Η Κρήτη υπό τους Βενετούς

   Η Κρήτη είχε πάψει ν’ αποτελεί τμήμα της βυζαντινής αυτοκρατορίας πριν από το 1204. Την παραχώρησε ο Αλέξιος Δ' ΄Αγγελος στο Βονιφάτιο Μομφερατικό για να εξασφαλίσει την υποστήριξη των σταυροφόρων για την αποκατάσταση του πατέρα του Ισαακίου Β΄ στο βυζαντινό θρόνο. Ο Βονιφάτιος, θέλοντας την υποστήριξη των Βενετών στη διαμάχη του με το Λατίνο αυτοκράτορα Βαλδουίνο της Φλάνδρας, πούλησε, στις 12/8/1204, στους Βενετούς την Κρήτη.

   Τη στιγμή εκείνη, όμως, οι Βενετοί είχαν περισσότερο επείγοντα και σημαντοικότερα ζητήματα ν’ ασχοληθούν, γιαυτό αμέλησαν την άμυνα του νησιού. ΄Ετσι βρήκε την ευκαιρία ο κόμης της Μάλτας Γενουάτης Ερρίκος Rescatore να κυριεύσει το Χάνδακα (Ηράκλειο) και το κεντρικο-ανατολικό τμήμα του νησιού (1206). Επακολούθησε σύγκρουση μεταξύ Βενετών και Γενουατών. Η Βενετία έστειλε το 1209 στην Κρήτη τον πρώτο Βενετό δούκα της Κρήτης Ιάκωβο Tiepolo. O Pescatore αναγκάστηκε να συνθηκολογήσει και να αποχωρήσει παίρνοντας γενναία αποζημίωση. Για να υποτάξει, όμως, η Βενετία την αντίσταση των Ελλήνων της Κρήτης χρειάστηκαν δύο αιώνες. Και για να το πετύχει εφάρμοσε την πολιτική των αποικισμών. ΄Ετσι, παραχώρησε σε Βενετούς αποίκους μεγάλες εκτάσεις γαιών που αφαίρεσε από τους Κρήτες άρχοντες και την Ορθόδοξη Εκκλησία. Οι στρατιώτες-άποικοι έγιναν φεουδάρχες. Κάθε φέουδο αποτελούνταν από ένα ή περισσότερα χωριά, μετόχια και από ορισμένο αριθμό πάροικων ή βιλλάνων. Το νησί, εκτός από τα Χανιά και τη γύρω περιοχή, διαιρέθηκε σε 6 σεξτέρια αρχικά και μέχρι το 1307. Στη συνέχεια (1307 - 14) διαιρέθηκε σε 4 διαμερίσματα (του Χάνδακα, του Ρεθύμνου, των Χανίων και της Σητείας). Μόνο τα Σφακιά έμεινα έξω από την πλήρη βενετική κυριαρχία.

    Tην ανώτατη διοικητική αρχή του νησιού αποτελούσαν ο δούκας και οι δύο σύμβουλοι. Η θητεία του δούκα ήταν 2ετής και είχε ως έδρα το Χάνδακα. Διοικητές των άλλων τριών διαμερισμάτων ήταν οι ρέκτορες. Ανώτερος στρατιωτικός διοικητής ήταν ο καπιτάνος του Χάνδακα. Στα Σφακιά την εξουσία ασκούσε ο προνοητής.

    Ένα από τα κύρια μελήματα των κατακτητών ήταν να εξουδετερώσουν την επιρροή στον πληθυσμό της Ορθόδοξης Εκκλησίας. ΄Ετσι, στη θέση των ορθοδόξων επισκόπων τοποθετήθηκαν λατινόφρονες πρωτοπαπάδες. Ο μητροπολίτης Νικόλαος και ο ορθόδοξος κλήρος αρνήθηκαν να υποταχθούν και κατέφυγαν στη Νίκαια. Αυτό και όλα τα άλλα προκάλεσαν την αγανάκτηση και αντίδραση του ορθόδοξου λαού. ΄Ετσι, το 1211 εκδηλώθηκε η πρώτη επαναστατική αντίδραση κατά των Βενετών, η λεγόμενη (από τους υποκινητές της) των Αγιοστεφανιτών. Επακολούθησε μια σειρά συνθηκολογήσεων των Βενετών με τα κατά περίπτωση επαναστατικά κινήματα (1212/13, 1219, 1228, 1233, 1234, 1265, 1272-78, 1282-99). Και κατά το 14^ο αι. η κατάσταση δεν άλλαξε. Από τις εξεγέρσεις αυτής της περιόδου αξίζει να μνημονευτούν:α) των Σφακίων του 1319, β) του Λέοντα Καλλέργη του 1341 και γ) του 1363-66, γνωστή ως αποστασία του Αγίου Τίτου. Σε αυτή προσχώρησαν και οι Βενετοί φεουδάρχες, αντιδρώντας στη βαριά φορολογία της Βενετίας. Η στάση τελικά καταπνίγηκε.

    Καθ’ όλο αυτό το διάστημα και μέχρι την ΄Αλωση δεν έπαψαν οι δεσμοί της Κρήτης με το κέντρο της αυτοκρατορίας. Αυτό προκύπτει από το πλήθος των ορθόδοξων ναών που ανεγέρθηκαν, από την εμμονή του λαού στις παραδόσεις του και από τις συνεχείς προσπάθειες του Οικ. Πατριαρχείου να στηρίξει την πίστη του λαού αποστέλλοντας προς τούτο κληρικούς. Ούτε, όμως, οι επίμονες και καταπιεστικές προσπάθειες των Βενετών ν’ αποκόψουν κάθε δεσμό των Κρητών με το εθνικό και θρησκευτικό τους κέντρο ευδοκίμησαν.

      Παρά ταύτα η βενετική κυριαρχία στο νησί επιβλήθηκε και κράτησε μέχρι τα μέσα του ΙΖ΄ αι. Τότε τέθηκε στο στόχαστρο του τουρκικού επεκτατισμού που πάντα την εποφθαλμιούσε. ΄Ετσι, τον Ιούν. του 1645 αποβιβάστηκε στη δυτ. Κρήτη τουρκική ναυτική δύναμη 50.000 αντρών, η οποία πολιόρκησε επί 3 μήνες τα Χανιά και τα κατέλαβε. Το 1646 κατέλαβε το Ρέθυμνο και το 1647 άρχισε η πολιορκία του Χάνδακα που κράτησε 23 χρόνια. ΄Ετσι, το 1669 συντρίφτηκε η κρητική Βενετοκρατία και ολόκληρο το νησί βρέθηκε κάτω από τον ανατολίτη τύραννο.