Ι. ΠΡΩΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ

1. Κυβέρνηση Κων. Τσαλδάρη. Οι πρώτες συγκρούσεις

     1. Η ευρύτατη επικράτηση στις εκλογές των συντηρητικών δυνάμεων δεν έλυσε το πολιτικό πρόβλημα. Η μη αποδοχή του Κων. Τσαλδάρη ως αναμφισβήτητου ηγέτη του Λαϊκού Κόμματος προκάλεσε και κυβερνητική αστάθεια. Έτσι, στις 4/4 σχηματίστηκε κυβέρνηση «ευρέος εθνικού συνασπισμού» υπό το δικαστικό Παν. Πουλίτσα. Στις 18/5 ο Κων. Τσαλδάρης εκλέχτηκε αρχηγός του Λαϊκού Κόμματος. Κατόπιν αυτού του ανατέθηκε (ως νικητή των εκλογών) ο σχηματισμός κυβέρνησης, η οποία συγκροτήθηκε από τους: Κων. Τσαλδάρη (πρωθυπουργός και υπ. Εξωτερικών), Ιωάννη (Τζον) Θεοτόκη (Εσωτερικών), Π. Μαυρομιχάλη (Ενόπλων Δυνάμεων), Στέφ. Στεφανόπουλο (Συντονισμού), Δημ. Χέλμη (Οικονομικών), Π. Χατζηπάνο (Δικαιοσύνης) και Σπ. Θεοτόκη (Δημ. Τάξεως).

      2. Η «επιτυχία» του Λιτόχωρου άνοιξε στους κομουνιστές και το δρόμο και την όρεξη για ένοπλο αγώνα. Την άνοιξη τα επεισόδια πολλαπλασιάστηκαν, ιδιαίτερα στη Β. Ελλάδα. Το ηθικό, μάλιστα, των πρωταγωνιστών γιγαντώθηκε μετά από δυο άλλες επιτυχίες τους: στις 5/7 στην Ποντοκερασιά του Κιλκίς και στις 25/7 στην περιοχή της Λάρισας. Κατά του τακτικού στρατού αυτές. Πάντως η συνολική δύναμη των ενόπλων κομουνιστών τον Αύγ. 1946 δεν ξεπερνούσε τις 4.000 άντρες, σύμφωνα με στοιχεία του ΚΚΕ. Ξεχείλιζε, όμως, το πάθος και ο ενθουσιασμός.

     Σοβαρότερη ήταν η κατάσταση στην Κεντρική και στη Δ. Μακεδονία, όπου πρωταγωνιστούσαν ομάδες Σλαβομακεδόνων αυτονομιστών (ΝΟΦ). Στελέχη του ΕΛΑΣ και του ΝΟΦ που εκπαιδεύτηκαν στο Μπούλκες και στην Αλβανία επανήλθαν στην Ελλάδα για ν’ αποτελέσουν το σκληρό πυρήνα του αντάρτικου, εξοπλιζόμενα αρχικά με τον οπλισμό που το ΚΚΕ απέκρυψε μετά τη Βάρκιζα. Η παρουσία και πάλι των Σλαβομακεδόνων προϋπέθετε ανάμιξη και της Γιουγκοσλαβίας, αλλά και συνεργασία ΝΟΦ – ΚΚΕ. Η ελληνική πλευρά ερμήνευε αυτά σαν σχέδια προσάρτησης της Μακεδονίας στη Γιουγκοσλαβία.

     Το ΝΟΦ ιδρύθηκε λίγο μετά τη Βάρκιζα. Διατηρούσε ένοπλες ομάδες στη ΒΔ Μακεδονία. Οι σχέσεις ΚΚΕ – ΝΟΦ, ενώ κατά το 1945 δοκιμάστηκαν, από τις αρχές του 1946, μετά από επίπονες διαπραγματεύσεις ΚΚΕ – ΝΟΦ και την έντονη γιουγκοσλαβική μεσολάβηση, αποκαταστάθηκαν πλήρως. Και αυτό παρά τη δήλωση του Ζαχαριάδη στη Θεσ/νίκη στις 14/6/46 περί του αντιθέτου.

     Η κατάσταση έβαινε επιδεινούμενη. Στο χορό των επεισοδίων προστέθηκε και η Θεσσαλία. Συνήθεις στόχοι οι μεμονωμένοι Σταθμοί Χωροφυλακής, προκειμένου να μείνουν αφύλακτες ζωτικές, γι’ αυτούς, περιοχές. ΄Αμεση προτεραιότητα η αποκοπή των επικοινωνιών. Τον Ιούλ. ο Ζαχαριάδης διέταξε το Μ. Βαφειάδη να μεριμνήσει για τον εξοπλισμό κτλ. των σχηματισμένων ήδη ανταρτικών ομάδων. Ταυτόχρονα άρχισαν να σχηματίζονται και τα πρώτα περιφερειακά Αρχηγεία για τον καλύτερο συντονισμό.

