Δ΄ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ - ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΙΑ - ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ

     1. Ιωάννης Η΄ Ξιφιλίνος, πατριάρχης Κων/πολης (; - 1075): Γεννήθηκε στην Κων/πολη. Νομομαθής. Κατέλαβε πληθώρα δημοσίων αξιωμάτων. Χρημάτισε οικ. πατριάρχης (1064 - 1075). Κατατάσσεται στους εκκλησιαστικούς συγγραφείς. ΄Εργα του: α) Σχόλια στα «Βασιλικά», β) αγιολογικά και γ) φιλολογικές πραγματείες, που όμως δε σώζονται.

    2. Ιωάννης Σκυλίτζης (ΙΑ΄ αι.): Βυζαντινός αξιωματούχος. Χρονογράφος. Στη χρονογραφία του εξιστορεί τα γεγονότα από την εποχή του αυτοκράτορα Μιχαήλ Α΄ του Ραγκαβέ (811) ως του Νικηφόρου Γ΄ του Βοτανειάτη (1079).

     3. Γεώργιος Κεδρηνός (ΙΑ΄ - ΙΒ΄ αι.): Χρονογράφος. Στην κυριολεξία συμπιλητής και αντιγραφέας. Το έργο του «Σύνοψις Ιστοριών» είναι ένα είδος παγκόσμιας ιστορίας από τη δημιουργία του κόσμου ως την εποχή του Ιωάννη Κομνηνού (1057 μ.Χ.). Ειδικά της περιόδου 811- 1079 μ.Χ. είναι πιστή αντιγραφή της χρονογραφίας του Ι. Σκυλίτζη.

4. Ευθύμιος Ζιγαβηνός (ΙΑ’ - ΙΒ’ αι.): Δεινός ρήτορας, βαθυνούστατος θεολόγος κι εξηγητής της Γραφής. Κορυφαίο από τα έργα του το «Πανοπλία διγματική». Περίφημα είναι ακόμα και τα ερμηνευτικά του σχόλια στα Ευαγγέλια και τους Ψαλμούς.

      5. Άννα Κομνηνή (1083 - μετά το 1148): Κόρη του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού. ΄Ετυχε πολύπλευρης μορφώσεως. Κυρίαρχη μορφή στο χώρο των γραμμάτων κατά το α΄ ήμισυ του ΙΒ΄ αι. Επιχείρησε να ανεβάσει στο θρόνο το σύζυγό της Νικηφόρο Βρυέννιο, αλλ’ αυτός αρνήθηκε. ΄Ιδρυσε τη μονή της Κεχαριτωμένης, όπου αποσύρθηκε και πέθανε. Σε αυτή έγραψε το περίφημο ιστορικό της έργο «Αλεξιάς» που καλύπτει την περίοδο 1069 - 1148. Διαιρείται σε 15 βιβλία. Πρωταγωνιστής στο έργο αυτό είναι ο πατέρας της και οι αγώνες του κατά των Νορμανδών και των Τούρκων. Στο έργο αυτό αποκαλύπτεται η αρχαιομάθεια και η γενικότερη πνευματική συγκρότηση της συγγραφέως. Το υλικό της το αρύεται από την προσωπική της μνήμη, από αφηγήσεις πρωταγωνιστών και από τα κρατικά αρχεία.

    6. Ιωάννης Ζωναράς (ΙΒ΄ αι.): Διακρίθηκε κυρίως ως ερμηνευτής-σχολιαστής του εκκλησιαστικού δικαίου και ιστορικός. Το ιστορικό του έργο «Επιτομή Ιστοριών» ξεκινάει από την κτίση του κόσμου και φθάνει ως το θάνατο του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ Κομνηνού (1118) και αποτέλεσε υπόδειγμα ύφους και αξιοπιστίας για τους μεταγενεστέρους του ιστοριογράφους. Αξιομνημόνευτα είναι ακόμα τα σχόλιά του σε ποιήματα του αγίου Γρηγορίου Ναζιανζηνού.

     7. Άλλοι χρονογράφοι και ιστοριογράφοι: Εδώ θα μπορούσαμε να κατατάξουμε μερικούς μικρότερης εμβέλειας συγγραφείς. Μεταξύ αυτών αναφέρουμε τους: α) Νικηφόρος Βρυέννιος (1062 - μετά το 1137), β) Ιωάννης Κίνναμος (;- 1202): Συνεχιστής του έργου της ΄Αννας Κομνηνής και καλύπτει την περίοδο 1118 - 1176. γ) Νικήτας Χωνιάτης (1155;-1215;): Γεννήθηκε στις Χώνες της Φρυγίας. Σπούδασε στην Κων/πολη. Θεολόγος, ιστορικός και πολιτικός. Το ιστορικό του έργο «Χρονική Διήγησις» αποτελεί εξαίρετη πηγή για την ταραχώδη περίοδο 1118 - 1206. Στο «Περί αγαλμάτων» τμήμα του διεκτραγωδεί τους βανδαλισμούς των Φράγκων κατά των έργων τέχνης. Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι και το θεολογικό του έργο «Θησαυρός της Ορθοδοξίας». δ) Ευστάθιος, αρχιεπίσκοπος Θεσ/νίκης (ΙΒ΄αι.): Πολυσχιδής προσωπικότητα:πολυγραφότατος και σοφός ιεράρχης, ρήτορας, δεινός θεολόγος, φιλόλογος, ιστορικός, λαογράφος κτλ. Ως ιστορικός μνημονεύεται για το έργο του «Ιστορία της αλώσεως της Θεσ/νίκης υπό των Νορμάννων» (Νορμανδών). Πέραν αυτού, περιώνυμες είναι οι «Παρεκβολαί» του, σχόλια στα έργα του Ομήρου, αλλά και σε έργα του Διονυσίου του Περιηγητή και Πινδάρου.

