Άλλα μοναστικά κέντρα

      Δεν ήταν μόνο το ΄Αγ. ΄Ορος που στα πλαίσια της προσφοράς της Εκκλησίας προς το υπόδουλο Γένος πρόσφερε σημαντικότατες υπηρεσίες στους πιστούς και αποτελούσε αντίβαρο στην προσπάθεια του κατακτητή ν’ αφομοιώσει πλήρως τους υποδούλους. Ανάλογες υπηρεσίες πρόσφεραν και πολλά άλλα -για να μην πω όλα- μοναστικά κέντρα ή μεμονωμένα μοναστήρια. Παραθέτουμε τα σημαντικότερα:

    1. Τα Μετέωρα: Το σημαντικότερο μετά το ΄Αγ. ΄Ορος. ΄Αρχισε να συγκροτείται στις απρόσιτες κορυφές των παράξενων βράχων του τουλάχιστο από το ΙΓ΄ αι. Ο πρώτος οικιστής των βράχων και κτήτορ του αρχαιότερου από τα Μοναστήρια των Μετεώρων ήταν ο Αθανάσιος ο Μετεωρίτης (1305 - 1385). Η ολοκλήρωση της ίδρυσης των έξι μονών που σώζονται ως σήμερα στην ιδιότυπη αυτή μοναστική κοινότητα συντελέστηκε γύρω στα μέσα του ΙΣΤ΄ αι. Τα Μετέωρα συνδέθηκαν στενότερα με τις Παραδουνάβιες ηγεμονίες από όπου αντλούσαν και οικονομική ενίσχυση. Η σημαντικότερη προσφορά τους είναι η ανάδειξη αξιόλογων κωδικογράφων.

      2. Στις περιοχές των Αγράφων και της Στερεάς συναντούμε τη περίοδο αυτή πάνω από 20 μοναστήρια, από τα οποία περιφημότερα ήταν εκείνα 1) της Αγ. Παρασκευής των Βραγγιανών που εξελίχθηκε σε σπουδαίο παιδευτικό κέντρο με πρωτεργάτες τους περίφημους διδασκάλους του Γένους Ευγένιο Γιαννούλη τον Αιτωλό και Αναστάσιο Γόρδιο· 2) του Προυσού, 3) της Τατάρνας που κατά καιρούς αριθμούσε πάνω από 250 μοναχούς· 4) της Βαρνάκοβας στη Ναυπακτία, 5) τις μονές Πεντέλης και Πετράκη κ.ά.

   3. Στην Πελοπόννησο ακμάζουν οι μονές του Μεγάλου Σπηλαίου, της Αγ. Λαύρας, των Ταξιαρχών στο Αίγιο κ.ά.

     4. Στη Μακεδονία αξιομνημόνευτη είναι η δράση τριών ιεροκηρύκων - ιδρυτών μοναστηριών: 1) του οσίου Διονυσίου του Νέου που ίδρυσε: τη Σκήτη του Προδρόμου στη Βέροια, την πολυάνθρωπη μονή της Αγ. Τριάδας στο Λιτόχωρο, γνωστή και ως μονή του Αγ. Διονυσίου «του εν Ολύμπω»· 2) του οσίου Νικάνορα, ιδρυτή της μονής της Ζάβορδας· 3) του οσίου Θεωνά, ιδρυτή της μονής της αγίας Αναστασίας στη Χαλκιδική, η οποία το ΙΖ' αι. αριθμούσε πάνω από 500 μοναχούς. Στην ίδια περιοχή έχουμε ακόμη τις μονές του Προδρόμου στις Σέρρες και της Εικοσιφοίνισσας στη Δράμα. Της τελευταίας οι Τούρκοι το 1507 έσφαξαν όλους τους μοναχούς.

    5. Στον Πόντο περιώνυμη είναι η μονή της Παναγίας Σουμελά, αλλά και άλλες, όπως του Βαζελώνος, του Περιστερεώτα κ.ά.

      6. Στα νησιά του Αιγαίου πολυάριθμα ήταν τα μοναστήρια, με ξακουστότερα εκείνα της Πάτμου και της Λογγοβάρδας στην Πάρο.

     7. ΄Εξω από τα Ελλαδικά όρια μνημονεύουμε τα μεγάλα μοναστικά κέντρα της Μονής της Αγ. Αικατερίνης του Σινά, του αγίου Σάββα στην Παλαιστίνη και της Αγιοταφιτικής Αδελφότητας.

     ΄Ολα αυτά τα μοναστικά κέντρα και μεμονωμένα μοναστήρια δεν ήταν παρά πνευματικά κάστρα της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού. Εστίες μεγάλης αντίστασης στον αφανισμό του ΄Εθνους και της Ορθοδοξίας.