ΓΛΥΠΤΙΚΗ

Η ελληνική γλυπτική των δύο χρυσών αιώνων του παγκόσμιου πολιτισμού είναι η ανυπέρβλητη έκφραση του εικαστικού πολιτισμού της ανθρωπότητας, η αποθέωση της καλλιτεχνικής τελειότητας. Ο κανόνας και το αιώνιο σημείο αναφοράς. Ενδεικτικά θα μνημονεύσουμε μερικούς από τους κορυφαίους δημιουργούς και αντιπροσωπευτικά δημιουργήματά τους.

Κυριότερες εκφράσεις αυτής της οργιώδους καλλιτεχνικής δημιουργίας ήταν τα «περίβλεπτα» αγάλματα από μάρμαρο ή χαλκό ή (σπάνια) ξύλο και οι ανάγλυφοι διάκοσμοι των διαφόρων λαμπρών οικοδομημάτων. Γενέτειρα δε της αγαλματοποιίας δικαιούνται να θεωρούνται οι Κυκλάδες, αφού σ’ αυτές βρέθηκαν τα αρχαιότερα (που μπορεί να φθάνουν και ως το 6000 π.Χ.) δείγματα, πρωτόγονα φυσικά.

1. Μύρων: Κατά τον Πλίνιο καταγόταν από τις Ελευθερές. Δάσκαλός του θεωρείται ο Αργείος γλύπτης Αγελάδας. Χρονολογίες σαφείς γέννησης και θανάτου δεν υπάρχουν. Ως περίοδος δημιουργίας του θεωρείται το 480-445 π.Χ. Δυστυχώς μόνο ρωμαϊκά αντίγραφα των έργων του σώθηκαν, και αυτά ελάχιστα, με κορυφαίο το «Δυσκοβόλο». Από τους αρχαίους συγγραφείς, όμως, πληροφορούμαστε ότι μερικά από τα περιφημότερα έργα του ήταν: 1) ο Απόλλωνας της Εφέσου, 2) ο Διόνυσος του Ορχομενού των Μινύων, 3) τα Κολοσσιαία αγάλματα του Δία, της Αθηνάς και του Ηρακλή στο Ηραίο της Σάμου, 4) ο Ερεχθέας στην Αθήνα, 5) η καθισμένη σε ταύρο Νίκη, 6) αγάλματα νικητών στις Ολυμπιάδες, π.χ. του Λακεδαιμόνιου Λυκίου, του Ολυμπιονίκη Λάδα, του από τις Κλεωνές Τιμάνθους κ.ά., 7) συνθέσεις με ζώα κ.ά. Ο Μύρωνας τεχνούργησε και πολλά ανάγλυφα.

