες. Οι Σλάβοι δεν προσήλθαν καθόλου, ενώ από τους περιοίκους λίγοι, και αυτοί απροετοίμαστοι. Έτσι οι Σαρακηνοί υπό το Λέοντα στις 29/7/904 βρήκαν την πόλη σχεδόν ανυπεράσπιστη. Εντούτοις οι κάτοικοί της την πρώτη μέρα αντιστάθηκαν. Την επομένη, όμως, οι επιδρομείς ξεπέρασαν τα τείχη και προχώρησαν στο εσωτερικό της χώρας. Επακολούθησαν σφαγές και λεηλασίες. Μετά οι Σαρακηνοί αποχώρησαν παίρνοντας μαζί τους 22.000 αιχμαλώτους. Το 911 νέα επιδρομή των βαρβάρων κατά της Σάμου υπό τους εξωμότες Λέοντα και Δαμιανό. Οι συγκρούσεις κράτησαν 8 μήνες. Ο ναύαρχος Ημέριος και ο στρατηγός της Σάμου Ρωμανός συντρίφτηκαν και καταδιώχτηκαν ως τη Λήμνο.

γ) Επιδρομές των Ρως-Ρώσων. Συνθήκες

      Μιλήσαμε ήδη για την πρώτη εκστρατεία των Ρώσων (Ρως) εναντίον του Βυζαντίου (Ιούνιος 860), την πολιορκία της Κων/πολης από τη θάλασσα και τη λεηλασία των παράλιων πόλεων. Μετά την αποτυχία της επιδρομής τους, άρχισαν διαπραγματεύσεις με τους Βυζαντινούς. Σαν μία συνέπεια αυτής της εξέλιξης ήταν η διαδικασία αποδοχής από τους Ρώσους του χριστιανισμού, η έναρξη της οποίας τοποθετείται στο 867.

   Aκολούθησε μια 40ετής περίπου περίοδος χωρίς σοβαρά επεισόδια. Το 907 ο ηγεμόνας του Κιέβου Όλεγκ, αφού εξασφάλισε το δρόμο που φέρνει «από τους Βαράγγους στους Έλληνες», εκστράτευσε με ισχυρό στόλο κατά της Κων/πολης. Το βυζαντινό κράτος αναγκάστηκε να συνάψει ειρήνη και την πρώτη εμπορική συνθήκη με τους Ρως. Μια δεύτερη συνθήκη -η κύρια ίσως- υπογράφηκε το 911. Η εκστρατεία του 907 αμφισβητείται από πολλούς ιστορικούς, επειδή κυρίως δε μνημονεύεται από βυζαντινές πηγές.

    Η επίσημη συνθήκη υπογράφηκε το Σεπτ. του 911. Η συνθήκη του 907 καθόριζε τους όρους άσκησης του εμπορίου από τους Ρώσους μέσα στο βυζαντινό κράτος και τα προνόμιά τους. Εκείνη του 911 καθόριζε τις υποχρεώσεις των Ρως προς το Βυζάντιο. Με τις δύο συνθήκες παραχωρούνταν στους Ρως εμπορευόμενους φορολογικές ατέλειες μέσα στην αυτοκρατορία και τόπος διαμονής στη συνοικία του Αγ. Μάμαντα στην Κων/πολη. Τους δινόταν ακόμα το δικαίωμα να υπηρετούν στο βυζαντινό στρατό σε περιπτώσεις εκστρατείας ή πολέμου των Βυζαντινών.

     Για τις ρωσικές επιδρομές του 941 και 944 θα μιλήσουμε στον οικείο τόπο.

δ) Ο τέταρτος γάμος του Λέοντα ΣΤ΄

   Ο Λέων, εκπληρώνοντας επιθυμία του πατέρα του, νυμφεύθηκε αρχικά τη Θεοφανώ, αριστοκρατικής καταγωγής. Ο γάμος αυτός απέβλεπε στη σύνδεση της νέας δυναστείας με τη βυζαντινή αριστοκρατία. Ήταν ένας δυστυχισμένος γάμος: το 896 πέθανε η μοναχοκόρη τους και το 897 η ίδια η Θεοφανώ. Ο Λέων νυμφεύθηκε την ερωμένη του Ζωή Ζαούτση. Το 899 πέθανε κι αυτή. Το 900 νυμφεύθηκε την Ευδοκία Βαϊανή, που πέθανε το 901 μαζί με το νεογέννητο παιδί της. Επόμενος δεσμός του Λέοντα ήταν με τη Ζωή Καρβουνοψίνα με την οποία απέκτησε επιτέλους το 905 τον πολυπόθητο γιο, τον μετέπειτα Κων/νο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο.

