Αρχαίος Ελληνισμός και Ρωμαίοι

  Η μη επίτευξη της πολιτικής ενότητας του αρχαίου Ελληνικού Έθνους αποδόθηκε ή στο γεωγραφικό διαμελισμό της χώρας ή σε κάποια εθνική ιδιαιτερότητα. Η ιταλική χερσόνησος, όμως, δεν ήταν λιγότερο διαμελισμένη από την Ελλάδα. Από την άλλη, τη Σπάρτη και την Αθήνα το μόνο που τις ενδιέφερε ήταν ποια θα κυριαρχήσει στην Ελλάδα, αδιαφορώντας για την ενότητά της. Και στην Ιταλία τα πράγματα δεν ήταν ευκολότερα για την ένωσή της. Εάν κατά της ηγεμονίας των Αθηνών ή της Σπάρτης εξεγείρονταν κατά καιρούς οι Αργείοι, οι Κορίνθιοι, οι Θηβαίοι, οι Ευβοείς, οι Σάμιοι, οι Χίοι κ.ά., το ίδιο συνέβαινε και κατά της Ρώμης από τους Ετρούσκους, τους Σαβίνους, τους Αίκουους, του Ουόλσκους, τους Σαμνίτες και τους Έλληνες της κάτω Ιταλίας. Ακόμη: οι μεν Σπάρτη και Αθήνα επιδίωκαν την ένωση των ομοφύλων και ομογλώσσων τους, ενώ η  Ρώμη ομογενείς είχε μόνο τους Λατίνους. Άρα η Ρώμη χρειάστηκε να διεξάγει διπλούν αγώνα , αφενός για την καθυπόταξη των Ιταλικών εθνών και αφετέρου για τον εκλατινισμό τους. Άλλη είναι συνεπώς η εξήγηση αυτής της διαφορετικής στάσης απέναντι στην εθνική ενότητα, άσχετη με την αναζήτηση της αιτίας της στη δήθεν ύπαρξη λαών και χωρών ανεπίδεκτων ενότητας.

     Η αρχαία Ελλάδα αναζήτησε την ενότητά της με τρόπους που την κατέστησαν απραγματοποίητη. Η Σπάρτη και η Αθήνα φιλοδοξούσαν να κυβερνήσουν την Ελλάδα με τους ολιγάριθμους πολεμιστές τους (9.000 είχε η πρώτη, 30.000 η δεύτερη). Ο γνωστότερος και σημαντικότερος αγώνας που διεξήγαγαν η Αθήνα και η Σπάρτη για την ενότητα του Ελληνικού Έθνους είναι ο Πελοποννησιακός πόλεμος. Κράτησε ένα τέταρτο του αιώνα και χάθηκαν στη διάρκειά του άνδρες που θα τους ζήλευαν αρχικά μεν η Ρώμη, μεταγενέστερα δε η Αγγλία. Τέτοιοι ήταν από τους Αθηναίους μεν ο Περικλής, ο Νικίας, ο Δημοσθένης κι ο Φορμίωνας. Από τους Σπαρτιάτες δε ο Βρασίδας, ο Γύλιππος, ο Καλλικρατίδας και ο Λύσανδρος. Άσκοπες θυσίες. Επικράτησαν οι Σπαρτιάτες, αλλά ο θρίαμβός τους κράτησε πολύ λίγο και συνοδεύτηκε από την παρακμή, όπως είδαμε.

   Οι Ρωμαίοι αποδείχθηκαν πρακτικότεροι. Κι αυτοί πολέμησαν εναντίον των φυλών και των πόλεων της Ιταλίας και μάλιστα περισσότερο από τους Σπαρτιάτες και τους Αθηναίους. Μόνο που οι πρώτοι κατάλαβαν ότι θα διασφαλίσουν τη νίκη τους μόνο αν καταστήσουν Ρωμαίους πολίτες τους καλύτερους από τους αντιπάλους τους πολεμιστές, καθιστώντας τους έτσι μετόχους του κυριαρχικού δικαιώματος της πολιτικής ενότητας, αφαιρώντας τους έτσι τις αφορμές για μελλοντικές επαναστάσεις. Έτσι, ο ρωμαϊκός στρατός από 20.000 που ήταν στο τέλος της βασιλείας έφθασε περί το τέλος της 5^ης εκατοεντηρίδας από κτίσεως Ρώμης τις 200.000. Αυτό οφειλόταν στην εκτεταμένη παραχώρηση των δικαιωμάτων του Ρωμαίου πολίτη στους λαούς της Ιταλίας.

    Τι γινόταν την ίδια εποχή στην Ελλάδα; Στις αρχές του Ε΄ π.Χ. αι. οι Σπαρτιάτες ήταν 8.000. Επειδή έκαναν διαρκώς πολέμους και ταυτόχρονα δεν επέτρεπαν σε κανέναν άλλο Έλληνα να γίνει Σπαρτιάτης, στα τέλη του Δ΄ π.Χ. αι. απέμειναν 1.000 και στα μέσα του Γ΄ π.Χ. αι. 700. Την αποτροπή του τέλειου αφανισμού τους επιχείρησαν ο Άγις και ο Κλεομένης, τους πρόλαβε όμως ο Μακεδόνας βασιλιάς Αντίγονος που διόρισε το Βοιωτό Βραχύλλη «επιστάτη» της Σπάρτης. Ακολούθησαν οι αισχρές τυραννίδες του Μαχανίδα και του Νάβιδα.

