ΙΙΙ. ΔΕΥΤΕΡΗ ΦΑΣΗ: Η ΚΟΡΥΦΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ (1948-49)

1. Η αναμέτρηση κορυφώνεται (1948)

     1. Το 1947 έκλεισε με αισιόδοξα μηνύματα για τον Ε.Σ., όπως είδαμε. Πρώτα, γιατί είχε τις πρώτες του, σχεδόν, επιτυχίες στο πεδίο των μαχών. Δεύτερον, επειδή ο ΔΣΕ δεν πέτυχε τους στόχους του.

      Στις 15/1/48 στελέχη του ΔΣΕ πραγματοποίησαν στο Βίτσι ευρύτατη σύσκεψη. Κατ’ αυτήν ο Ζαχαριάδης εξήγγειλε τη μετατροπή του ΔΣΕ σε τακτικό στρατό κι έβαλε ως στόχο την κατάληψη στρατηγικών κέντρων. Στη νέα αυτή στρατηγική αντιτάχθηκε ο Μ. Βαφειάδης. Από τη σύγκρουση (που κάποτε έφθασε και σε ακρότητες και στην τελική του καθαίρεση) νικητής βγήκε ο Ζαχαριάδης.

      Με την είσοδο του νέου έτους η δράση του ΔΣΕ εντάθηκε. Έτσι: α) βομβαρδίστηκαν πόλεις στις 10/2 και η Θεσ/νίκη, β) επίθεση του κυβερνητικού στρατού το Μάρτη στο Μουργκάς απέτυχε, γ) στις 12/4 μονάδες του κατέλαβαν, προσωρινά, τα Καλάβρυτα.

       2. Και στην άλλη πλευρά η κατάσταση δεν ήταν καλύτερη: η οικονομία κατέρρεε, το ηθικό του λαού καταρρακωνόταν, ο πόλεμος συνεχιζόταν με τις τραγικές του συνέπειες· τίποτε δεν προμηνούσε το τέλος της κρίσης. Παρά ταύτα (και ίσως γιαυτό) η Αμερικανική Αποστολή επέλεξε την ένταση των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Το ΓΕΣ δεν είχε ακόμα καταρτίσει τα επιχειρησιακά σχέδια τού 1948, εν αναμονή του αρχηγού της Αμερικανικής Στρατιωτικής Αποστολής Τζαίημς βαν Φλητ.

       Στις 24/2 ήρθε στην Αθήνα ο Βαν Φλητ ως διοικητής της Αμερικανικής Στρατιωτικής Συμβουλευτικής και Προγραμματικής Ομάδας (στο εξής JUSMARG). ΟιJUSMARG προσαρτήθηκαν στην 1^η Στρατιά, στα 3 ΣΣ και σε κάθε μία από τις 7 μεραρχίες. Αποστολή των Ομάδων: παρακολούθηση της στρατιωτικής κατάστασης στην περιοχή της κι ενημέρωση της JUSMARG για κάθε στρατιωτική πτυχή. Έτσι ο Βαν Φλητ έλεγχε τις Ένοπλες Δυνάμεις.

    Ο Βαν Φλητ υπογράμμισε αμέσως α) την ανάγκη ολοκλήρωσης των επιχειρήσεων μέσα στο 1948. Προς τούτο επιδίωξε να πείσει το Γεν. Επιτελείο πως έπρεπε η πρωτοβουλία των επιχειρήσεων και των κινήσεων να περιέλθει από το ΔΣΕ στον ΕΣ. Το ΓΕΣ φρονούσε ότι οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις έπρεπε ν’ αρχίσουν από τη Ρούμελη και μετά να συνεχιστούν στην Πελοπόννησο. Αντίθετα, ο Βαν Φλητ υποστήριζε πως μετά τη Ρούμελη θα έπρεπε να στραφούν κατά των ανταρτών στο Γράμμο και στο Βίτσι. Αυτό και έγινε.

      Η ποικίλη αμερικανική βοήθεια προς την Ελλάδα έρρεε με όλο κι εντατικότερους ρυθμούς. Ως τις 30/9/48 χορηγήθηκαν εφόδια αξίας 260 εκ. δολ. (τεράστιο ποσό για τα δεδομένα της εποχής).

      3. Ενισχύσεις, όμως, δεχόταν (μικρότερης φυσικά κλίμακας) και ο ΔΣΕ. Ειδικότερα: οι μονάδες στο Γράμμο, στο Βίτσι και στην Ήπειρο εφοδιάζονταν από Γιουγκοσλαβία και Αλβανία. Στους γενικότερους δε προμηθευτές του συγκαταλέγονταν και οι Ρουμανία (πυρομαχικά), Ουγγαρία και Πολωνία (τρόφιμα, υποδήματα, φάρμακα επίδεσμοι κτλ.). Βοήθεια ερχόταν και από άλλες πηγές, όπως: «επιτροπές βοήθειας» σε διάφορες χώρες, ακόμα και στις ΗΠΑ, στις 10/4 πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι διεθνής σύσκεψη για «Βοήθεια στη Δημοκρατική Ελλάδα». Στις Βουλγαρία και Αλβανία οι αντίστοιχες επιτροπές ήταν κυβερνητικές. Καθοριστικής σημασίας (στην ουσία πλήγμα) για το ΔΣΕ ήταν η ρήξη Τίτο – Στάλιν που άρχισε τον Ιούν. 1948.