2. Πολύκλειτος: Καταγόταν από το Άργος. Και ο πατέρας του Πατροκλή, επίσης γλύπτη. Τα πρώτα του αγάλματα ανάγονται στο 460 και 452 π.Χ. και έχουν ως θέμα αθλητές. Μόνο αντίγραφα των έργων του σώθηκαν, και από αυτά μόνο δύο αναγνωρίζονται με βεβαιότητα ως δικά του: α) ο «Δορυφόρος»: Παριστάνει τον Αχιλλέα να ενσαρκώνει τον ιδανικό νέο, ονομάστηκε δε από τους συγχρόνους του «Κανών», καθώς αποτελούσε υπόδειγμα για τους γλύπτες. Στο έργο αυτό συνυπάρχουν η αρμονία, η τελειότητα της μορφής, η πλαστικότητα, η χάρη στην κίνηση, η απόλυτη αναλογία. β) Ο «Διαδούμενος». Έργο του 420 π.Χ. Παριστάνει έφηβο που δένει με ταινία την κόμη του. Το τελειότερο αντίγραφό του, μαρμάρινο, βρέθηκε στη Δήλο το 1877 και βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν ακόμη ως έργα του Πολύκλειτου και τα: α) «Ήρα», έργο του 422. Λατρευτικό άγαλμα στο ναό της Ήρας στο Άργος: 8 μ. ύψος, χρυσελεφάντινο. Παρίστανε την Ήρα καθισμένη. β) «Αμαζών» ή «Πληγωμένη Αμαζών» στο ναό της Άρτεμης στην Έφεσο. Χαρακτηρίστηκε ως το άριστο. γ) «Κυνίσκος». Ένα από τα πρώιμα έργα (του 462) του καλλιτέχνη. Παρίστανε τον αθλητή Κυνίσκο και βρισκόταν στην Ολυμπία. Υπάρχουν, όμως, και άλλα έργα του Πολύκλειτου, όπως: α) το μαρμάρινο σύμπλεγμα του Απόλλωνα, της Άρτεμης και της Λητούς, που βρισκόταν στο ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος στο όρος Λυκώνη, ανάμεσα στο Άργος και στην Τεγέα· β) τα αγάλματα των Ολυμπιονικών Αριστίωνα από την Επίδαυρο, Θερσίλοχου από την Κέρκυρα, Αντίπατρου από τη Μίλητο κ.ά.· γ) το άγαλμα δύο παιδιών που παίζουν ζάρια κ.ά.

Ο Πολύκλειτος έγραψε και ειδικό σύγγραμμα («Πολυκλείτου Κανών»), στο οποίο ανέπτυσσε τις θεωρίες του για τις αναλογίες του ανθρώπινου σώματος στην πλαστική.

Είχε και πολλούς μαθητές, όπως: Άλεξις, Άλυπος, Αντιφάνης, Αριστείδης, Αθηνόδωρος, Φρυνώ, Πισώ κ.ά.

3. Φειδίας: Ο μέγιστος των γλυπτών. Μεγαλοφυής δημιουργός. Γιος του Χαρμίδη. Γεννήθηκε στην Αθήνα στο τέλος του ΣΤ’ ή τις αρχές του Ε΄ αι. π.Χ. Η περίοδος της μεγάλης του ακμής τοποθετείται στα μέσα του Ε΄ π.Χ. αι. Ξεκίνησε ως ζωγράφος. Σ’ αυτόν ο μέγας Περικλής ανέθεσε την εποπτεία κατασκευής και διακόσμησης των αθάνατων έργων του στην Ακρόπολη. Στα πλαίσια αυτά ξεδίπλωσε προπάντων το απαράμιλλο ταλέντο και τις τεράστιες ικανότητές του. Για τις μνημειώδεις γλυπτικές συνθέσεις του Παρθενώνα αφιέρωσε 15 χρόνια. Και μόνο γι’ αυτές θα περνούσε στην αθανασία.

Δυστυχώς ούτε αυτού του γίγαντα σώθηκαν τα πρωτότυπα των αριστουργημάτων του, ούτε καν τα δύο κορυφαία: Αθηνά Παρθένος και Ολύμπιος Ζευς. Γνωρίζουμε, όμως, τα σημαντικότερα από αυτά, τα οποία κατονομάζουμε με στοιχειώδεις πληροφορίες:

α) Αρεία Αθηνά: επίχρυσο άγαλμα, κατασκευασμένο από ξύλο (ο κορμός) και μάρμαρο (κεφάλι, πόδια και χέρια): ακρόλιθο ξόανο. Βρισκόταν στο ομώνυμο ιερό των Πλαταιών· κατασκευάστηκε από τα λάφυρα της μάχης του Μαραθώνα.

β) Αθηνά της Ήλιδας: Χρυσελεφάντινο άγαλμα στο ιερό της Αθηνάς στην Ακρόπολη των Ηλείων. Το έργο αποδίδεται και στον Κολώτα.

