ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

Είδαμε ήδη την ελληνική αρχιτεκτονική να διαπρέπει ακόμα από την πρώτη ιστορική περίοδο. Την είδαμε από τότε (στα τέλη των αρχαϊκών χρόνων) να ολοκληρώνει τη μορφή του δωρικού ναού. Κορυφαίο δημιούργημα αυτής της εξέλιξης ο ναός της Αφαίας στην Αίγινα.

Κατά τον Ε΄ αι. έχουμε την απογείωση. Στον ελληνικό ναό συναντούμε την αποπνευματοποίηση των υλικών στοιχείων που τον συγκροτούν. Αυτό είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό στην ελληνική αρχιτεκτονική και του Ε΄ και του Δ΄ αι. Αναζητώντας τ’ αντιπροσωπευτικότερα δείγματα της υπέροχης ελληνικής αρχιτεκτονικής αυτής της περιόδου, θα χρειαστεί να πάμε στη Μ. Ελλάδα, στην Ιωνία της Μ. Ασίας, στην Αθήνα-Αττική, στην Πελοπόννησο κ.α.

1. Ας ξεκινήσουμε από την κοιτίδα, αλλά και την κορωνίδα, του αρχιτεκτονικού θαύματος, την Αθήνα. Από εδώ ξεκίνησε και εδώ έφθασε στην αποθέωσή της τον Ε΄ αι. η μεγαλειώδης ελληνική αρχιτεκτονική.

Η αρχή έγινε μετά τη μάχη του Μαραθώνα (590 π.Χ.) με την έναρξη κατασκευής στην Ακρόπολη του επιβλητικού ναού της Πολιάδος ή Παρθένου Αθηνάς, του προδρόμου του Παρθενώνα. Όταν αργότερα (480 π.Χ.) οι Πέρσες κατέλαβαν την Αθήνα, έκαψαν την Ακρόπολη και όλα τα κτίσματά της. Οι Έλληνες ορκίστηκαν ν’ αφήσουν τ’ αποκαΐδια σαν αιώνιο δείγμα της βαρβαρότητας. Αυτό κράτησε ως το 448 π.Χ. Ο Περικλής τότε έκαμε έκκληση στους Έλληνες να ξανακτίσουν τους ναούς. Αμέσως μετά, όμως, τους περσικούς πολέμους τειχίστηκε ο Πειραιάς. Αργότερα ο Κίμωνας κατασκεύασε τα περίφημα μακρά τείχη. Ο ίδιος ηγέτης ανέθεσε στον αρχιτέκτονα Κόροιβο να κατασκευάσει ένα νέο μεγαλοπρεπή ναό στην Ελευσίνα αντί για το Τελεστήριο που έκαυσαν οι Πέρσες. Το έργο ολοκλήρωσε ο Περικλής.

Στην Αθήνα, στην Αγορά, κτίστηκε περί το 465 η καμένη «Θόλος»: δημόσιο κτίριο όπου γευμάτιζαν οι πρυτάνεις. Στην ίδια περιοχή και την ίδια εποχή κτίστηκε η Ποικίλη Στοά, ένα από τα λαμπρότερα οικοδομήματα.

Η μεγάλη έκρηξη όμως, η πραγματική αποθέωση του ελληνικού δαιμονίου συντελέστηκε κατά την 50ετία 450-400 π.Χ. Ήταν αρκετή αυτή η περίοδος ν’ αλώσει την αιωνιότητα.