     4. Η νέα τακτική τέθηκε αμέσως σ’ εφαρμογή. Στις 15/4 ισχυρότατες δυνάμεις του ΕΣ (3 μερ., 14 πυροβολαρχίες, 17 τάγματα της Εθνοφυλακής και μοίρες ΛΟΚ) άρχισαν ευρύτατες επιχειρήσεις στη Ρούμελη στα πλαίσια του σχεδίου «Χαραυγή» εναντίον 2.500 ανταρτών. Οι αντάρτικες μονάδες δεν εξοντώθηκαν, επειδή ο κύριος όγκος τους διέφυγε προς το ορεινό συγκρότημα των Αγράφων. Η επιχείρηση έληξε στα τέλη Μαϊου. Το ηθικό του Στρατού αναπτερώθηκε.

      Από την πλευρά της Αριστεράς επαναλήφθηκε και κατ’ αυτή την περίοδο η απόπειρα τερματισμού της αναμέτρησης. Στις 3/4 υψηλόβαθμο μέλος του ΚΚΕ συναντήθηκε με τον Τσουδερό και του μετέφερε πρόταση πτέρυγας του ΕΑΜ για τερματισμό του πολέμου με κάποιους όρους, ηπιότερους από άλλοτε. Η πρόταση μέσω της κυβέρνησης κατέληξε στους Αμερικανούς και Άγγλους. Τελικά απάντηση μάλλον δε δόθηκε. Φαίνεται ότι στα τέλη Απρ. εκφράστηκε από τους αντάρτες διάθεση για διαπραγματεύσεις. Ο Σοφούλης απάντησε πως το μόνο που δέχεται είναι η παράδοσή τους στο Στρατό. Η κυβερνητική στάση οφειλόταν στην εκτίμηση ότι οι προτάσεις δεν ήταν παρά τακτικίστικοι ελιγμοί. Εντούτοις το ΚΚΕ επέμενε. Στις 31/5 ανήγγειλε από ραδιοφώνου τη διάθεση της Προσωρινής Κυβέρνησης να συμβάλει στον τερματισμό του πολέμου με μόνους όρους να φύγουν οι ξένες δυνάμεις και να κατοχυρωθεί η δημοκρατική πορεία της χώρας. Αλλιώς, συνέχιση του πολέμου. Ούτε σε αυτή την πρόταση ανταποκρίθηκε η κυβέρνηση. Είχε πλέον "το πάνω χέρι".

    Οι σχετικές προσπάθειες συνεχίστηκαν. Στα τέλη Ιουν. στέλεχος της ΕΣΣΔ στην Αθήνα ζήτησε από τον Τσαλδάρη συνομιλίες υπό καθεστώς μυστικότητας. Ο μεν Τσαλδάρης δείχθηκε επιφυλακτικός, ενώ οι Αμερικανοί εκτιμούσαν ότι η σοβιετική πρόταση δε θα ‘πρεπε ν’ αγνοηθεί. Πράγμα που έγινε.

     Ενώ συνέβαιναν αυτά, ήρθε να προστεθεί ένα εντελώς νέο στοιχείο στη διαμάχη: κατά τους μήνες Μάρτιο – Απρίλιο ο ΔΣΕ άρχισε να μεταφέρει στις ανατολικές χώρες παιδιά από τις παραμεθόριες περιοχές. Αυτή η ενέργεια προκάλεσε συγκλονισμό. Μέσα σε λίγους μήνες μεταφέρθηκαν τουλάχιστο 20.000 (επισήμως αναφέρθηκαν 28.000) παιδιά. Η υπόθεση απασχόλησε και την UNSCOB. Η κυβέρνηση κατηγορούσε το ΚΚΕ για «Παιδομάζωμα».

    5. Τον Απρ. αποκαλύφθηκε κομουνιστική υπονόμευση του Ναυτικού. Συνελήφθησαν δεκάδες αξιωματικοί και ναύτες, αρκετοί από τους οποίους αργότερα εκτελέστηκαν. Την 1/5 δολοφονήθηκε ο υπ. Δικαιοσύνης Χρ. Λαδάς. Στις 16/5 δολοφονήθηκε στη Θεσ/νίκη ο Αμερικανός δημοσιογράφος Τζωρτζ Πολκ. Την ευθύνη για τη δολοφονία του τελευταίου επέρριπταν οι εμπόλεμοι εις αλλήλους. Λόγω, όμως, της διαλλακτικότητας/συμβιβαστικότητας που αυτός πρέσβευε στον αρχόμενο «Ψυχρό πόλεμο», υποστηρίζεται πλέον σοβαρά και η άποψη ότι υπήρξε θύμα του περιβόητου «μακαρθισμού» που συγκλόνιζε τότε την Αμερική.