γ) Αθηνά Παρθένος: Από τα κορυφαία δημιουργήματα των αιώνων. Χρυσελεφάντινο λατρευτικό άγαλμα, πολύτιμο ανάθημα της πόλης των Αθηνών στον Παρθενώνα (438 π.Χ.). Το ύψους 12 μ. αυτό άγαλμα παριστούσε τη θεά όρθια, η οποία φορούσε ποδήρη χιτώνα και στο κεφάλι έφερε κράνος κοσμημένο με εικόνα Σφίγγας κτλ. Ήταν τοποθετημένο στο βάθος του σηκού, μπροστά του δε έκαιε επτάφωτη χρυσή λυχνία. Η όλη σύνθεση ήταν πολύπλοκη, πλούσια και μεγαλοπρεπής. Το άγαλμα παρέμεινε στη θέση τουλάχιστον μέχρι το 375 μ.Χ. Πολλά είναι τα σωζόμενα αντίγραφα είτε ολόκληρου είτε μόνο της κεφαλής. Το σπουδαιότερο από αυτά, ύψους 0,95 μ., βρέθηκε στην Αθήνα, στο Βαρβάκειο, και βρίσκεται στο αρχαιολογικό Μουσείο.

δ) Αθηνά Λημνία: Χάλκινο άγαλμα. Ονομάστηκε έτσι διότι ήταν αφιέρωμα των Αθηναίων κληρούχων της Λήμνου στην Ακρόπολη (451-447). Παρίστανε τη θεά ως ειρηνική παρθένο.

ε) Αθηνά της Πελλήνης. Αφιερωμένο στο ναό της Αθηνάς στην Πελλήνη της Αχαϊας. Χρυσελεφάντινο.

στ) Αθηνά Πρόμαχος. Ήταν τοποθετημένο στο ύπαιθρο πάνω στην Ακρόπολη, ανάμεσα στον Παρθενώνα και στο Ερέχθειο, αφιέρωμα της πόλης από τα λάφυρα της μάχης του Μαραθώνα. Κολοσσικό άγαλμα, χάλκινο, ύψους 7 μ. Η κατασκευή του τοποθετείται ανάμεσα στο 470-460 π.Χ.

ζ) Αφροδίτη η Ουρανία των Αθηνών: μαρμάρινο άγαλμα, τοποθετημένο στο ομώνυμο ιερό της Βασιλείου Στοάς πάνω από τον Κεραμεικό. Αμφισβητείται η πατρότητά του.

η) Ζευς της Ολυμπίας: Χρυσελεφάντινο άγαλμα, κορυφαίο δείγμα του παγκόσμιου πολιτισμού, που βρισκόταν στο ναό του Ολυμπίου Διός στην Ολυμπία, έργο του 430 π.Χ. Ανάθημα πολύτιμο των Ηλείων. Παριστούσε το Δία να κάθεται σε θρόνο και να κρατεί εις μεν το δεξί του χέρι Νίκη, εις δε το αριστερό σκήπτρο. Το κεφάλι κοσμούσε χρυσό στεφάνι σε σχήμα κλάδου ελιάς. Ο θρόνος ήταν κατασκευασμένος από ελεφαντόδοντο, ενώ το όλο άγαλμα από χρυσό, έβενο και πολύτιμους λίθους, πλούσια δε διακοσμημένο. Ήταν τοποθετημένο στο βάθος του σηκού μέσα σε περιφραγμένο τετράγωνο 6,25 Χ 3,25. Η πλήρης περιγραφή του έργου θα παραβίαζε την οικονομία της παρούσας εργασίας.

θ) Σύμπλεγμα Αθηναίων ηρώων: Χάλκινο αφιέρωμα των Αθηναίων στους Δελφούς, από τα λάφυρα της μάχης του Μαραθώνα. Αποτελούνταν από 13 αγάλματα και παρίστανε την αποθέωση του Μιλτιάδη. Η κατασκευή του τοποθετείται στο 470 π.Χ. Αμφισβητείται η πατρότητά του.