    Ήδη ο αυτοκράτορας, με τον τρίτο γάμο του, βρισκόταν εκτός των εκκλησιαστικών κανόνων και τους νόμους του κράτους που απαγόρευαν τον τρίτο γάμο και αποδοκίμαζαν το δεύτερο. Αυτό προκάλεσε την αντίδραση της Εκκλησίας, η οποία με πολλή δυσφορία έδωσε άδεια για τον τρίτο γάμο του. Ο Λέων, όμως, φλεγόταν να νομιμοποιήσει τη σχέση του με τη Ζωή Καρβουνοψίνα για να νομιμοποιήσει και το διάδοχό του στη διαδοχή του θρόνου. Από αυτό επήλθε η μεγάλη σύγκρουση κράτους και Εκκλησίας και η κρίση στους κόλπους της τελευταίας.

   Στον πατριαρχικό θρόνο βρισκόταν τότε ένας από τους σημαντικότερους και δυναμικότερους πατριάρχες, ο Νικόλαος Α΄ Μυστικός (901-907 και 912-25), ευρύτατης παιδείας και άκαμπτης θέλησης. Ο Νικόλαος βάφτισε το γιο του Λέοντα ΣΤ΄ με κάθε μεγαλοπρέπεια στο ναό της Αγ. Σοφίας στις 6/1/906. Έβαλε, όμως, ως όρο στον αυτοκράτορα την απομάκρυνση της ερωμένης του Ζωής. Εντούτοις ο Λέων μετά τρεις μέρες νυμφευόταν τη Ζωή και την έστεφε αυγούστα. Αυτό προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση της Εκκλησίας. Ακύρωσε το γάμο κι απαγόρευσε στον αυτοκράτορα να μετέχει στη θ. Λειτουργία. Αυτή η απαγόρευση κορυφώθηκε όταν τα Χριστούγεννα του 906 και τα Θεοφάνια του 907 ο αυτοκράτορας προσήλθε με κάθε επισημότητα στην Αγ. Σοφία και ο Νικόλαος του απαγόρευσε την είσοδο.

      Ο Λέων, αναζητώντας ερείσματα, στράφηκε στον Ρώμης. Η ρωμαϊκή εκκλησία, λιγότερο άκαμπτη σε θέματα γάμου, άρπαξε την ευκαιρία και ενέκρινε τον τέταρτο γάμο του. Το ίδιο έπραξαν και τα πατριαρχεία Αλεξανδρείας, Ιεροσολύμων και Αντιοχείας. Ενισχυμένος ο Λέων συγκάλεσε σύνοδο στην Κων/πολη, η οποία ενέκρινε «κατ’ οικονομίαν» τον τέταρτο γάμο του Λέοντα. Ο Νικόλαος Α΄ παραιτήθηκε (Φεβρ. 907) κι εξορίστηκε. Τον διαδέχθηκε ο ενάρετος μεν αλλά περιορισμένων δυνατοτήτων Ευθύμιος (907-12). Αυτός ανακάλεσε την απαγόρευση αλλά αρνήθηκε να μνημονεύει τη Ζωή στη Λειτουργία. Το 911 Ο Λέων έστεφε τον εξαετή γιο του Κων/νο συμβασιλέα.

     Άλλες συνέπειες από αυτή τη σύγκρουση: α) ο κλήρος του Βυζαντίου χωρίστηκε σε δύο στρατόπεδα, στους οπαδούς του Νικολάου και σ’ εκείνους του Ευθυμίου, και β) οι οπαδοί του Νικολάου (πολυπληθέστεροι) διώχθηκαν και εξορίστηκαν, ανάμεσα στους οποίους και ο περίφημος Καισαρείας Αρέθας.

     Ο Λέων λίγο πριν πεθάνει ανακάλεσε το Νικόλαο Μυστικό και τον επανέφερε στον πατριαρχικό θρόνο. Κατά τις επιθανάτιες δε στιγμές του μετάνιωσε κι αποκήρυξε την τεταρτογαμία. Συνέβησαν μικρής έκτασης διωγμοί κατά των ευθυμιακών.

   Ο Νικόλαος Μυστικός επιθυμούσε και την ειρήνη της Εκκλησίας και την αποκατάσταση των σχέσεων Ρώμης - Κων/πολης. Το 920 συγκάλεσε σύνοδο με συμμετοχή όλων των παρατάξεων. Αυτή η σύνοδος: α) θεώρησε τον τέταρτο γάμο άκυρο και αθέμιτο, και β) εξέδωσε τον Τόμο της Ενώσεως, αποσιωπώντας την τεταρτογαμία του Λέοντα.

    Μετά από συνεννοήσεις πάπα και πατριάρχη, ήρθαν στην Κων/πολη δυο παπικοί αντιπρόσωποι που καταδίκασαν την κρίση που προκάλεσε ο τέταρτος γάμος του Λέοντα. Οι σχέσεις Ρώμης και Κων/πολης εξομαλύνθηκαν με νικητή «στα σημεία» -τουλάχιστον- το Νικόλαο.