Έτσι, μέσα στην πόλη κτίστηκαν: το «Στρατηγείον», το Νέο Βουλευτήριο, το Νομισματοκοπείο, το Ωδείο του Περικλή, το Πομπείο, η Ιωνική στοά του Ασκληπιείου, η Χαλκοθήκη, η Στοά του Ελευθερίου Δία, η Στοά της Βραυρώνας Αρτέμιδας στην Ακρόπολη, η Νοτία στοά της Αγοράς και το Μνημείο των Επωνύμων ηρώων, ο ναός του Ιλισού, το Θησείο (ναός του Ηφαίστου) και ο ναός του Δελφινίου Απόλλωνα. Πάνω στην και περί την Ακρόπολη κτίστηκαν:

α) Ο περίφημος Παρθενώνας: Ναός αφιερωμένος στην παρθένο Αθηνά. Η κατασκευή του άρχισε το 447. Για την οικοδόμησή του εργάστηκαν οι αρχιτέκτονες Ικτίνος και Καλλικρατίδας σε συνεργασία με το Φειδία. Στο οικοδόμημα αυτό έχουμε το συγκερασμό κατά τρόπο μεγαλοφυή όλων των στοιχείων της ελληνικής αρχιτεκτονικής: δωρικά και ιωνικά. Χρειάστηκαν 9 χρόνια για την κατασκευή του και άλλα 6 για τη διακόσμησή του από το Φειδία. Διαστάσεις του στυλοβάτη: 30,88 Χ 69,50, ο μεγαλύτερος ολοκληρωμένος δωρικός ναός του ελληνικού κόσμου. Μερικοί μεγαλύτεροί του (όπως π.χ. ο ναός του Σελινούντα και του Δία στον Ακράγαντα) δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ, ενώ εκείνος του Ολυμπίου Δία ολοκληρώθηκε από το Ρωμαίο αυτοκράτορα Αδριανό. Ο ναός ήταν ολομάρμαρος και διέθετε 92 μετόπες κοσμημένες με ανάγλυφες παραστάσεις. Στο μέσο του ναού υπήρχε το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς, ύψους 12 μ. Κατά πλάτος φέρει 8 κίονες και κατά μήκος 17. Το μοναδικό αυτό αρχιτεκτόνημα έχει πολλές μοναδικότητες και αρχιτεκτονικές καινοτομίες που είναι αδύνατο να παρατεθούν εδώ.

β) Τα Προπύλαια: Η κατασκευή τους άρχισε το 437 π.Χ. Αποτελούν τη μεγαλοπρεπή είσοδο στην Ακρόπολη. Χαρακτηρίστηκε ως το τελειότερο μη λατρευτικό αρχιτεκτόνημα όλων των εποχών, όχι άδικα. Ήταν στην ουσία ένας περίκομψος χώρος αναμονής πριν τον Παρθενώνα. Δημιουργός του ο αρχιτέκτονας Μνησικλής. Το καθαυτό πρόπυλο πλαισιώνεται από την «Πινακοθήκη», αποτελείται δε από δύο δωρικές εξάστυλες προσόψεις· ανάμεσά τους υπάρχουν 5 πύλες, από τις οποίες η μεσαία είναι μεγαλύτερη.

γ) Ο ναός της Αθηνάς Νίκης (γνωστότερος ως ναός της Απτέρου Νίκης): Μικρός αμφιπρόστυλος ναός, με 4 ιωνικούς κίονες στην πρόσοψη και άλλους 4 στο πίσω μέρος. Η κατασκευή του άρχισε το 427 π.Χ. Βρίσκεται στα δεξιά των Προπυλαίων, πάνω στον πύργο που στα μυκηναϊκά χρόνια προστάτευε τα τείχη της Ακρόπολης.