ι) Αμαζών: Άγαλμα τοποθετημένο στο ναό της Άρτεμης στην Έφεσο πριν από το 450 π.Χ. Στο ναό αυτό υπήρχαν 5 αγάλματα Αμαζόνων (του Πολύκλειτου, του Φειδία, του Κρεσίλα, του Κύδωνα και του Φράμωνα).

Και τώρα μια μικρή ξενάγηση στη ζωφόρο και στις ανάγλυφες παραστάσεις των 92 μετοπών του Παρθενώνα: Κατ’ αρχήν αυτό το γιγάντιο έργο είναι αδύνατο να κατασκευάστηκε εξ ολοκλήρου από το Φειδία, οπωσδήποτε, όμως, όλα φέρνουν την προσωπική του σφραγίδα, είτε διότι σχεδιάστηκαν από αυτόν είτε διότι γίνανε υπό την επίβλεψή του. Πρόκειται για ένα γαλαξία παραστάσεων: ανθρώπων, θεών, ζώων, ηρώων. Μόνο στη ζωφόρο υπάρχουν 12 θεοί, 10 ήρωες, πάνω από 300 άνθρωποι και πάνω από 200 ζώα. Τα θέματα των μετοπών τα μοίρασε σε 4 κύκλους: Γιγαντομαχία, Κενταυρομαχία, Αμαζονομαχία και Ιλίου Πέρσις. Εκεί, όμως, που απογειώνεται η έμπνευση και η πρωτοτυπία του Φειδία είναι η ζωφόρος των 160 μ. Σπάζοντας την ως τότε παράδοση, στη θέση των παλαιών μύθων βάζει την εορταστική πομπή των Παναθηναίων, όπου «όλος ο αθηναϊκός λαός, σεμνός και χαρούμενος, ευσεβής αλλά συνάμα περήφανος, πειθαρχημένος αλλά ελεύθερος, πάνω από όλους οι τρισεύγενοι νέοι καβάλα στα ατίθασα και αγέρωχα άλογά τους». Λιγότερο πρωτότυπη είναι η θεματολογία των αετωμάτων: στο ανατολικό αέτωμα απεικονίζεται η γέννηση της Αθηνάς, ενώ στη δυτική η σύγκρουση του Ποσειδώνα και της Αθηνάς για την κυριαρχία στην Αθήνα.

Για την επίτευξη αυτού του πολυσύνθετου θαύματος που λέγεται Παρθενώνας ασφαλώς εργάστηκαν και πολλοί και έξοχοι τεχνίτες. Εκείνοι, όμως, που πρωτοστατούσαν κοντά στο μεγάλο Φειδία ήταν μερικοί από τους καλύτερους μαθητές του, όπως οι: Αγοράκριτος από την Πάρο, Αλκαμένης ο Λήμνιος, ο Κολώτης από την Ηλεία, ο Κρησίλας από την Κυδωνία κ.ά. Όλοι αυτοί άφησαν δείγματα της μεγάλης τους αξίας.

4. Πραξιτέλης: Το δεύτερο ιερό τέρας της ελληνικής και της παγκόσμιας γλυπτικής. Μεταγενέστερος του Φειδία. Γεννήθηκε πιθανώς στην Αθήνα. Γιος του επίσης γλύπτη Κηφισόδοτου και πατέρας των επίσης γλυπτών Τιμάρχου και Κηφισόδοτου. Ήκμασε στα μέσα περίπου του Δ΄ αι., μετά το 370. Εκτός από την αγαλματοποιία ασχολήθηκε και με τη διακόσμηση του Μαυσωλείου (μετά το 351 π.Χ.) και του βωμού του Αρτεμισίου της Εφέσου. Ο Πραξιτέλης εργάστηκε σε πολλές πόλεις της Ελλάδας και της Μ. Ασίας. Τα θέματά του είναι αγάλματα θεών κυρίως, λίγα δε εικονικές ή αλληγορικές παραστάσεις ερωτικού περιεχομένου. Τα σημαντικότερα, χρονολογικώς, έργα του είναι:

