ΠΛΑΤΩΝ

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 428 ή 427 π.Χ. Γιος του Αρίστωνα (που η γενεαλογία του έφθανε ως τον Κόδρο) και της Περικτιόνης (που η γενεαλογία της ανέβαινε ως το Σόλωνα). Η μητέρα του ήταν αδελφή του Χαρμίδη και ξαδέλφη του αρχηγού των Τριάκοντα Κριτία. Έλαβε ευρύτατη παιδεία, σύμφωνη με την καταγωγή του. Δάσκαλός του ο φιλόσοφος Κρατύλος, μα προπάντων ο Σωκράτης, κοντά στον οποίο μαθήτευσε επί 9 έτη. Ως νέος έζησε συγκλονιστικά πολιτικά γεγονότα. Και λόγω της καταγωγής του αλλά και από προσωπική του κλίση, προοριζόταν για την πολιτική. Δυστυχώς, όμως, γι’ αυτόν –ευτυχώς εντούτοις για την Ελλάδα και τον πανανθρώπινο πολιτισμό– τα κρίσιμα χρόνια της οριστικής επιλογής έζησε την αυθαιρεσία των Τριάκοντα και την αποσύνθεση που ακολούθησε την πτώση τους. Αυτά τον απέτρεψαν από την πολιτική για να τον κερδίσει οριστικά η φιλοσοφία και ο πολιτισμός.

Το κομβικό σημείο στη ζωή και την εξέλιξη του Πλάτωνα ήταν η γνωριμία του και η μαθητεία του (407-399 π.Χ.) με το Σωκράτη. Μετά το θάνατο του μεγάλου δασκάλου πήγε κι αυτός στα Μέγαρα. Εκεί δεν έμεινε πολύ. Επέστρεψε στην Αθήνα όπου έμεινε μέχρι το 390 π.Χ. Μετά άρχισε να ταξιδεύει. Πρώτο ταξίδι του στην Κάτω Ιταλία και στη Σικελία. Μετά πήγε στην Κυρήνη και στην Αίγυπτο, όπου εντυπωσιάστηκε από τον πολιτειακό πολιτισμό της και τη σοφία των ιερέων της. Στα ταξίδια του αυτά γνώρισε πολλούς και πολλά (ηγεμόνες, σοφούς, Πυθαγόρειους, Ελεατική Σχολή κτλ.). Γνωρίστηκε με τον τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο Α΄, ο οποίος, μολονότι τον συμπάθησε, υποκύπτοντας σε εισηγήσεις των κολάκων της αυλής, τον έδιωξε με ειδικό πλοίο που τον μετέφερε στην Αίγινα. Λόγω της εχθρότητας μεταξύ Αιγινητών και Αθηναίων, πουλήθηκε ως δούλος. Κατά την πώληση έτυχε να παρευρίσκεται και ο φιλόσοφος Αννίκερις, ο οποίος τον αγόρασε και στη συνέχεια τον ελευθέρωσε.

Σε ηλικία 40 ετών, το 388 π.Χ., ίδρυσε την περιώνυμη Ακαδημία του. Την ιδέα μετέφερε από τη Μ. Ελλάδα, όπου ήκμαζε η κοινότητα των Πυθαγορείων. Οι οπαδοί – ακροατές – μαθητές του ζούσαν κοινοβιακά. Απέβλεπε στη συγκρότηση μιας κοινωνίας–πολιτείας βασισμένης στην εφαρμογή των δικών του πολιτικο-κοινωνικο-φιλοσοφικών αρχών. Το κύριο έργο της Ακαδημίας, όμως, ήταν φιλοσοφικό κι επιστημονικό. Ήταν το πρώτο επιστημονικό ίδρυμα και το πρότυπο, για όλα τα ανάλογα μεταγενέστερα ιδρύματα μέχρι σήμερα. Αποστολή της η αναζήτηση της καθαρής γνώσης. Μέλη της Ακαδημίας δεν ήταν μόνο νέοι αλλά και ώριμοι. Το κύρος της σχολής του ήταν τεράστιο. Τόσο που ο μαθηματικός Εύδοξος από την Κνίδο έκλεισε τη σχολή του μαθηματικών και αστρονομίας στην Κύζικο το 366 και με τους μαθητές του ήρθε στην Αθήνα και εισήλθε στην Ακαδημία, φέρνοντας μαζί του τα διδάγματα του Ζωροαστρισμού.