    6. Τον Ιούν. 6 κυβερνητικές μεραρχίες και τάγματα Εθνοφρουράς υπό το στρατηγό Θρ. Τσακαλώτο ανέλαβαν επιχειρήσεις κατά των 11.000 ανταρτών του Γράμμου. Οι επιχειρήσεις κράτησαν ένα μήνα. Προχωρώντας σε αντιπερισπασμό, ο ΔΣΕ εξαπέλυσε αντεπιθέσεις στη Θεσσαλία, στη Στερ. Ελλάδα (με προσωρινή κατάληψη της Αμφιλοχίας) και στην Πελοπόννησο. Στο Γράμμο οι μάχες ήταν σκληρές κι εκατέρωθεν πολύνεκρες. Οι αντάρτες υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους και με έναν ευφυή και παράτολμο ελιγμό να περάσουν από το Γράμμο στο Βίτσι (νύχτα 21 προς 22/8). Απέφυγαν έτσι τον εγκλωβισμό και την καταστροφή. Ήταν φανερό ότι ο σχεδιασμός της επιχείρησης στο Γράμμο ήταν «νηπιώδης», όπως τον αποκαλούσαν μάχιμοι αξιωματικοί. Γιαυτό το τίμημα σε ανθρώπινα θύματα (μάχιμων) υπήρξε δυσανάλογα βαρύ.

      Η εμπειρία του Γράμμου είχε τις συνέπειές της. Έτσι, στις 31/8 το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας υπό την προεδρία Θεμ. Σοφούλη προέβη στην αναδιοργάνωση του συστήματος διοίκησης του Στρατού. Στο εξής οι στρατιωτικοί διοικητές όφειλαν να ενεργούν κάτω από τον άμεσο έλεγχο του ΓΕΣ· ένας από τους υπαρχηγούς του θ’ αποτελούσε το σύνδεσμο μάχιμων αξιωματικών – ΓΕΣ. Αυτές οι αλλαγές προήλθαν κατ’ απαίτηση των Αμερικανών και Βρετανών αξιωματικών και παρά τη διαφωνία του υπ. Άμυνας και του αρχηγού ΓΕΣ. Τα ανάκτορα πίεζαν για την επαναφορά του Αλ. Παπάγου ως αρχιστρατήγου. Ο Σοφούλης, όμως, διαφώνησε, διορίζοντας τον αντιστράτηγο Δημ. Γιατζή ως Αρχηγό ΓΕΣ.

       Παρά τη μερική επιτυχία της επιχείρησης στο Γράμμο, ο ΕΣ δε θέλησε να εγκαταλείψει την πρωτοβουλία των επιχειρήσεων. Στα τέλη Αυγ. εξαπέλυσε επιθέσεις και κατά του Βίτσι. Ούτε ο ΔΣΕ έχασε τη δυναμική του. Στις 10/9 ανέτρεψε τις κυβερνητικές δυνάμεις, διέλυσε δυο τάγματα της 22ας ταξιαρχίας και απείλησε, ανεπιτυχώς, την Καστοριά. Αυτές οι εξελίξεις έπεισαν την κυβέρνηση για την ανάγκη ανάθεσης του πολέμου σε μια ισχυρή στρατιωτική προσωπικότητα. Έτσι, τον Οκτ. ανακλήθηκε από την εφεδρεία ο στρατηγός Αλ. Παπάγος με το βαθμό του αρχιστρατήγου.

   7. Και στην αντίπαλη πλευρά παρατηρήθηκαν διαφοροποιήσεις. Εντάσεις ανέκυψαν στους κόλπους του ΚΚΕ για την ακολουθητέα στρατηγική: ανταρτοπόλεμος (Μ. Βαφειάδης) ή πόλεμος τακτικού στρατού (Ν. Ζαχαριάδης); Νικητής και πάλι ο δεύτερος. Κατόπιν αυτού το Δεκ. 1948 ο ΔΣΕ προχώρησε σε μεγάλες επιθέσεις κατά πόλεων. Στόχος τους η ανακοπή του προγράμματος οικ. ανασυγκρότησης. Σημείωσε σημαντικές –αλλ’ όχι κρίσιμες- επιτυχίες. Καταλήφθηκαν προσωρινά: η Καρδίτσα (12/12), η Νάουσα (11/1/49) και το Καρπενήσι (21/1/49). Ισχυρή επίθεση (11/2) κατά της Φλώρινας αποκρούστηκε με σοβαρές απώλειες για τους αντάρτες. Αντίθετα, ουσιωδέστερη ήταν η επιτυχία του ΕΣ: το Α΄ ΣΣ υπό το Θρ. Τσακαλώτο εκκαθάρισε την Πελοπόννησο.