    8. Θεόδωρος Πρόδρομος, «Πτωχοπρόδρομος» (ΙΒ΄ αι.): Από τις σημαντικότερες μορφές των Γραμμάτων κατά το 12^ο αι. ΄Εγινε περισσότερο γνωστός για τα σκωπτικά και δημώδη ποιήματά του, τα λεγόμενα «Πτωχοπροδρομικά» («Γαλεομυομαχία», «Κατά φιλοπόρνου γραός», «Κατά μακρυγενείου γέροντος»), όμως είναι πολύπλευρος και μεστός συγγραφέας. ΄Αλλα έργα του: α) Υπομνήματα στους ιαμβικούς κανόνες Κοσμά του Μελωδού και Ιωάννη του Δαμασκηνού, β) φιλοσοφικά έργα, γ) επιστολές, δ) μονωδίες, ε) θρησκευτικά ποιήματα, στ) επιγράμματα, ζ) το έμμετρο μυθιστόρημα «Τα κατά Ροδάνθην και Δοσικλέα».

     9. Μιχαήλ Χωνιάτης (1138; - 1222): Γεννήθηκε στις Χώνες της Φρυγίας. Σπούδασε στην Κων/πολη. Αδελφός του Νικήτα. Το 1182 εκλέχτηκε αρχιεπίσκοπος Αθηνών. ΄Αριστος κάτοχος της αρχαίας ελληνικής παιδείας. Ερχόμενος στην Αθήνα ανέμενε να βρει την αρχαία Αθήνα και βρήκε μια αξιοθρήνητη πριγκίπισσα. ΄Οταν ήρθαν οι Φράγκοι εγκατέλειψε την πόλη. Ως συγγραφέας ήταν πολύ δυσνόητος κι επιτηδευμένος. ΄Εγραψε κατηχήσεις, 180 επιστολές, λόγους πανηγυρικούς κ.ά.

    10. Μάξιμος Πλανούδης (1260 - 1310): Γεννήθηκε στη Νικομήδεια. Λόγιος και συγγραφέας. Κατατάσσεται στους πρωτεργάτες της Παλαιολόγειας Αναγέννησης. ΄Εζησε στην Κων/πολη όπου απέκτησε αξιοθαύμαστη κλασική παιδεία. Γνώριζε απταίστως τη Λατινική.

     Διακρίθηκε κυρίως ως σχολιαστής, αντιγραφέας κλασικών κειμένων και μεταφραστής. Μετέφρασε στην Ελληνική Οβίδιο, Αυγουστίνο, Βοήθιο κ.ά. ΄Εγραψε: α) διδακτικά εγχειρίδια (για τον Αίσωπο και τους μύθους του), β) λόγους, ποιήματα και επιστολές, γ) το έργο «Ιστορική και γεωγραφική συναλλαγή», και δ) το «Πλανούδειος ανθολογία», συλλογή επιγραμμάτων.

    11. Δημήτριος Τρικλίνιος (ΙΔ΄ αι.): Θεωρείται μαθητής του Θωμά του Μαγίστρου και του Μανουήλ Μοσχοπούλου. Κορυφαίος και αυτός συντελεστής της ανθρωπιστικής αναγέννησης της εποχής των Παλαιολόγων. Θεωρείται από τους σπουδαιότερους κριτικούς αρχαίων κειμένων. Τη ναυαρχίδα του έργου του αποτελούν τα σχόλιά του στους Πίνδαρο, Αισχύλο, Ευριπίδη, Σοφοκλή και Θεόκριτο.

     12. Γεώργιος Ακροπολίτης (1217 - 1282): Μέγας λογοθέτης. Γνωστότερος ως ιστορικός. Στο έργο του «Χρονική Συγγραφή» εκθέτει τα γεγονότα που αφορούν την αυτοκρατορία της Νικαίας (1203 - 1261). Την έκθεση των γεγονότων χαρακτηρίζει αντικειμενικότητα και αξιοπιστία. Τα επιστημονικά του ενδιαφέροντα, όμως, ήταν ευρύτερα, όπως αποδεικνύει το πλούσιο συγγραφικό του έργο.

