Ε΄ ΤΕΧΝΗ

   1. Ζωγραφική: Δείγματα υψηλής ποιότητας ψηφιδωτής εικονογράφησης αυτής της περιόδου συναντούμε στη μονή του Δαφνί με θέματα αποκλειστικά προσωπογραφικά. Εντυπωσιάζει η χρωματική ευαισθησία. Το στυλ είναι κλασικιστικό και ακαδημαϊκό. Ανάλογα δημιουργήματα συναντούμε και σε ναούς του Κιέβου, όπου μετέβησαν Βυζαντινοί καλλιτέχνες. Από τις αρχές του ΙΒ΄ αι. εμφανίζεται η τάση για συνθέσεις γεωμετρικότερες, με μεγάλες γραμμές, ευθείες ή καμπύλες, που οριοθετούν τα περιγράμματα μιας αραιής πτυχολογίας, με πλατιές φωτισμένες επιφάνειες. ΄Εργα αυτής της τάσης συναντούμε προπάντων στην Κύπρο.

    Μια επόμενη φάση αυτής της τεχνοτροπίας, γνωστής ως Κομνήνειας, συναντούμε στο ναό του Αγ. Παντελεήμονα του Νέρεζι (μετά το 1164), κοντά στα Σκόπια. Στη ζωγραφική του Νέρεζι συναντούμε εντελώς νέα, πρωτοποριακά, στοιχεία. Σημαντικές παραστάσεις-συνθέσεις της Κομνήνειας τεχνοτροπίας θα συναντήσουμε και σε τοιχογραφίες πολλών ναών στη Σερβία και στη βόρεια Μακεδονία, αλλά και στη Θεσ/νίκη, με μεγαλύτερες ή μικρότερες διαφοροποιήσεις στα εκφραστικά μέσα και στην τεχνοτροπία. Σποραδικά δείγματα θα βρούμε ακόμα στην Πάτμο, στην Κρήτη, στην Αττική κ.α.

     Αν θελήσει να βγει κανείς από τα όρια της Ελλάδας και της αυτοκρατορίας, τότε θα πρέπει να σταματήσει στη Σικελία, στην Παλαιστίνη, στην Ιταλία και στη Γεωργία, όπου διασώζονται υπέροχες μνημειακές τοιχογραφίες που μαρτυρούν το υψηλό επίπεδο της ζωγραφικής τέχνης αυτής της περιόδου.

    Πάνω στους ίδιους κανόνες βασίζεται και η ζωγραφική φορητών εικόνων και των εικόνων τέμπλου. ΄Ενα άλλο, αρκετά διαδεδομένο, είδος αυτής της τεχνοτροπίας είναι και οι μικρογραφίες.

    Σημαντική επίδραση στη ζωγραφική έκφραση επέφερε το συγκλονιστικό γεγονός της άλωσης της Κων/πολης από τους Φράγκους. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να εκλείψει η Κων/πολη ως κέντρο από το οποίο εκπέμπονταν τα διάφορα καλλιτεχνικά ρεύματα ή ως συντονιστικό κέντρο ιδεολογικών-θεολογικών αποχρώσεων των δημιουργημάτων. Νέα κέντρα αναφαίνονται, ὅπως: η Νίκαια, η Ηπειρος, η Θεσ/νίκη, η Σερβία, η Βουλγαρία κτλ. με την αποφασιστική συμβολή και κορυφαίων καλλιτεχνών που μετακινήθηκαν εξαιτίας της Φραγκοκρατίας. Η Κων/πολη, βέβαια, θα ξαναπάρει τη δεσπόζουσα θέση της μετά την απελευθέρωσή της (1261). Σε λαμπρά κέντρα υψηλής ζωγραφικής θα αναδειχθούν ο Μυστράς, η Κρήτη και η Θεσ/νίκη.

    Ένα άλλο πεδίο καλλιτεχνικής έκφρασης κι επίδοσης είναι εκείνο των εικονογραφημένων χειρογράφων. Σε αυτά συναντούμε παραστάσεις-θέματα κοσμικής τέχνης, όπως π.χ. ο εικονογραφημένος κώδικας της μυθιστορηματικής ζωής του Μ. Αλεξάνδρου.

