2. Το δημοψήφισμα. Επάνοδος της Βασιλείας

    1. Πρώτης προτεραιότητας για την κυβέρνηση Τσαλδάρη ήταν η αποκατάσταση του βασιλιά Γεωργίου. Υπολόγιζε πολύ στην αποχή των αντιμοναρχικών. Ο Γεώργιος πίεζε για τη διενέργεια του δημοψηφίσματος το Σεπτέμβριο.

     Από τις 18/4 η κυβέρνηση πληροφόρησε τους Αμερικανούς για την πρόθεσή της περί διεξαγωγής του δημοψηφίσματος. Για τους Αμερικανούς επιτακτικότερο ήταν η επίλυση του οικονομικού. Δεν ήταν, όμως, διατεθειμένοι να ματαιώσουν την κυβερνητική επιλογή. Άλλωστε δε θεωρούσαν επωφελές να προκαλέσουν κυβερνητική κρίση. Καθοριστικές ήταν και οι κυβερνητικές πιέσεις. Αυτές είχαν και μια άλλη σοβαρή αφετηρία: θα έπρεπε το φθινόπωρο του 1946 να τερματιστεί η στρατιωτική παρουσία τους στην Ελλάδα για να μην παρατείνεται η παραμονή στη Βουλγαρία των σοβιετικών στρατευμάτων. Επιπλέον ήταν αναγκαίο το δημοψήφισμα να διεξαχθεί πριν την αποχώρησή τους, για να μην υπάρξει νόθευση του αποτελέσματος που θα ωθούσε την Αριστερά ασφαλέστερα σ’ έναν εμφύλιο πόλεμο. Παρά τις σοβαρές επιφυλάξεις/αντιρρήσεις τους, οι Αμερικανοί συγκατένευσαν.

     Στις 13/5/46 ο αντιβασιλέας-αρχιεπίσκοπος στο Λόγο του Θρόνου ανακοίνωσε στη Βουλή ότι το δημοψήφισμα θα γινόταν την 1/9 «για την επάνοδον της Αυτού Μεγαλειότητος του Βασιλέως». Αυτή η αποστροφή προκάλεσε θυελλώδη αντίδραση. Η κυβέρνηση στήριξε αυτή τη γραμμή.

     Στο δημοψήφισμα μετείχαν 1.700.000 άντρες ψηφοφόροι, από τους 1.900.000 εγγεγραμμένους. Από αυτούς το 69% επέλεξε την επάνοδο του βασιλιά. Τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος παρακολούθησε η Συμμαχική Αποστολή. Οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί αρχηγοί της διαπίστωσαν: α) μη ισόρροπη αντιπροσώπευση των κομμάτων σε διάφορες περιοχές, β) ότι το Λαϊκό και άλλα κόμματα άσκησαν παράνομη επιρροή υπέρ του βασιλιά, και γ) ότι σε κάθε περίπτωση το αποτέλεσμα δε θα ήταν διαφορετικό. Αυτονόητο ότι υπήρξαν καταγγελίες για νόθευση του δημοψηφίσματος, ιδίως από τα κόμματα που απείχαν. Είναι μάλλον προφανές ότι η έννοια της ψήφου ήταν περισσότερο κατά του ΚΚΕ παρά υπέρ του βασιλιά. Ο Γεώργιος επανήλθε στις 28/9/46.

    Οι Αμερικανοί συνέστησαν στην κυβέρνηση να επιδείξει μετριοπάθεια προς την άλλη πλευρά. Προειδοποίησε δε ότι τυχόν άσκηση πολιτικής τρομοκρατίας κι εφαρμογή καταπιεστικών μέτρων δε θα τα έβλεπε με συμπάθεια.

     Και μετά το δημοψήφισμα η δράση των ανταρτών όχι μόνο συνεχίστηκε αλλά και κλιμακώθηκε, και μάλιστα με μερικές εντυπωσιακές επιτυχίες, όπως η προσωρινή κατάληψη της Δεσκάτης (22/9) και της Νάουσας (2/10). Και τα μέτρα καταστολής εντείνονταν, τα οποία ευνοούσαν τους στρατολόγους του ΚΚΕ.