Ποτέ ο Πλάτωνας δεν απαλλάχτηκε από το μικρόβιο της πολιτικής. Γιαυτό υποχώρησε στην επίμονη παράκληση του φίλου του τυράννου των Συρακουσών Δίωνα και το 366 πήγε στη Σικελία για να διδάξει το γιο του και διάδοχό του Διονύσιο Β΄. Λίγο μετά, όμως, από την άφιξη του Πλάτωνα από τις Συρακούσες ο Διονύσιος Β΄ έδιωξε το Δίωνα από τη Σικελία. Ο Πλάτωνας επανήλθε στην Αθήνα. Το 362 όμως ξαναπήγε στις Συρακούσες. Αυτή τη φορά τον κάλεσε ο ίδιος ο Διονύσιος Β΄. Τα πράγματα για τον Πλάτωνα πήγαν πολύ χειρότερα, αφού δυσκολεύτηκε να φύγει από τις Συρακούσες. Ο Δίωνας ήρθε στην Αθήνα κι εντάχθηκε στην Ακαδημία. Αργότερα επιχείρησε ν’ ανατρέψει το Διονύσιο και να εφαρμόσει τις πολιτειακές ιδέες του Πλάτωνα. Κατά την επιχείρηση αυτή δολοφονήθηκε. Μετά την τελευταία επιστροφή του στην Αθήνα επιδόθηκε με αφοσίωση στην ολοκλήρωση του φιλοσοφικο-ιδεολογικού του συστήματος και στη συγγραφή του ογκώδους έργου του.

Το 347 πέθανε και τάφηκε στον κήπο της Ακαδημίας.

Συγγράμματα: Ίσως είναι ο μεγαλύτερος σε παραγωγή από τους αρχαίους συγγραφείς. Εν πάση, όμως, περιπτώσει άνετα κατατάσσεται μέσα στους πολυγραφότερους. Από πλευράς δε ποιοτικής/αξιολογικής μόνο με τον άλλο γίγαντα, τον Αριστοτέλη, θα μπορούσε να συγκριθεί. Τα γνήσια γνωστά διασωθέντα έργα του ανέρχονται σε 36/48, καταταγμένα στις εξής 9 τετράδες.

Ευθύμων, Απολογία, Κρίτων, Φαίδων.

Κρατύλος, Θεαίτητος, Σοφιστής, Πολιτικός.

Παρμενίδης, Φίληβος, Συμπόσιον, Φαίδρος.

Αλκιβιάδης, Αλκιβιάδης δεύτερος, Ίππαρχος, Ερασταί.

Θεάγης, Χαρμίδης, Λάχης, Λύσις.

Ευθύδημος, Πρωταγόρας, Γοργίας, Μένων.

Ιππίας μείζων, Ιππίας ελάσσων, Ίων, Μενέξενος.

Κλειτοφών, Πολιτεία, Τίμαπος, Κριτίας.

Μίνως, Νόμοι, Επινομίς, Επιστολαί (13).

Πνευματική δημιουργία-φιλοσοφικό σύστημα του Πλάτωνα: Είναι τόσο πολύπλοκο και τόσο εκτενές το έργο του μεγάλου αυτού φιλοσόφου που θα ήταν όχι μόνο ματαιοπονία, αλλά και αναίδεια να επιχειρήσει κανείς να το κλείσει σε μερικές σελίδες ενός συνοπτικού ιστορικού πονήματος. Γιαυτό θα παραθέσουμε εδώ μερικές πτυχές του εντελώς υπαινικτικά, για μια στοιχειώδη ενημέρωση του αναγνώστη.