δ) Το Ερέχθειο: Το περιπλοκότερο από τα οικοδομήματα της Ακρόπολης. Η οικοδόμησή του άρχισε το 421 και ολοκληρώθηκε το 407. Έργο του αρχιτέκτονα Φιλοκλή. Κτίστηκε για να περιλάβει προϋπάρχοντες μικρούς ναούς. Το όνομά του πήρε από τον Ερεχθέα, ενώ ο ναός είναι κυρίως ναός της Αθηνάς (συλλατρευόταν εδώ με τον Ερεχθέα). Πήρε τη θέση του προγενέστερου Εκατόμπεδου. Ο ανατολικός τοίχος σήμερα δεν υπάρχει. Το δυτικό τμήμα αποτελούσε δωμάτιο διαστάσεων 11 Χ 11 (ιερό του Ερεχθέα-Ποσειδώνα), ήταν δε το κυρίως Ερέχθειο. Σχεδιάστηκε χωρίς κίονες. Ήταν ναός ιωνικού ρυθμού. Ένα από τα χαρακτηριστικότερα αρχιτεκτονικά γνωρίσματα του Ερεχθείου είναι οι Καρυάτιδες: 6 γυναικεία αγάλματα (κόρες), οι οποίες φέρουν στα κεφάλια τους κάνιστρα στα οποία στηρίζεται η στέγη της Πρόστασης. Καρυάτιδες λέγονταν στην αρχαία αρχιτεκτονική γυναικείες μορφές που αντικαθιστούσαν σε διάφορες οικοδομές τις κολόνες. Οφείλουν δε το όνομά τους στις Κόρες που συμμετείχαν στις διάφορες λατρευτικές τελετές ως λουτροφόρες ή κανηφόρες. Στο Ερέχθειο λατρευόταν κατ’ αρχήν η Πολιάδα Αθηνά, αλλ’ υπήρχαν και βωμοί του Ύπατου Δία, του Ποσειδώνα, του Ερεχθέα, του ήρωα Βούτη και του Ηφαίστου, ο τάφος του Κέκροπα, η «Ερεχθηίς θάλασσα», τα σημεία της τρίαινας του Ποσειδώνα πάνω στο βράχο και τα σημεία του κεραυνού του Δία. Στα δυτικά του Ερεχθείου υπήρχε η ιερή ελιά της Αθηνάς, δίπλα στο βωμό του Δία.

Στην ευρύτερη περιοχή της Αττικής κατασκευάστηκαν οι ναοί: του Ποσειδώνα στο Σούνιο, της Νέμεσης στο Ραμνούντα, του Άρη στις Αχαρνές, της Δήμητρας στο Θορικό· η Στοά των Άρκτων στη Βραυρώνα, το υπέροχο Τελεστήριο της Ελευσίνας σε σχέδιο του Ικτίνου. Ακόμη οι Αθηναίοι αφιέρωσαν στη Δήλο ένα ναό του Απόλλωνα (ναός των Αθηναίων).

2. Στη Μ. Ελλάδα. Εξαίρετα δείγματα της ελληνικής αρχιτεκτονικής θα βρούμε και στη Μ. Ελλάδα: α) Στις Συρακούσες: Ναός της Αθηνάς, οικοδομημένος από τους τυράννους Γέλωνα και Ιέρωνα το 480 π.Χ. β) Στην Ιμέρα: Ναός της Νίκης, κατασκευάστηκε από τον τύραννο Θήρωνα, το 480 π.Χ. γ) Στον Ακράγαντα: Ναός του Ολυμπίου Διός: άρχισε να κτίζεται στις αρχές του Ε΄ αι. π.Χ. και ολοκληρώθηκε το 406· είναι ο μεγαλύτερος ναός δωρικού ρυθμού, διαστάσεων 56,30 Χ 113,45 μ. Παρουσιάζει πολλές ιδιορρυθμίες αρχιτεκτονικές και κατασκευαστικές. δ) Στο Σελινούντα, το 460-450 π.Χ., κτίζεται ο ναός της Ήρας (ναός Ε), διαστάσεων 25,32 Χ 67,74, και στην Ποσειδωνία άλλος ναός της Ήρας (γνωστός ως ναός του Ποσειδώνα), διαστάσεων 24,31 Χ 59,93. Στους ναούς αυτούς είναι έκδηλη η επίδραση της αρχιτεκτονικής του ναού του Ολυμπίου Διός της Ολυμπίας. Είναι δωρικού ρυθμού, έχει 6 κολόνες στο πλάτος και 14 στο μήκος. ε) Στον Ακράγαντα συναντούμε άλλους δύο ναούς, έναν της Ήρας Λακινίας (ναός D), χτισμένο το 450, διαστάσεων 16,91 Χ 38,10 μ., και ένα μεταγενέστερο (του 425) ναό της Ομόνοιας (ναός F), διαστάσεων 16,92 Χ 39,42 μ.

