Το εγχείρημα του Λάμπρου Κατσώνη (1789 - 92)

    Ο Λ. Κατσώνης γεννήθηκε στη Λιβαδειά (1752;). ΄Ελαβε μέρος στα ορλοφικά. Μετά τη συνθήκη του Κουτσούκ Καναϊρτζή (1774) κατατάχθηκε ως αξιωματικός στο ελληνικό τάγμα του ρωσικού στρατού. Μετά τις επιδόσεις του στην Περσία και στην Κριμαία προήχθη σε λοχαγό. Το 1788, μετά την έκρηξη του νέου ρωσοτουρκικού πολέμου, πήγε στην Τεργέστη και πήρε από τους εκεί ΄Ελληνες μερικά πλοία με τα οποία διεξήγαγε επιθέσεις κατά των τουρκικών πλοίων. Ενώ βρισκόταν στην Αδριατική/Ιόνιο έσπευσαν να ενταχθούν στη δύναμή του αρκετοί Σουλιώτες και άλλοι ΄Ελληνες.

     Περί τον Απρ. του 1789 απέπλευσε από την Τεργέστη και κοντά στο Δουλτσίνο κατέστρεψε στόλο Τουρκαλβανών και στη συνέχεια κατεδάφισε τους προμαχώνες του Δουλτσίνο.

     Κατά το μεσοκαλόκαιρο έφθασε στην Κέα, την οποία επέλεξε ως ορμητήριό του. Από εκεί άρχισε τη δράση του στο Αιγαίο σε συνεργασία και με τη ρωσική μοίρα του Λορένζι. Στις 4-6 Ιουλ. ανάμεσα στη Σύρο και στην Πάρο συγκρούστηκαν με τον τουρκικό στόλο, τον οποίο έτρεψαν σε φυγή. Στις 3/8 στη Μακρόνησο συνάντησε εχθρικά πλοία, τα οποία και καταδίωξε. Επανήλθε στην Κέα. Μετά λίγες μέρες έφθασαν στην Κέα 26 εχθρικά πλοία. Ο Κατσ. κατάφερε να ξεφύγει και να καταφύγει στα Κύθηρα.

Η στάση των νησιωτών απέναντι στον Κ. ήταν διφορούμενη. ΄Αλλοι αγανακτούσαν για την αναστάτωση που προκαλούσε στη βόλεψή τους και προπάντων για τις αντεκδικήσεις των Τούρκων, και άλλοι τον βοηθούσαν.

    Το φθινόπωρο του 1789 ο Κ. έφθασε στη Ζάκυνθο. Εκεί διαχείμασε. Την άνοιξη του 1790 βγήκε και πάλι στο Αιγαίο, έχοντας μαζί του και τον πατέρα τού Οδ. Ανδρούτσου, αναζητώντας τουρκικά πλοία. ΄Εφθασε ως την Τένεδο και ξαναγύρισε στην Κέα, την οποία οχύρωσε κι εγκατέστησε φρουρά από άντρες του Ανδρούτσου. Από εκεί εξορμούσε στα Μικρασιατικά παράλια. Το Μάη του 1790, κι ενώ βρισκόταν στην Κέα, πληροφορήθηκε ότι στον Άγ. Γεώργιο της Σκύρου ναυλοχούσε εχθρικός στόλος. ΄Εσπευσε να τον αιφνιδιάσει. Λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών, όμως, καθυστέρησε ο απόπλους. ΄Ετσι, αντί να αιφνιδιάσει δέχθηκε αυτός απρόσμενη επίθεση κοντά στην ΄Ανδρο (17/5/1790). Η σύγκρουση υπήρξε σφοδρή. Κράτησε όλη τη μέρα. Τη νύχτα, όμως, ο τουρκικός στόλος ενισχύθηκε με αλγερινά πλοία. Την επομένη βρέθηκε ανάμεσα σε δύο πυρά. Το ένα μετά το άλλο τα πλοία του κυριεύτηκαν. Ο Κατσώνης κατάφερε να ξεφύγει με δύο πλοία και να καταφύγει στη Μήλο ή στην Κέα. Οι απώλειες υπήρξαν πολλές και από τις δύο πλευρές.

     Τον Ιούν. του 1791 οι Κατσώνης και Βασ. Ταμάρα (Ουκρανός πράκτορας των Ρώσων στην Πελοπόννησο, διερμηνέας του Πάνου Μαρούτση, αντιπροσώπου των Ρώσων στη Βενετία, και στρατηγός) απέπλευσαν με στόλο από την Τεργέστη για την Ιθάκη, όπου ναυλοχούσε από το προηγούμενο καλοκαίρι ο στόλος του Κ. Είχαν έτσι στη διάθεσή τους ισχυρό στόλο που τους επέτρεπε να καταστρώνουν τολμηρά σχέδια. Αυτά, όμως, έμελλε να μην πραγματοποιηθούν ποτέ. Στις 11/8/1791 οι Ρώσοι και οι Τούρκοι υπέγραψαν 8μηνη ανακωχή, παραγγέλλοντας στον Κ. ν’ αναστείλει τη δράση του. Ακολούθησε η αποχώρηση από τις ελληνικές θάλασσες του περισσότερου ρωσικού στόλου. Ο Κ. έμεινε με λίγα πλοία και την απογοήτευση. Το τελειωτικό χτύπημα στα σχέδια και στα εθνικά του όνειρα έδωσε η συνθήκη του Ιασίου (1792). Σαν να μην έφθανε αυτό, εγκαταλείφθηκε και από τη Βενετία. Το μόνο ασφαλές και φιλικό καταφύγιο γι’ αυτόν έμεινε η Μάνη.