     2. Η σταδιακή κλιμάκωση της αντάρτικης δράσης υποχρέωσε την κυβέρνηση (στις 25/9) να ζητήσει από τους Βρετανούς: α) να εγκρίνουν την αύξηση των Ενόπλων Δυνάμεων σε 130.000, β) να χορηγήσουν τα αναγκαία εφόδια και γ) να διατηρούνται υπό τα όπλα 11 τάγματα της Εθνοφρουράς και να δημιουργηθούν άλλα 9 για τη διατήρηση της τάξης και την εξασφάλιση των επικοινωνιών. Οι Βρετανοί απάντησαν αρνητικά, εκτιμώντας ότι στην ουσία δεν υπήρχε πόλεμος ούτε έξωθεν επέμβαση. Κύρια αποστολή του ΕΣ πρέπει να ‘ναι η τήρηση της εσωτερικής τάξης. Κάτω δε υπό τις παρούσες συνθήκες ν’ αντικρούσει τυχόν επίθεση των τριών γειτόνων του κομουνιστικών κρατών.

    Από την πλευρά τους οι αντάρτες συνέχισαν την τακτική τους: αιφνίδια χτυπήματα, τοπικά αποτελέσματα και άμεση απομάκρυνση σε δύσβατες περιοχές. Στόχος άμεσος η καταπόνηση του Στρατού, η καθυστέρηση της ανασυγκρότησής του και η προσδοκία κατάρρευσης της κυβέρνησης.

     Στις 28/10/46 σημειώθηκε μια σοβαρή εξέλιξη στο αντάρτικο στρατόπεδο: ο Μ. Βαφειάδης συναντήθηκε με πολλούς αρχηγούς αντάρτικων ομάδων στο χωριό Τσούκα στα βουνά των Αντιχασίων. Εκεί αποφασίστηκε ο σχηματισμός «Ανώτατης Ηγεσίας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας».

     Αυτή η σημαντική αλλαγή ακολουθήθηκε από ένταση της πολεμικής τους δράσης και αναβάθμιση των στόχων. Επέλεγαν πλέον μια πόλη ή ένα χωριό, συγκέντρωναν τις αναγκαίες δυνάμεις και επετίθεντο. Έτσι, στις 13/11 700 αντάρτες επιτέθηκαν στο χωριό Σκρα, κοντά στα ελληνογιουγκοσλαβικά σύνορα. Αυτοί οι αντάρτες, κατά τους Βρετανούς, προέρχονταν από έξω, συγκρούστηκαν με τον ΕΣ και επανήλθαν στη Γιουγκοσλαβία. Οι απώλειες βαριές εκατέρωθεν. Αποτέλεσε ένα σήμα κινδύνου για την κυβέρνηση.

     Στις 26/11 δημοσιεύτηκε απόφαση της ΚΕ του νόμιμου, ακόμη, ΚΚΕ, στην οποία γινόταν λόγος για τραγική οικονομική αποτυχία της κυβέρνησης και ζητούνταν η αποχώρηση των Βρετανών και ο σχηματισμός διακομματικής κυβέρνησης με συμμετοχή και του ΕΑΜ.

    Το 1946 έκλεισε με τρία σημαντικά συμβάντα για το αντάρτικο: α) Στις 27/12 επισημοποιήθηκε η σύσταση του Δημ. Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) υπό το Μάρκο Βαφειάδη. β) Στις 30/12 καταλήφθηκε προσωρινά η Υπάτη Φθιώτιδας, και το εντυπωσιακότερο γ) στις 14/2/47 άντρες του ΔΣΕ κατέλαβαν για λίγο τη Σπάρτη και απελευθέρωσαν τους φυλακισμένους εκεί συντρόφους τους. Ο αντίκτυπος πέρασε τα σύνορα της χώρας.

   Οι επιδόσεις, αντίθετα, του ΕΣ κατά το 1946 ήταν απογοητευτικές.