α) Ορισμός της φιλοσοφίας: Πρώτη εκδοχή: Η φιλοσοφία ταυτίζεται με τη θεωρία. Ως θεωρία οι Έλληνες εννοούσαν την αισθητική απόλαυση που προέρχεται από την παρακολούθηση αγώνων ή γιορτών, αλλά και την περιήγηση ξένων χωρών για να δούμε αξιοθέατα. Πρόκειται, δηλ., για έναν τρόπο ζωής. Άρα η φιλοσοφία ως θεωρία απαιτεί την απαλλαγή του φιλοσοφούντος από κάθε βιοτική μέριμνα και τη δυνατότητά του να επιδίδεται στη θεωρία. Αυτό, όμως, όλοι θα το ήθελαν, οπότε σε τι θα διέφερε ο φιλόσοφος από τον κοινό άνθρωπο; Για να ξεπεράσει αυτό το πρόβλημα, ο Πλάτωνας διαχωρίζει το «φιλοθεάμονα» από το φιλόσοφο.

Δεύτερη εκδοχή: Αρχή της φιλοσοφίας είναι ο θαυμασμός, το θαυμάζειν. Ο θαυμασμός προκαλείται στην ψυχή μας όταν βρεθούμε μπροστά σε μια εξαιρετική κατάσταση των πραγμάτων. Αυτό συμβαίνει όταν τα πράγματα δεν ακολουθούν τη συνηθισμένη κι αναμενόμενη ροή/πορεία. Αυτό προκαλεί το θαυμασμό. Η στροφή προς τη φιλοσοφία συντελείται όταν παύσουν τα πράγματα να θεωρούνται ως αυτονόητα, όταν η ψυχή απαλλαγεί από την ψευδαίσθηση ότι δύναται να κατανοεί κι εξηγεί τα πάντα. Η συνειδητοποίηση της ανεπάρκειας της ανθρώπινης γνώσης αποτελεί την αρχή της φιλοσοφίας. Ο άνθρωπος δεν είναι σοφός· μόνο ο θεός είναι σοφός. Ο άνθρωπος μπορεί να είναι μόνο φίλος της σοφίας, «φιλόσοφος». Σοφία είναι η πλήρης κατανόηση της ουσίας των όντων, ενώ φιλοσοφία η διαρκής τάση για την απόκτηση αυτής της κατανόησης. Αυτή η τάση εκδηλώνεται με ισχυρό συναισθηματικό τόνο ως νοσταλγία και έρωτας. Ο φιλόσοφος καταλαμβάνεται από ισχυρό έρωτα, που διαρκώς σπρώχνει την ψυχή να πλησιάσει το ον. Η αναζήτηση της αλήθειας και ο Έρωτας είναι αυτά που κατευθύνουν την ανθρώπινη ψυχή στη γνήσια σφαίρα της ύπαρξης.

β) Μέθοδος της φιλοσοφίας: η διαλεκτική: Η διαλεκτική του Πλάτωνα διαφέρει από εκείνη του Ζήνωνα. Κατ’ αρχάς για τον Πλάτωνα δεν είναι ανθρώπινο κατόρθωμα αλλά δωρεά του Προμηθέα στους ανθρώπους. Η διαλεκτική του Πλάτωνα είναι εποπτική «διαίσθηση", όραση που βλέπει την ενότητα μέσα από την ποικιλία.

γ) Αντικείμενο της φιλοσοφίας: Πρώτο θέμα της φιλοσοφικής ενασχόλησης πρέπει να είναι ο ατομικός βίος του ανθρώπου. Η αρχή γίνεται από την αυτοεξέταση και προχωρεί στην εξέταση του βίου των άλλων. Δεύτερο θέμα είναι η κατανόηση της ουσίας του κόσμου στη σταθερή και αμετακίνητη μορφή του. Πώς θα φθάσει ο άνθρωπος σ’ αυτό; Με την επιστήμη, απαντά ο φιλόσοφος. Κάθε επιστήμη μπορεί από μια άποψη να χαρακτηριστεί ως φιλοσοφία. Η φιλοσοφία, όμως, υπερβαίνει όλες τις επιστήμες. Άρα οι δύο έννοιες δεν ταυτίζονται.

δ) Διαίρεση της πλατωνικής φιλοσοφίας: Συνήθως η πλατωνική φιλοσοφία διαιρείται σε τρία μεγάλα τμήματα: 1) το διαλεκτικό ή λογικό, 2) το φυσικό και 3) το ηθικό.