3. Στην Πελοπόννησο: α) Ολυμπία: Κυρίαρχο οικοδόμημα εδώ ο περίφημος ναός του Ολυμπίου Διός, που αποτελεί την πληρέστερη έκφραση του λεγόμενου «αυστηρού ρυθμού», δωρικού. Η κατασκευή του άρχισε το 470 π.Χ. και τελείωσε πριν από το 456. Σχεδιαστής του ο Λίβωνας από την Ηλεία. Διαστάσεις: 27,68 Χ 64,12 μ. Κολόνες: 6 στο πλάτος και 13 στο μήκος. Διαιρείται σε τρία κλίτη με δύο κιονοστοιχίες. Ο ναός διέθετε και πλούσιο γλυπτό διάκοσμο, έργο του γλύπτη Παιωνίου. Το ανυπέρβλητο στολίδι του, όμως, ήταν το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Δία, έργο του μεγάλου Φειδία, το υπεροχότερο δημιούργημα του αρχαίου κόσμου· κατασκευάστηκε 25 χρόνια αργότερα. Τοποθετήθηκε στο σηκό του ναού.

β) Επίδαυρος: Ναός του Ασκληπιού, δωρικού ρυθμού, από τους μικρότερους περίπτερους ναούς της Ελλάδας (11,76 Χ 23,06 μ.). Είναι έργο του αρχιτέκτονα Θεοδότου και χτίστηκε το 380 π.Χ. Αποτελείται μόνο από σηκό και πρόναο. Είναι απλό στην κατασκευή του οικοδόμημα, κοσμείται, όμως, με υπέροχα γλυπτά του γλύπτη Τιμοθέου, ένα ελεφαντοστέινο λατρευτικό άγαλμα του γλύπτη του Θρασυμήδη και μια πολυτελέστατη θύρα του ναού.

γ) Τεγέα: Ναός της Αλέας Αθηνάς, ολόκληρος από μάρμαρο, ίσως ο τελειότερος ναός της Πελοποννήσου. Χτίστηκε γύρω στο 350 π.Χ. Διαστάσεις: 19,9 Χ 47,55. Αρχιτέκτονας του ναού ο περίφημος Σκόπας, που ήταν και ο δημιουργός της πλούσιας διακόσμησής του. Το σημαντικότερο στοιχείο αυτού του διάκοσμου είναι οι ιωνικού ρυθμού με κορινθιακά κιονόκρανα ημικίονες που περιβάλλουν τους τοίχους του σηκού. Ως πρότυπο είχε εν προκειμένω ο Σκόπας το ναό της Φιγαλείας.

δ) Στη Νεμέα: Ναός του Δία. Έργο και αυτό του Σκόπα, γιαυτό και πολύ συγγενικός με τον προηγούμενο, αλλ’ αρκετά αποδυναμωμένο στα βασικά του στοιχεία.

ε) Φιγαλεία, στην περιοχή Βάσσες: Επιβλητικός ναός του Επικούρου Απόλλωνα. Κτίστηκε μετά το 429 π.Χ. σε σχέδια του Ικτίνου. Ο κλασικότερος δωρικός ναός στην Πελοπόννησο. Συνδυάζει ιωνικά και δωρικά στοιχεία. Στο εσωτερικό του υπάρχει πλήρης ιωνική κιονοστοιχία και ζωφόρος.