α) Ένα σύμπλεγμα της Λητούς και των παιδιών της Απόλλωνα και Άρτεμης. Βρισκόταν στον ομώνυμο ναό της Μαντινείας που κτίστηκε το 370 π.Χ. Πρόκειται για ένα πρωτόλειο έργο. Βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

β) Ερμής της Ολυμπίας: Έργο του 350 π.Χ. Το πρωτότυπο βρέθηκε στο Ηραίο της Ολυμπίας στις 8 Μαΐου του 1877. Βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ολυμπίας. Παριστάνει τον Ερμή –σε λευκότατο μάρμαρο– ως νέο εύρωστο και ωραίο να κρατά στην αγκαλιά του το Διόνυσο ως παιδί να του προσφέρει τσαμπί από σταφύλι. Ο Ερμής στέκεται χαλαρά ακουμπώντας σε κορμό δέντρου, στρέφει δε προς το Διόνυσο. Πρόκειται για τον περίφημο Ερμή του Πραξιτέλη.

γ) Αφροδίτη της Κνίδου: Έργο του 350 π.Χ. Το σημαντικότερο έργο του καλλιτέχνη. Πρόκειται για λατρευτικό άγαλμα τοποθετημένο στο ναό της Αφροδίτης της Κνίδου της Μ. Ασίας. Το καλύτερο από τα διασωθέντα αντίγραφά του βρίσκεται στο Βατικανό. Παρίστανε τη θεά ολόγυμνη, έτοιμη να λουσθεί. Με το αριστερό χέρι ακουμπάει το ένδυμα πάνω σε μυροδόχο υδρία, ενώ με το αριστερό προσπαθεί ενστικτωδώς να κρύψει το αιδοίο της. Λέγεται ότι ο βασιλιάς της Βιθυνίας Νικόδημος (90-74 π.Χ.) θέλησε ν’ αγοράσει το άγαλμα προσφέροντας στην πόλη όλο το δημόσιο χρέος της, αλλ’ οι Κνίδιοι απέρριψαν την προσφορά του. Αργότερα το έργο μεταφέρθηκε στην Κων/λη όπου καταστράφηκε από πυρκαγιά.

δ) Έρως Θεσπιών: Μαρμάρινο άγαλμα. Παριστάνει το φτερωτό Έρωτα ως παιδί. Από τον ίδιο θεωρούνταν ως αριστούργημα. Ήταν δώρο του Πραξιτέλη στη φίλη του Φρύνη. Αυτή το αφιέρωσε στη γενέτειρά της μικρή βοιωτική πόλη Θεσπιές.

ε) Φρύνη: Επίχρυσο άγαλμα της εταίρας Φρύνης. Το αφιέρωσε η ίδια στο ναό του Απόλλωνα των Δελφών.

στ) Απόλλων Σαυροκτόνος: Χάλκινο άγαλμα. Παριστάνει τον Απόλλωνα σαν παιδί τοξοφόρο να παρακολουθεί μια σαύρα και να ετοιμάζεται να τη χτυπήσει με το βέλος. Το έργο δε σώζεται.

ζ) Σάτυροι: Πολλά αγάλματά του έχουν αυτό το θέμα: ο οινοχοών Σάτυρος, ο αναπαυόμενος Σάτυρος κ.ά.

η) Η δημιουργική του περίοδος φαίνεται να έκλεισε το 330 π.Χ. με μια τετράγωνη βάση αγάλματος, ανεπίγραφη, που βρέθηκε στα Λεύκτρα.

5. Άλλοι γλύπτες του Δ΄ π.Χ. αι.: Σκόπας, Λεωχάρης, Τιμόθεος, Βρύαξις (τους είδαμε στο Μαυσωλείο), Λύσιππος ο Σικυώνιος (ευνοούμενος του Μ. Αλεξάνδρου), Σιλανίωνας (πορτρετίστας) κ.ά.