ε) Η πλατωνική διαλεκτική: 1) Διαλεκτική είναι η τέχνη του διαλέγεσθαι. Το διαλέγεσθαι συνίσταται στην εξέταση ενός προβλήματος με τη μέθοδο της ερωταποκρίσεως. Αυτή η διαδικασία για την επεξεργασία των φιλοσοφικών προβλημάτων καθιερώθηκε με τα συγγράμματα του Πλάτωνα.

Εξέλιξη της πλατωνικής διαλεκτικής: Η πλατωνική διαλεκτική διαμορφώθηκε σε πέντε φάσεις: 1) Στην πρώτη της, πρώιμη, φάση ταυτίζεται με τη σωκρατική διαλεκτική. Σκοπός αυτής της διαλεκτικής ήταν η απόκτηση γνώσης, κυρίως η επίγνωση του αγαθού και η υπό την καθοδήγηση αυτού απόκτηση της αρετής. Αυτό ήταν το απορητικό στάδιο. 2) Κατά τη δεύτερη φάση επιδιώκει με τη χρησιμοποίηση των λόγων να ανεύρει τις αιτίες που εξηγούν τη γένεση, τη φθορά και την ύπαρξη των όντων. 3) Σ’ αυτή τη φάση το κύριο πρόβλημα είναι η διασαφήνιση του ιδεώδους κόσμου που ανακαλύφθηκε κατά τις προηγούμενες φάσεις: δηλ. ο καθορισμός της σχέσης του με τα αντικείμενα του αισθητού κόσμου. 4) Στη νέα αυτή φάση της η διαλεκτική είναι η φιλοσοφική μάθηση που μας κάνει ικανούς ν’ αντικρίσουμε τις ιδέες και να κατανοήσουμε τις μεταξύ τους σχέσεις, την «κοινωνία των ιδεών». 5) Στο στάδιο αυτό η διαλεκτική παίρνει χαρακτήρα αριθμολογικό και οντολογικό. Οι ιδέες χαρακτηρίζονται ως αριθμητικές ενότητες, «ενάδες» ή «μονάδες», και τίθεται προς συζήτηση το πρόβλημα της ύπαρξής τους, της γενικής τους ενότητας και της παρουσίας τους στα αισθητά αντικείμενα.

στ) Οι λογικές έρευνες του Πλάτωνα: Θέματα προς εξέταση εν προκειμένω είναι: 1) η θεμελίωση της λογικής πάνω στους γενικότερους νόμους της διανόησης· 2) η λεκτική πρόταση (έκφραση) και η λογική κρίση· 3) οι λογικές έννοιες και οι πλατωνικές ιδέες· 4) οι λειτουργίες της λογικής κρίσης· 5) η συλλογιστική μέθοδος στους πλατωνικούς διαλόγους· 6) η διδασκαλία του Πλάτωνα περί λογικής διαιρέσεως· 7) η μέθοδος του καταρτισμού των ορισμών, άρα η μέθοδος της πλατωνικής απόδειξης.

ζ) Οι γνωσιολογικές έρευνες του Πλάτωνα. Εδώ παρεμβάλλονται τα ακόλουθα γνωστικά αντικείμενα (βαθμίδες της γνώσης) γύρω από τον Πλάτωνα: 1) τα θέματα της πλατωνικής γνωσιολογίας· 2) η αίσθηση (αποτελεί κατά τον Πλάτωνα ιδιαίτερη λειτουργία, κοινή και στους ανθρώπους και στα ζώα)· 3) η διάνοια (αντικείμενο αυτής είναι τα «μαθηματικά»)· 4) νόηση: είναι η ύψιστη βαθμίδα της γνώσης. Όταν φθάσουμε σ’ αυτή, μπορούμε πλέον να κοιτάξουμε τη σφαίρα των ιδεών, την ύψιστη αρχή του ιδεώδους κόσμου, που δεν είναι άλλη από την ιδέα του αγαθού.

Άλλες γνωσιολογικές παράμετροι: 1) οι πηγές και οι μέθοδοι της γνώσης· 2) ψυχολογική προπαρασκευή της μάθησης. Απορία και Έρωτας· 3) Η διδασκαλία του Πλάτωνα για την αλήθεια.