4. Ιωνία: α) Εδώ δεσπόζει το Αρτεμίσιο, ναός αφιερωμένος στην θεά Άρτεμη, της Εφέσου. Ο πρώτος ναός κάηκε από τον Ηρόστρατο το 356 π.Χ. (άσημο Εφέσιο πολίτη που φιλοδοξούσε κατ' αυτό τον απαίσιο τρόπο ν' απαθανατίσει το όνομά του, πράγμα που τελικά πέτυχε μεν αρνητικά, μολονότι μαζί μετη θανατική του καταδίκη απαγορεύτηκε η μνημόνευσή του στο διηνεκές), ο οποίος (ναός) ξαναχτίστηκε πάνω στα αρχικά σχέδια, με αρκετούς, όμως, νεωτερισμούς. Χρειάστηκαν 100 χρόνια για να ολοκληρωθεί, γιαυτό συνδέει την κλασική εποχή με την ελληνιστική. β) Ναός της Πολιάδος Αθηνάς στην Πριήνη. Έργο του αρχιτέκτονα Πυθεού. Αποπερατώθηκε με χρήματα που έδωσε ο Μ. Αλέξανδρος όταν έφθασε στην Πριήνη το 324. Από το μελετητή της προβλέφθηκε κάθε κατασκευαστική λεπτομέρεια. Διαστάσεις 17,64 Χ 35,28 μ.

5. Μηναϊκά οικοδομήματα: Όταν στους ναούς εξαντλήθηκαν όλες οι αρχιτεκτονικές επινοήσεις των αρχαίων Ελλήνων αρχιτεκτόνων, στράφηκαν προς άλλες κατευθύνσεις για να δείξουν και κει τον ανεξάντλητο πλούτο της φαντασίας και της πρωτοτυπίας τους. Έτσι προέκυψαν μερικά άλλα αρχιτεκτονικά αριστουργήματα, όπως:

α) «Αι θόλοι»: κυκλικά οικοδομήματα. Ως οικοδομικό σχήμα προέρχεται από την προκλαστική περίοδο, όχι όμως και ως αρχιτεκτονική έκφραση αξιώσεων. Τρεις είναι οι σημαντικότερες θόλοι του 4^ου αι. π.Χ.: της Ολυμπίας, των Δελφών και της Επιδαύρου. Η πρώτη είναι γνωστή ως Φιλίππειο. Κτίστηκε περί το 335 π.Χ. για να στεγάσει τα χρυσελεφάντινα αγάλματα της μακεδονικής βασιλικής οικογένειας. Ως προς την εξωτερική κιονοστοιχία είναι ιωνική, ενώ στο εσωτερικό υπάρχουν κορινθιακού ρυθμού ημικίονες. Η θόλος των Δελφών κτίστηκε γύρω στο 380 π.Χ. και είναι οίκημα για θρησκευτικές ανάγκες. Έργο του αρχιτέκτονα Θεόδωρου. Η εξωτερική κιονοστοιχία είναι δωρική και η εσωτερική κορινθιακή, δηλ. ιωνική με κορινθιακό κιονόκρανο. Εξοχότερη απ’ όλες, όμως, είναι η θόλος της Επιδαύρου, έργο του αρχιτέκτονα Πολύκλειτου: ένα όργιο πλαστικότητας, φαντασίας και συνθετικότητας.

