Η μάχη της Μαντίνειας

   Ενώ ο Επαμεινώνδας βρισκόταν στο Βυζάντιο (και ο Πελοπίδας στη Θεσσαλία) τα πράγματα στην Πελοπόννησο άρχισαν να περιπλέκονται και να απειλούνται η εκεί παρουσία και ο ρόλος των Θηβαίων. Εκτός από τους Αχαιούς και οι Ηλείοι πήγαν με τους Σπαρτιάτες. Οι Αρκάδες χωρίστηκαν στα δύο. Μια ομάδα υπό τους Μαντινείς ειρήνευσε με τους Ηλείους και συμμάχησε με τη Σπάρτη, ενώ μια άλλη γύρω από τους Τεγεάτες έμεινε με τους Θηβαίους. Αυτό ανάγκασε τον Επαμεινώνδα να εκστρατεύσει και πάλι, στα τέλη Απριλίου ή τις αρχές Μαϊου του 362, στην Πελοπόννησο. Έφθασε στην Τεγέα. Ο στρατός που οδηγούσε ήταν πολυάριθμος και περιλάμβανε Βοιωτούς, Ευβοείς, Θεσσαλούς, Λοκρούς και Αινιάνες. Μετά τον Ισθμό προστέθηκαν και Σικυώνιοι, Αρκάδες, Μεσσήνιοι και Αργείοι. Στη Μαντινεία συγκεντρώθηκαν οι αντίπαλοι: Αρκάδες, Αχαιοί και Ηλείοι. Αναμένονταν οι Αθηναίοι και οι Σπαρτιάτες.

    Ο Επαμεινώνδας από την Τεγέα αποφάσισε αρχικά να προκαλέσει τους συγκεντρωμένους στη Μαντίνεια σε μάχη προτού φτάσουν οι Σπαρτιάτες και οι Αθηναίοι, γιαυτό πήγε ως εκεί. Όμως εκείνοι απέφυγαν τη μάχη. Ξαναγύρισε στην Τεγέα κι άλλαξε γνώμη. Επειδή πληροφορήθηκε ότι ο Αγησίλαος αναχώρησε με το στρατό του για τη Μαντίνεια. Ο Επαμεινώνδας σκέφθηκε ότι είναι ευκαιρία να κυριεύσει εύκολα τη Σπάρτη προς την οποία ξεκίνησε. Ένας Κρητικός όμως είδε την κίνηση του Επαμεινώνδα και έτρεξε να το αναγγείλει στον Αγησίλαο. Αυτός επέστρεψε εσπευσμένα και πρόλαβε τον Επαμεινώνδα. Γύρω από την πόλη έγιναν αρκετές αψιμαχίες. Ο Επαμεινώνδας μηχανεύτηκε τότε άλλο στρατήγημα. Σκέφτηκε πως όταν οι συγκεντρωμένοι στη Μαντίνεια σύμμαχοι της Σπάρτης μάθουν ότι κινδυνεύει και η ίδια η Σπάρτη, θα τρέξουν να βοηθήσουν. Έτσι και έγινε. Έφυγε για να επιτεθεί στη Μαντίνεια. Όταν, όμως, έφτασε στην Τεγέα διαπίστωσε ότι ο στρατός του ήταν καταπονημένος. Γιαυτό έστειλε στη Μαντίνεια το ιππικό του. Και πάλι στάθηκε άτυχος. Πριν μια ώρα είχε φθάσει στην πόλη το αθηναϊκό ιππικό. Έγινε συμπλοκή. Οι καταπονημένοι Θηβαίοι νικήθηκαν. Σκοτώθηκαν ο ίππαρχος των Αθηναίων Κηφισόδωρος και ο γιος του Ξενοφώντα Γρύλλος. Οι Πελοποννήσιοι συγκεντρώθηκαν πάλι στη Μαντίνεια και στρατοπέδευσαν στο στενότερο μέρος του οροπεδίου. Ο Επαμεινώνδας ετοιμάστηκε και αναχώρησε από την Τεγέα για κατά μέτωπο μάχη. Μετά από δαιδαλώδη πορεία έφτασε στη δεξιά των αντιπάλων του πτέρυγα. Εκεί προσποιήθηκε ότι προτίθεται να στρατοπεδεύσει. Οι αντίπαλοί του που τον παρακολουθούσαν συνεχώς νόμισαν ότι πορεύεται εναντίον τους κι ετοιμάστηκαν να πολεμήσουν. Όταν, όμως, τον είδαν ν’ αλλάζει πορεία, υπέθεσαν ότι δε σκοπεύει να επιτεθεί εκείνη τη μέρα, γιαυτό χαλάρωσαν. Όταν διαπίστωσε αυτό ο Επαμεινώνδας, διέταξε τους στρατιώτες του να πάρουν τα όπλα τους και να προχωρήσουν.

     Οι αντίπαλοι όταν αντιλήφθηκαν τον κίνδυνο, ενέργησαν βιαστικά και έτσι ούτε η στρατιωτική τους προπαρασκευή ήταν η κατάλληλη ούτε το ηθικό του στρατού τους. Παρατάχθηκαν σε μάχη. Ήταν άραγε εκεί ο Αγησίλαος; Ο Επαμεινώνδας εφάρμοσε κι εδώ τη στρατηγική της λοξής παράταξης όπως και στα Λεύκτρα. Αξιόπιστες πληροφορίες για τα μεγέθη των αντιπάλων δυνάμεων δεν έχουμε.

      Πρώτος επιτέθηκε ο Επαμεινώνδας με το αριστερό του. Το θηβαϊκό ιππικό έτρεψε σε φυγή το εχθρικό. Μετά στράφηκε στη δεξιά πεζική φάλαγγα όπου ήδη είχε επιτεθεί ο Επαμεινώνδας με το φοβερό του όγκο. Ακολούθησε μάχη ασπίδα με ασπίδα, ξίφος με ξίφος και λόγχη με λόγχη. Οι Πελοποννήσιοι υποχώρησαν. Το ίδιο συνέβη σε λίγο και στο κέντρο. Ο Επαμεινώνδας νίκησε ολοσχερώς.