    2. Αρχιτεκτονική: ΄Οπως στη ζωγραφική η καλλιτεχνική έκφραση της εποχής εκδηλώθηκε σχεδόν αποκλειστικά ή κυρίως στην αγιογραφία (τοιχογραφίες εκκλησιών, φορητές εικόνες), έτσι και στο χώρο της αρχιτεκτονικής ο τομέας όπου αυτή άνθησε ήταν η ναοδομία. Τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά δημιουργήματα αυτού του είδους τα συναντούμε α) στην Κων/πολη: ο Χριστός Παντεπόπτης, το εντυπωσιακό συγκρότημα τριών εκκλησιών της Μονής του Παντοκράτορα με νοσοκομείο (έργα ίσως του αρχιτέκτονα Νικηφόρου Βαζαληήλ), η Μονή της Χώρας, η Μονή της Παμμακαρίστου, η Μονή της Κοσμοσώτειρας· β) στη Θράκη: ο ναός του Αγ. Νικολάου στην Κουρσουμλίγια (έργο του Στέφανου Νεμάνια)· γ) στον ελλαδικό χώρο: η Καισαριανή, ο ΄Αγιος Ιωάννης ο Θεολόγος Υμηττού, ο ΄Οσιος Μελέτιος και η Ζωοδόχος Πηγή Κιθαιρώνος, η Μεταμόρφωση και ο άγιος Ελευθέριος στην Αθήνα, τρεις εκκλησίες στην Αργολίδα, μερικές εκκλησίες στη Μάνη, η Μονή του Αγ. Ιωάννη του Θεολόγου στην Πάτμο, ο ναός του Αγ. Νικολάου της Ροδιάς, έξω από την ΄Αρτα, η Μονή Αγ. Δημητρίου σε χωριό (Κυψέλη) της Θεσπρωτίας, ο ναός των Αγ. Αποστόλων στη Θεσ/νίκη, το καθολικό της Μονής Βλαττάδων, ο ναός του Αγ. Δημητρίου, μητρόπολη, το καθολικό, «Αφεντικό», ο ναός των Αγ. Θεοδώρων κτλ. του Μυστρά· δ) στην Κύπρο:ο ναός του Αγ. Βαρνάβα κοντά στην Αμμόχωστο, οι ναοί των Αγ. Βαρνάβα και Αγ. Ιλαρίωνα στην Περιστερώνα κ.ά.

    Η παράθεση των αρχιτεκτονικών στοιχείων, χαρακτηριστικών και καινοτομιών εκφεύγει από τις δυνατότητες της παρούσας εργασίας. Πρέπει ακόμα να παρατηρήσουμε ότι σπάνια διασώζονται τα ονόματα των αρχιτεκτόνων ή δημιουργών. Αυτό ίσως εντάσσεται στο γενικότερο πνεύμα της εποχής.

     3. Γλυπτική: Στον ορθόδοξο κόσμο αυτής της περιόδου δεν υπήρχαν οι αναγκαίες προϋποθέσεις ανάπτυξης της γλυπτικής και προπάντων της αγαλματοποιίας. Εντούτοις εμφανίζονται δείγματα γλυπτικής και μικρογλυπτικής, όπως το ανάγλυφο με την Ανάληψη του Μ. Αλεξάνδρου, εντοιχισμένο στη βόρεια πρόσοψη του Αγ. Μάρκου της Βενετίας, η ανάγλυφη εικόνα της Παναγίας της Οδηγήτριας στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κων/πολης κτλ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα γλυπτά σκαλιστά τέμπλα, θωράκια, περιθυρώματα, προσκυνητάρια, κιονόκρανα, σαρκοφάγοι κτλ. Στη μικρογλυπτική κυριαρχούν οι παραστάσεις (ή η επεξεργασία) σε μαλακές πέτρες, είτε μονοπρόσωπες είτε σύνολα. Ως ένα σπάνιο μνημείο περίοπτης γλυπτικής αναφέρεται από τους χρονογράφους το μπρούτζινο άγαλμα του αρχάγγελου Μιχαήλ που παριστάνει το Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο γονατιστό να του προσφέρει την Πόλη, έργο του ίδιου αυτοκράτορα.

    Ένας άλλος τομέας τέχνης που έχουμε εξαιρετικές επιδόσεις είναι η μικροτεχνία. Δείγματα αυτής της καλλιτεχνικής δημιουργίας-έκφρασης είναι: α) οι επίχρυσες ή ασημένιες επενδύσεις φορητών εικόνων με πολλές τεχνοτροπίες, β) η χρυσοκεντητική με κορυφαίο δείγμα τον επιτάφιο-αήρ του Βυζαντινού Μουσείου που ανήκε στο ναό της Παναγίας της Θεσ/νίκης, γ) ένα άλλο πεδίο του οποίου διασώθηκαν έξοχα δείγματα χρυσοκεντητικής με σύνθετες παραστάσεις είναι τα ιερά άμφια, κυρίως αρχιερατικά (π.χ. σάκοι κτλ.).