β) Τα Μαυσωλεία: Έτσι ονομάζονται τα μεγαλοπρεπή και πολυτελούς –με συγκεκριμένο αρχιτεκτονικό στυλ– κατασκευής ταφικά μνημεία. Το όνομά τους οφείλεται στο κορυφαίο του είδους ταφικό μνημείο του δυνάστη της Αλικαρνασσού Μαυσώλου. Άρχισε να το χτίζει ο ίδιος ο Μαύσωλος περί το 350 π.Χ. και το ολοκλήρωσε η σύζυγός του Αρτεμισία. Θεωρείται ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου. Το κτίσμα είναι έργο του περίφημου αρχιτέκτονα Πυθεού και του συνεργάτη του Σατύρου. Αν αυτό συνδυασθεί με το γεγονός ότι για το διάκοσμό του εργάστηκαν τα ιερά τέρατα της γλυπτικής (Σκόπας, Τιμόθεος, Βρύαξις και Λεωχάρης), αντιλαμβανόμαστε το μεγαλοπρεπές της κατασκευής. Στη γενική μορφή του ήταν ένα ναόσχημο τετράπλευρο οικοδόμημα. Ο σηκός του περιβαλλόταν από 36 ιωνικούς κίονες, πάνω δε από το θριγκό υψωνόταν μια πυραμίδα από 24 σκαλοπάτια· η στέψη της πυραμίδας σχηματιζόταν από ένα πλάτωμα όπου πατούσε ένα τέθριππο με τους αναβάτες του. Το ύψος του μνημείου έφθανε τα 40 μ. Ως πρόδρομος του μαυσωλείου μπορεί να θεωρηθεί ένα ανάλογο οικοδόμημα, λείψανα του οποίου βρέθηκαν στην Ξάνθο της Λυκίας τέλος του Ε΄ π.Χ. αι., γνωστό ως «Μνημείο των Νηρηίδων». Λίγο μεταγενέστερό του είναι ένα άλλο ταφικό μνημείο, το «ηρώον του Γιούλμπασι», στη Λυκία.

γ) Η στοά: ανοιχτό στενόμακρο οικοδόμημα με τοίχο στη μία μακρά πλευρά και κιονοστοιχία στην άλλη. Γνωστότερα δείγματα του είδους στην Αθήνα είναι η Ποικίλη Στοά και η Στοά του Δία, έργα του Ε΄ αι., υποταγμένα στο κλασικό αρχιτεκτονικό στυλ. Κατά τον Δ΄ αι. οι στοές και πληθύνονται και παίρνουν τεράστιες διαστάσεις και διαφοροποιούνται κατασκευαστικά: γίνονται διώροφες, προστίθεται και μια δεύτερη εσωτερική κιονοστοιχία και συχνά στο βάθος δημιουργούνται χώροι για άλλες χρήσεις. Τέτοια οικοδομήματα συναντούμε σε όλα σχεδόν τα ιερά και τις αγορές. Άλλα δείγματα στοών: η Στοά της Ηχούς στην Ολυμπία (98 μ.)· η στοά που έκλεινε τη νότια πλευρά της αγοράς της Κορίνθου (165 μ.) με 71 δωρικούς κίονες στο εξωτερικό, 33 καταστήματα στο βάθος και ιωνικούς κίονες στο εσωτερικό.

δ) Άλλα οικοδομήματα: 1) Το Πομπείο των Αθηνών: ορθογώνιο οικοδόμημα με 4 στοές και δωμάτια στις βόρεια και δυτική πλευρές, χτισμένο το 400 π.Χ. Χρησίμευε για τις προετοιμασίες των Παναθηναίων και Ελευσινίων. Ως αρχιτεκτόνημα συγγενεύει με τα μεγάλα τετράπλευρα οικοδομήματα του Δ΄ και ιδίως του Γ΄ αι. 2) Το «Θερσίλειον»: βουλευτήριο της Μεγαλοπόλεως, της 10ετίας του 330 π.Χ. Απλής κατασκευής: υπόστυλη τετράπλευρη αίθουσα διαστάσεων 67,71 Χ 86,10 και χωρητικότητας 6.000 καθημένων. 3) Η «Σκευοθήκη του Φίλωνος» στον Πειραιά. Έργο της ίδιας εποχής (340-330 π.Χ.). Χρησίμευε ως αποθήκη εξαρτημάτων των πολεμικών πλοίων. Διαστάσεις: 18 Χ 133 μ.