    Ήταν φανερό ότι η κυβερνητική προσδοκία αντιμετώπισης της αντάρτικης δράσης με τη Χωροφυλακή διαψεύστηκε. Γιαυτό από τον Ιούν. 1946 άρχισε να παίρνει τα ηνία της προσπάθειας ο τακτικός Στρατός υπό τον οποίο τάχθηκαν και οι Δυνάμεις Ασφαλείας. Σύνθεση του Εθνικού Στρατού (ΕΣ): 3 πεδινές μεραρχίες και 4 ορεινές. Κατάσταση: ελλιπής και παρωχημένος εξοπλισμός, σε πολύ πρώιμο οργανωτικό στάδιο. Ενεργός ανάμιξη στην οργάνωση κτλ. του ΕΣ της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής υπό το στρατηγό Στιούαρτ Ρώλινς. Επίσημα μεν ο ρόλος του Ρώλινς θα ήταν συμβουλευτικός, στην πραγματικότητα, όμως, οι υποδείξεις του θα ήταν σχεδόν υποχρεωτικές. Η διαθέσιμη μάχιμη δύναμη του ΕΣ το καλοκαίρι του 1946 ανερχόταν σε 15.000 άντρες. Διαφωνίες ανέκυψαν ως προς την κήρυξη (τουλάχιστο επισήμως) ή όχι του στρατιωτικού νόμου. Στα Β και Γ Σ.Σ., όμως, παραχωρήθηκαν εξουσίες συμβατές μόνο με το στρατιωτικό νόμο σε ισχύ. Αυτή δε η ερμαφρόδιτη κατάσταση υπονόμευε την αποτελεσματικότητα του Στρατού.

     Υπήρχε, όμως, κάτι χειρότερο από αυτό, που πολλαπλασίαζε τις διαλυτικές τάσεις στους κόλπους του και υποβάθμιζε την αποστολή του: η ύπαρξη στους κόλπους του σημαντικού αριθμού κομουνιστών στρατιωτών (και ευάριθμων ενδεχομένως στελεχών). Οι Βρετανοί δεν ευνοούσαν τη μη στράτευσή τους. Υπήρξαν, όμως, ανησυχητικά κρούσματα σε μονάδες της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας, που καταδείκνυαν την έκταση της κομουνιστικής διείσδυσης. Στα τέλη Ιουν., π.χ., αποκαλύφθηκε την τελευταία στιγμή ότι στη Δ. Μακεδονία ολόκληρες μονάδες ήταν έτοιμες ν’ αυτομολήσουν με τον οπλισμό τους. Οι αρχηγοί και εκατοντάδες άλλοι συνελήφθησαν. Ακόμη, στις 5/7 στη σύγκρουση της Ποντοκερασιάς αρκετοί στρατιώτες ενώθηκαν με τους αντιπάλους και προσχώρησαν στους αντάρτες. Κατόπιν αυτών καθιερώθηκε ο έλεγχος των «κοινωνικών φρονημάτων» των υπηρετούντων και των νεοσύλλεκτων στρατιωτών. Ο Στρατός πέρασε έτσι σταδιακά στον πλήρη κυβερνητικό έλεγχο. Ζήτησε, μάλιστα, από τους Βρετανούς να διαθέσουν τις δυνάμεις τους για την καταστολή τυχόν στάσης. Αυτοί συμφώνησαν. Αυτό το ενδεχόμενο αποθάρρυνε το Ζαχαριάδη ν’ αξιοποιήσει την ευνοϊκή γι’ αυτόν κατάσταση.

       Οι κομουνιστές επιδίωκαν ν’ αυξήσουν τις δυνάμεις τους σε 15-20.000, όπως αναφέρεται σε έκθεσή τους (Αύγ. 1946) προς την ΕΣΣΔ. Ζητούσαν ενισχύσεις σε εφόδια. Δήλωναν δε ότι με το διαθέσιμο οπλισμό δεν μπορούσαν να εξοπλίσουν παραπάνω από 12.000 άντρες.

      Η ρευστή κατάσταση ανάγκασε την κυβέρνηση να ενισχύσει την καταστολή. Έτσι, στις 4/5/46 με Ψήφισμα της Βουλής επαναφέρθηκε σε ισχύ ένας κατασταλτικός νόμος του 1924. Ακόμα σκληρότερο ήταν το Γ΄ Ψήφισμα που ενέκρινε η Βουλή στις 18/6, παρά τις σφοδρές αντιδράσεις. Προβλεπόταν η θανατική ποινή για ορισμένα αδικήματα και ανετίθετο σε έκτακτα Στρατοδικεία η εκδίκασή τους, οι αποφάσεις των οποίων δεν επιδέχονταν έφεση και ήταν αμέσως εκτελεστές. Η εφαρμογή του Ψηφίσματος αρχικά αφορούσε τις περιοχές Θράκης, Μακεδονίας, Ηπείρου και Θεσσαλίας.