Η εξέγερση των Σουλιωτών

      Η ΄Ηπειρος, και ιδιαίτερα το Σούλι, δε θα μπορούσε να μείνει απαθής σε όλη αυτή την εθνική διέγερση. Εδώ πρωτοστάτησαν ο επίσκοπος Παραμυθίας Διονύσιος και ο Ρώσος πράκτορας ιατρός Λουδοβίκος/Λουίζης Σωτήρης. ΄Εφθασε στο Σούλι το φθινόπωρο του 1771 κομίζοντας γράμματα του Αλεξίου Ορλώφ και πολεμοφόδια. Οι Τούρκοι αντέδρασαν έγκαιρα στέλνοντας στο Σούλι 5000 Τουρκαλβανούς, οι οποίοι υπέστησαν συντριβή. Η εξέγερση κράτησε ως τα μέσα του 1772.

      Οι αγώνες των Σουλιωτών, όμως, δεν τερματίστηκαν. Από τα μέσα του 1788 ο Λουίζης Σωτήρης επανέλαβε τις προσπάθειές του να προκαλέσει την επαναστατική δραστηριοποίηση των αρματολίτικων σωμάτων και να διευρύνει την εξέγερση στην ΄Ηπειρο, στην Αιτωλοακαρνανία και στη Μακεδονία. Το 1789 οι ονομαστότεροι Σουλιώτες οπλαρχηγοί: Γιώργης Μπότσαρης, Λ. Τζαβέλλας, Κουτσονίκας, Χρ. Φωτομάρας κ.ά. με έγγραφό τους δήλωσαν ότι είναι έτοιμοι με τ’ ασκέρια τους να πολεμήσουν κατά του Αλή πασά και της οθωμανικής αυτοκρατορίας.

      Στις αρχές του 1789 ο Αλή με 10.000 άντρες εξεστράτευσε κατά των Σουλιωτών. Τέσσερις μήνες κράτησε αυτή η εκστρατεία. Οι Σουλιώτες πολέμησαν γενναία και προκάλεσαν σημαντικές απώλειες στους Τούρκους. Με τους Σουλιώτες συνέπραξαν κρυφά και Αλβανοί μπέηδες της Β. Ηπείρου. Τον Ιούν. κλείστηκε ταπεινωτική για τους Σουλιώτες ειρήνη.

      Παρά την ειρήνη, όμω, και παρά τα ανοίγματα του Αλή προς τους ΄Ελληνες, οι Σουλιώτες αισθάνονταν ανασφαλείς. Γιαυτό τον Αύγ. του 1789 έστειλαν δυο αντιπροσώπους τους στην Αγ. Πετρούπολη ζητώντας από την αυτοκράτειρα βοήθεια για να συνεχίσουν τον αγώνα τους κατά του Αλή πασά.

     Οι προσπάθειες του Λουίζη Σωτήρη σε άλλες περιοχές για εξεγέρσεις δε βρήκαν ανταπόκριση.

    Η κατάπαυση του πυρός του 1789 δεν ήταν παρά μια ανάπαυλα για τους Σουλ. Την άνοιξη του 1791 οι Σ., επωφελούμενοι από την απουσία του Αλή στο μέτωπο του Δούναβη, επανέλαβαν τις επιδρομές τους κατά των χωριών του Μαργαριτίου και της Παραμυθιάς, παρενοχλώντας μάλιστα και τους φίλους τους οπλαρχηγούς των Τζουμέρκων και του Βάλτου.

      Ο Αλή επιχείρησε με δόλο να παγιδέψει τους Σ. Τους ζήτησε βοήθεια για να επιτεθεί δήθεν κατά του Δελβίνου και του Αργυρόκαστρου. Του έστειλαν 70 άντρες υπό το Λάμπρο Τζαβέλλα και το γιο του Φώτο. Ο Αλή τους συνέλαβε. ΄Εστειλε μήνυμα με το Λ. Τζαβέλλα στους Σ. να του παραδώσουν το Σούλι, αλλιώς θα εκτελούσε τους αιχμαλώτους. Ο Λ. Τζαβέλλας πρότεινε ν’ απορρίψουν την πρόταση. Τον Ιούλ. του 1792 ο Αλή με 10.000 άντρες εξεστράτευσε κατά του Σ. Ο γιος τού Αλή, Μουχτάρ, χτύπησε την Κιάφα. Οι υπερασπιστές της Σουλιώτες αποσύρθηκαν στα γύρω υψώματα απόπου χτυπούσαν τους επιτιθέμενους λυσσαλέα Τούρκους. Οι Τούρκοι υποχώρησαν με πολλές απώλειες. Απώλειες είχαν και οι Σ. Επικεφαλής των Σ. ήταν οι Λ. Τζαβέλλας και Γεώργ. Μπότσαρης. Διέπρεψε στις μάχες και η επικεφαλής των Σουλιωτισσών Μόσχω, γυναίκα του Γ. Μπότσαρη.

    Ο Αλή ζήτησε να διαπραγματευθεί με τους Σ. Με τη συμφωνία ο Αλή θα επέστρεφε α) όσα χωριά κατέλαβε και β) τους αιχμαλώτους του Σουλιώτες, και γ) θα πλήρωνε 100.000 πιάστρα για την εξαγορά των αιχμάλωτων Τούρκων.