  13. Νικηφόρος Κάλλιστος-Ξανθόπουλος (ΙΔ΄ αι.): Εκκλησιαστικός ιστοριογράφος. Στο έργο του «Εκκλησιαστικής Ιστορίας βιβλία ιη΄» εκθέτει τα γεγονότα απαρχής του Χριστιανισμού ως το θάνατο του αυτοκράτορα Φωκά (810). Αντίθετα, το έργο του «Διήγησις περί των επισκόπων Βυζαντίου και των πατριαρχών πάντων Κων/λεως» φθάνει ως τη δεύτερη πατριαρχία του Αθανασίου Α’ (1304-1309). Ο Κάλλιστος έχει και πολύπλευρο συγγραφικό έργο.

     14. Γεώργιος Παχυμέρης (1242 - 1310): Γεννήθηκε στη Νίκαια της Βιθυνίας. Μαθητής του Ακροπολίτη. Από τους μεγαλύτερους συντελεστές της Παλαιολόγειας ανθρωπιστικής Αναγέννησης. Το σπουδαιότερο ίσως έργο του είναι η «Ιστορία». Διαιρείται σε δύο μέρη. Το πρώτο διαιρείται σε 6 βιβλία κι εξιστορεί τα της βασιλείας του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου (1258-1282), ενώ το δεύτερο από 7 βιβλία και αναφέρεται σε τμήμα της βασιλείας του Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου (1282-1328). Τη γραφή του διακρίνει το εξεζητημένο ύφος και το δυσνόητο. Ως ιστορικός διακρίνεται για την ακριβή κι αμερόληπτη έκθεση των γεγονότων.

     15. Ιστορικοί της Άλωσης: α) Δούκας: Εστιάζει την ιστορική του αφήγηση από την εποχή του Μανουήλ Β΄ ως την πολιορκία της Μυτιλήνης. Το ύφος της γραφής του είναι δημώδες. Θρηνεί την απώλεια της Πόλης. β) Μιχαήλ Κριτόβουλος: Καταγόταν από την ΄Ιμβρο. Πρωταγωνιστής του είναι ο Μωάμεθ Β΄. Το έργο του «Ιστορίαι» είναι γραμμένο σε ύφος Θουκυδίδειο. Εμφορείται από την ιδέα του Γένους. γ) Λαόνικος Χαλκοκονδύλης: Γεννήθηκε στην Αθήνα. Το 1435 η οικογένειά του μετανάστευσε στο Μυστρά. Μαθητής του Πλήθωνα. Το έργο του «Απόδειξις ιστοριών» αφηγείται την εξάπλωση των Τούρκων και καλύπτει την περίοδο 1298 - 1463. δ) Γεώργιος Φραντζής/Σφραντζής (1401 - 1477/8): Γεννήθηκε στην Κων/πολη. Πέθανε στην Κέρκυρα. Πολύ νωρίς τέθηκε στην υπηρεσία του Κων/νου ΙΑ΄ Παλαιολόγου. Το ιστορικό του έργο «Χρονικό» παραδόθηκε σε δύο μορφές: α) το «Μικρόν Χρονικόν»: περιληπτικές ιστορικές σημειώσεις που καλύπτουν την περίοδο 1413 - 1477, και β) το «Μέγα Χρονικόν» που αναφέρεται στην περίοδο 1258 - 1477, το οποίο όμως κατά το 16^ο αι. αλλοιώθηκε από τους αντιγραφείς Ανδρέα Δαρμάριο και Μακάριο Μελισσηνό. Μολονότι είναι το περισσότερο γνωστό, εντούτοις πρέπει η χρήση του να γίνεται με πολλή προσοχή.

     16. Άλλοι ιστορικοί και χρονογράφοι: α) Μιχαήλ Γλυκάς: «Βίβλος χρονική», σε 4 βιβλία. β) Κων/νος Μανασσής: «Σύνοψις χρονική», σε πολιτικούς στίχους. γ) Νικηφόρος Γρηγοράς: Στο έργο του «Ρωμαϊκή Ιστορία» συνεχίζει το έργο του Παχυμέρη. δ) Μιχαήλ Πανάρετος (ΙΔ΄ αι.): «Περί των της Τραπεζούντος βασιλέων, των Μεγάλων Κομνηνών, όπως και πότε και πόσον έκαστος εβασίλευσεν». Αναφέρεται στην περίοδο 1204 - 1390. ε) Ιωάννης Αναγνώστης: Εξιστορεί την άλωση της Θεσ/νίκης το 1430 από τους Τούρκους. στ) Γεώργιος Κωδινός: Αινιγματική μορφή. Φέρεται ως συγγραφέας του έργου «Πάτρια Κων/πόλεως». Του αποδόθηκε ακόμη, λανθασμένα, το έργο «Περί οφφικίων».