    Η Αθήνα δεν ακολούθησε την πολιτική της Σπάρτης. Εδώ εύκολα οι μέτοικοι μεταπηδούσαν στην τάξη των ισοτελών (αυτών που είχαν τις ίδιες φορολογικές και δασμολογικές υποχρεώσεις) και στη συνέχεια στην τάξη των πολιτών. Έτσι, οι απώλειες από τους πολέμους αναπληρώνονταν. Μόνο που οι νέοι πολίτες διέφεραν κατά πολύ σε ήθος, στο σεβασμό στη νομιμότητα και συναίσθηση του βάρους της ιστορικής τους ευθύνης. Τρανό παράδειγμα η δίκη των Αθηναίων στρατηγών μετά τη ναυμαχία των Αργινουσών, όπου συνέτριψαν τους Σπαρτιάτες του Καλλικρατίδα.

    Ήταν ένα από τα μεγαλύτερα τρόπαια του αθηναϊκού ναυτικού. Κι όμως ο θρίαμβος μετατράπηκε σε πένθος. Η έκθεση των στρατηγών έλεγε ότι ο πελοποννησιακός στόλος νικήθηκε κατά κράτος, έχασε 70 πλοία και το ναύαρχό του. Δυστυχώς, όμως, δεν κατάφεραν οι Αθηναίοι στρατηγοί να περισυλλέξουν τους νεκρούς τους και τους ναυαγούς εξαιτίας του δυνατού ανέμου και της μεγάλης τρικυμίας. Οι δημαγωγοί, όμως, αγνόησαν τη μεγάλη νίκη και κατηγόρησαν τους στρατηγούς για παράβαση καθήκοντος. Η συνέλευση του δήμου, πριν εξετάσει τα γεγονότα, καθαίρεσε τους στρατηγούς και διέταξε να γυρίσουν στην Αθήνα. Οι δύο από τους οκτώ στρατηγούς, ξέροντας τι τους περιμένει, δε γύρισαν. Οι υπόλοιποι έξι εμφανίστηκαν στη βουλή για να λογοδοτήσουν. Συζήτηση δεν έγινε, αλλά με πρόταση ενός βουλευτή, του Τιμοκράτη, η βουλή διέταξε τη σύλληψη και την παράδοσή τους στο δήμο. Εκεί ακούστηκαν εναντίον τους κατηγορίες από πολλούς, αλλά αυτοί με τις απολογίες τους και τις μαρτυρίες των κυβερνητών των πλοίων απέδειξαν ότι η τρικυμία ήταν τέτοια που δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα. Νύχτωσε κι αποφασίστηκε η εξέταση της υπόθεσης σε άλλη συνεδρίαση, αφού πρώτα η βουλή καθορίσει τον τρόπο εκδίκασης της υπόθεσης. Η βουλή αντ’ αυτού, και μετά από πρόταση του Καλλιξένη, αποφάσισε ότι δεν υπήρχε λόγος να ξαναπάει η υπόθεση στην εκκλησία του δήμου. Δεν απέμενε παρά να στηθούν για κάθε φυλή δύο κάλπες, και στη μια να ρίχνουν τις αθωωτικές και στην άλλη τις καταδικαστικές ψήφους. Επρόκειτο για μια αυθαιρεσία και για παραβίαση του ψηφίσματος του Καννωνού, που όριζε ότι έπρεπε να γίνεται χωριστή ψηφοφορία για κάθε κατηγορούμενο και όχι μια ψήφος για όλους τους κατηγορούμενους. Εν προκειμένω τουλάχιστον ο στρατηγός Λυσίας ήταν αποδεδειγμένα αθώος, αφού υπήρξε και ο ίδιος ναυαγός.

     Το θέμα ήρθε και πάλι στη συνέλευση. Μερικοί από τους πολίτες ισχυρίστηκαν ότι η καταγγελία του Καλλιξένη ήταν παράνομη. Το πλήθος όμως φώναζε: «αλίμονο σ’ εκείνον που δε θ’ αφήσει το λαό να κάμει ό,τι θέλει». Ο δημοκόπος Λυκίσκος φοβέρισε τους αντιρρησίες πως κινδύνευαν να έχουν την τύχη των στρατηγών. Ο λαός τον επικρότησε. Τότε μερικοί από τους Πρυτάνεις τόλμησαν να πουν ότι δε θα προτείνουν την εκδίκαση μιας παράνομης υπόθεσης. Ο Καλλίξενος τους απείλησε με όσα είπε ο Λυκίσκος. Τότε όλοι σώπασαν εκτός από έναν, το Σωκράτη, που πήρε το μέρος των Στρατηγών. Προσπάθησε και ο Ευρυπτόλεμος, γιος του Πεισιάνακτα, να υπερασπιστεί τους κατηγορούμενους, προειδοποιώντας τον έξαλλο όχλο να προσέξει μήπως γίνει υπερασπιστής των Λακεδαιμόνιων καταδικάζοντας παράνομα τους νικητές τους. Χαμένα λόγια. Η συνέλευση καταδίκασε σε θάνατο και τους οκτώ αλλά εκτελέστηκαν οι έξι παρόντες. Για να καταφανεί το μέγεθος του εγκλήματος των αρχαίων Αθηναίων πρέπει να το αντιπαραβάλει κανείς με μια ανάλογη περίπτωση του 17^ου αι. μ.Χ., εκείνη του Άγγλου λόρδου Clive, του δημιουργού του αχανούς αγγλικού κράτους των Ινδιών. Καταχράστηκε τεράστια ποσά εκεί. Μετά από πολύχρονη διαδικασία, η αγγλική βουλή τον αθώωσε, επειδή «ο λόρδος Clive προσέφερε συγχρόνως εις την πατρίδα του μεγάλας αναμφισβητήτως υπηρεσίας».