η) Οι οντολογικές έρευνες του Πλάτωνα: Στον τομέα αυτό τίθενται προς εξέταση: 1) τα οντολογικά προβλήματα που τέθηκαν από τον Πλάτωνα· 2) το πρόβλημα των κατηγοριών. Οι γενικότερες κατηγορίες των όντων, «τα μέγιστα γένη», κατά τον Πλάτωνα είναι πέντε: «το ον» «η στάσις», «η κίνηση», «το ταυτόν» και «το έτερον ή θάτερον». 3) η διδασκαλία του Πλάτωνα για τις Ιδέες· 4) η θέση του υλικού στοιχείου στην πλατωνική οντολογία· 5) η περί χρόνου διδασκαλία του Πλάτωνα· 6) η πλατωνική κοσμολογία, ανθρωπολογία και ψυχολογία· 7) η πλατωνική θεολογία.

θ) Η διαίρεση των επιστημών κατά τον Πλάτωνα: 1) Γνωστικές: α) Επιτακτικές (πολιτικές επιστήμες), β) Κριτικές (ελεγκτικές, καθαρτικές και διδακτικές)· 2) Πρακτικές: α) ποιητικές: i) μέρος θείο, ii) μέρος ανθρώπινο [αυτοποιητική (τεχνολογία), ειδωλοποιητική (καλλιτεχνία)]· β) κτητικές (μεταβλητικές, χειρωτική).

Τελειώνουμε την αναφορά μας στον Πλάτωνα με μία γρήγορη, τελευταία, ματιά στη θεωρία του Πλάτωνα περί Ιδεών και στη διδασκαλία του περί ψυχής. Αυτή αποτελεί τον κορμό της πλατωνικής φιλοσοφίας. Την ανέπτυξε στην ώριμη ηλικία του. Κίνητρα για τη δημιουργία της ήταν πρώτα το ηθικό κι έπειτα το γνωσιολογικό πρόβλημα. Στην κορυφή του συστήματος των ιδεών ο Πλάτωνας τοποθετεί την ιδέα του Αγαθού που είναι αιτία της γνώσης και της αλήθειας. Το αγαθό συμπίπτει με την έννοια του θεού. Η έννοια του θεού τοποθετείται πέρα από την ουσία. Η σχέση των νοητών με τα αισθητά ονομάζεται κοινωνία· όταν όμως αυτή η σχέση ιδωθεί από την πλευρά των πραγμάτων ονομάζεται μίμηση ή μέθεξη.

Σημαντικό κεφάλαιο στη διδασκαλία του Πλάτωνα αποτελούν όσα υποστηρίζει για την ψυχή. Βασικό τμήμα της διδασκαλίας αυτής είναι οι περί αθανασίας της θέσεις του. Η ψυχή είναι αθάνατη. Παραθέτει 4 αποδείξεις για να στηρίξει αυτή τη θέση: α) Το Γίγνεσθαι αποτελείται από αντιθέσεις, η μία δε αντίθεση προκύπτει από την άλλη. Ζωή και θάνατος είναι αντίθετα. Όπως από τη ζωή καταλήγουμε στο θάνατο, έτσι μπορεί κι από το θάνατο να προέλθει η ζωή. β) Η αθανασία στηρίζεται και στον παραλληλισμό ιδέας και ψυχής, από τη μια, και κατ’ ιδίαν πράγματα και σώματα, από την άλλη. γ) Για κάθε πράγμα υπάρχει το οικείο κακό, που το βλάπτει και τελικά το καταστρέφει (για το σώμα, π.χ., είναι η ασθένεια) και το οικείο καλό. Όταν ένα πράγμα δεν καταστρέφεται από το οικείο κακό, ούτε από κάτι άλλο καταστρέφεται. Τα κακά της ψυχής είναι η αδικία, η ακολασία, η δειλία κ.ά. Αυτά τη βλάπτουν, αλλά δεν την καταστρέφουν. δ) Η ουσία της ψυχής βρίσκεται στην αυτοκινησία. Τα άψυχα κινούνται απ’ έξω. Το αυτοκινούμενο είναι και αγέννητο. Το αγέννητο είναι και άφθαρτο.

Στον Πλάτωνα οφείλουμε και την τριμερή διαίρεση της ψυχής: λογιστικό, θυμοειδές κι επιθυμητό.