       Για λίγα χρόνια οι αναμετρήσεις Αλή - Σουλιωτών κόπασαν. Το 1800, όμως, ο Αλή επανήλθε με τη γνωστή του δολιότητα. Κατάφερε να προσεταιριστεί με δωροδοκία και άλλες παροχές τη φάρα του Γ. Μπότσαρη, ο οποίος τον συμβούλεψε πώς να επιτεθεί στο Σ.

     Μετά από αυτό ο Αλή προώθησε προς το Σ. μεγάλες δυνάμεις κι άρχισε τη συστηματική πολιορκία του. Η θέση των Σ. ήταν απελπιστική. Τον Ιούλ. του 1800 ζήτησαν ενισχύσεις από τους Κερκυραίους. Οι πρώτες συγκρούσεις ήταν νικηφόρες για τους Σ. Αυτό ενθάρρυνε το νέο διοικητή του Δελβίνου Μουσταφά πασά κ.ά. που επιτέθηκαν κατά του Αλή. Αυτός αναγκάστηκε να κλείσει ειρήνη με τους Σ. Η ενδοτουρκική σύγκρουση έληξε στα μέσα του 1802 με επικράτηση του Αλή.

     Πανίσχυρος πλέον ο Αλή στράφηκε και πάλι κατά των Σ. Στις αρχές του 1803 ο κλοιός γύρω από το Σ. έσφιξε θανάσιμα. Παρατηρήθηκαν και τριβές ανάμεσα στους πολιορκημένους. Αυτό θέλησε να εκμεταλλευτεί ο παμπόνηρος πασάς. ΄Εστειλε τον Κίτσο Μπότσαρη στο Σ. με προτάσεις συμφιλίωσης με τον όρο ν’ αντικαταστήσει αυτός το Φώτο Τζαβέλλα στην αρχηγία των Σ. Ο Φώτος αρχικά απέρριψε με οργή τις προτάσεις, αλλ’ αργότερα δέχτηκε να συζητήσει νέους όρους συνδιαλλαγής. Με όλα αυτά ο Αλή πετύχαινε τη διάσπαση της εσωτερικής συνοχής των Σ.

       Σαν να μην έφθαναν αυτά, ήρθε και η προδοσία του Πήλιου Γούση, που βοήθησε τον Αλή να καταλάβει την οχυρή θέση του χωριού Αβαρίκο. Η κύκλωση των Σ. έγινε ασφικτική. Μερικοί κατέφυγαν στο λόφο Κούγκι όπου βρίσκονταν πολλά γυναικόπαιδα. Από εκεί, το φρούριο του μοναχού Σαμουήλ, 400 Σουλιώτες απέκρουαν τις επιθέσεις των Τουρκαλβανών.

      Στις αρχές Δεκ. 1803 κάθε περιθώριο αντοχής των Σ. είχε εξαντληθεί. Πολλοί απελπισμένοι Σ. με τα γιαταγάνια στο χέρι έκαμαν γιουρούσι και διέσπασαν τον κλοιό και σώθηκαν. Οι άλλοι ύστερα από λίγες μέρες (12/12) παραδόθηκαν με τον όρο να πάνε με τα τουφέκια τους όπου ήθελαν. Στο Κούγκι έμεινε μόνο ο καλόγερος Σαμουήλ με 5 συντρόφους για να παραδώσουν τις αποθήκες. Αντ’ αυτού, όμως, έβαλε φωτιά κι αντιτάχθηκε μαζί με πολλούς Τούρκους.

     Ο Αλή εξεμάνη και διέταξε την καταδίωξη των Σ. που έφευγαν προς Πάργα και το Ζάλογγο. Εκείνοι που κατευθύνονταν στην Πάργα κατάφεραν πολεμώντας να φθάσουν στον προορισμό τους. ΄Οσοι πήγαν στο Ζάλογγο αναγκάστηκαν ν’ αντιμετωπίσουν τη μανία των Αλβανών του Αλή. ΄Ενα σώμα υπό τον Κίτσο Μπότσαρη διέσπασε τον κλοιό και κατέφυγε στην Κέρκυρα. Οι άλλοι σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Η αποθέωση του αδούλωτου πνεύματος ήρθε με την απόφαση 22 γυναικών και 6 αντρών να γκρεμιστούν στο βάραθρο από την ψηλότερη κορυφή. (Υπάρχουν αρκετοί που ἀμφισβητούν αυτή τη θυσία).

    Το 1801 ο Αλή είχε επιτρέψει στους Μποτσαραίους να εγκατασταθούν στο Ραδοβίζι. ΄Ηταν οι μόνοι Σουλιώτες που έμειναν στην Ήπειρο. Τώρα πλέον ούτε τους χρειαζόταν ούτε τους φοβόταν· ήρθε και η δική τους σειρά.΄Εδωσε διαταγή στους οπλαρχηγούς του να σβήσουν και τη δική τους παρουσία. Πραγματοποιήθηκαν δυο εκστρατείες εναντίον τους: η πρώτη το Γενάρη του 1804, που αποκρούστηκε από τους οχυρωμένους στη μονή του Σέλτσου Σουλιώτες· η δεύτερη τον Απρίλη, που κατέληξε στην κατάληψη της μονής και στο θάνατο των περισσότερων Σουλιωτών. ΄Οσοι επέζησαν διασκορπίστηκαν στα ΄Αγραφα ή στα Επτάνησα ή στο Βάλτο.