2. Το τέλος της συμφοράς (Αύγ. 1949)

     1. Η γραμμή Ζαχαριάδη στη στρατηγική του ΔΣΕ υποχρέωσε την ηγεσία του ΚΚΕ να επιδιώξει τη νίκη στο τακτικό πεδίο. Αυτή η κρίσιμη επιλογή επικυρώθηκε και από την 5η Ολομέλεια του ΚΚΕ (30-31/1/49), η οποία προχώρησε στη διαγραφή πολλών στελεχών, υποστηρικτών του Βαφειάδη. Επιπλέον, επαναδιατύπωσε την πλατφόρμα του 1924 σχετικά με την ανάγκη «εθνικής αποκατάστασης του μακεδονικού λαού», αποδεχόμενη τη δημιουργία μιας ανεξάρτητης «ενιαίας» Μακεδονίας. Αυτή η θέση έκρινε εν πολλοίς και την έκβαση του Εμφυλίου, γιατί α) στρεφόταν ευθέως κατά της Γιουγκοσλαβίας, η οποία αντέδρασε κλείνοντας τα σύνορά της για τους αντάρτες, και β) στο εσωτερικό εξαπολύθηκε επίθεση κατά του ΚΚΕ για εθνική προδοσία.

     Η καθαίρεση του Βαφειάδη και των υποστηρικτών του διευκόλυνε την εφαρμογή της νέας στρατηγικής. Στις 3/4/49 σχηματίστηκε νέα «Κυβέρνηση του Βουνού» υπό το Δημ. Παρτσαλίδη και υπουργούς τους Γιάννη Ιωαννίδη, Π. Ρούσσο, Δ. Βλαντά, Βασ. Μπαρτζώτα και Μιλτ. Πορφυρογένη. Την άνοιξη ήρθαν και οι πρώτες πολεμικές επιτυχίες: επανάκτηση μεγάλων τμημάτων του Γράμμου που χάθηκαν το 1948. Εντούτοις ο συσχετισμός δυνάμεων κτλ. χειροτέρευε εις βάρος του ΔΣΕ, ιδιαίτερα μετά την αναδιοργάνωση του ΕΣ από το νέο αρχιστράτηγο.

      2. Στην κυβερνητική πλευρά προκλήθηκαν έντονες ανησυχίες εξαιτίας της απόφασης της 5^ης Ολομέλειας. Φοβόταν ότι ο ανατολικός Συνασπισμός θα ανακήρυσσε μέσω της Κομινφόρμ ενιαίο και ανεξάρτητο «μακεδονικό κράτος» προκειμένου να πλήξει την απόφαση του Τίτο να ιδρύσει «μακεδονικό κράτος» στα νότια της Γιουγκοσλαβίας. Η κυβέρνηση πρότεινε τη δυναμική αντίδραση των Αμερικανών και των Άγγλων, με επέμβαση στην Αλβανία. Αυτή η πρόταση προβλημάτισε μεν τους δυο μεγάλους συμμάχους, δεν την υιοθέτησαν όμως. Κάθε μία είχε τις δικές της αντιπροτάσεις για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

      3. Η τύχη της σύρραξης, όμως, δεν κρινόταν μόνο στα πεδία των μαχών. Τον Απρ. 1949 η ΕΣΣΔ, μπροστά στο ενδεχόμενο κατάληψης της Αλβανίας από τους Αμερικανούς, συνέστησε στο ΚΚΕ να σταματήσει τον αγώνα ως το τέλος Μάη. Την κατάπαυση του πυρός πρότεινε επίσημα στους Αμερικανούς και στους Άγγλους ο σοβιετικός αντιπρόσωπος στον ΟΗΕ Αντρέι Γκρομύκο (στις 4/5). Η πρόταση έγινε δεκτή με ανεκτικότητα έως και συμπάθεια. Αυτό ενθάρρυνε τον Γκρομύκο να επανέλθει στις 14/5 με πιο συγκεκριμένες προτάσεις: α) να γίνουν στην Ελλάδα νέες βουλευτικές εκλογές υπό την εποπτεία των Μεγάλων Δυνάμεων (δηλ. και της ΕΣΣΔ), β) ν’ αποχωρήσει από τη χώρα κάθε ξένη στρατιωτική βοήθεια. Οι Αγγλο-Αμερικανοί απάντησαν ότι το πρόβλημα συνίστατο στη βοήθεια που παρεχόταν έξωθεν στους αντάρτες και όχι στο εσωτερικό της Ελλάδας. Άρα αρμόδιος να το εξετάσει ήταν ο ΟΗΕ. Ούτε μπορεί το θέμα να συζητείται ερήμην των Ελλήνων. Ενώ γίνονταν αυτές οι συζητήσεις στη Ν. Υόρκη, οι σοβιετικοί ανακάλεσαν την οδηγία τους προς το ΚΚΕ και ο ΔΣΕ ξανάρχισε τη δράση του. Στόχος των Σοβιετικών ήταν η επαναφορά του ΚΚΕ στο κέντρο της ελληνικής πολιτικής ζωής. Οι ΗΠΑ προσπαθούσαν να διακρίνουν πίσω από τις προτάσεις του Γκρομύκο κάποια αλλαγή στη σοβιετική πολιτική. Από την άλλη διαπίστωναν ότι στον Εμφύλιο η πλάστιγγα έγερνε υπέρ του ΕΣ. Κάπως έτσι έβλεπαν τα πράγματα και οι Βρετανοί. Μόνο που δεν απέκλειαν το ενδεχόμενο διεύρυνσης του διαλόγου με προτάσεις και αντιπροτάσεις. Οι Αμερικανοί δεν το ήθελαν αυτό.

    Με ανησυχία είδε η Αθήνα τις προτάσεις Γκρομύκο. Φοβούνταν τυχόν επίλυση του ελληνικού προβλήματος από τις Μεγάλες Δυνάμεις ερήμην της και έξω από τα πλαίσια του ΟΗΕ. Γιαυτό: α) απέρριψε τη συμμετοχή της Σοβ. Ένωσης στην εποπτεία των εκλογών, και β) αρνήθηκε τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ και τη χορήγηση αμνηστίας πριν οι αντάρτες καταθέσουν τα όπλα. Με αυτά συμφώνησαν κι οι Αμερικανοί.

    4. Την 1/5 ο ΕΣ άρχισε την εφαρμογή της επιχείρησης «Πύραυλος» που είχε ως αποτέλεσμα την εκκαθάριση της Στ. Ελλάδας και της Θεσσαλίας από τις δυνάμεις του ΔΣΕ. Τα καταδιωκόμενα αντάρτικα τμήματα ως το τέλος Ιουν. κατέφυγαν στο Γράμμο – Βίτσι όπου βρίσκονταν και οι υπόλοιπες δυνάμεις του ΔΣΕ. Εκεί πλέον θα δινόταν η τελική μάχη.

     5. Στις 24/6/49 πέθανε ο πρωθυπουργός Θεμ. Σοφούλης. Άρχισαν αμέσως διαβουλεύσεις για το σχηματισμό νέας κυβέρνησης. Αυτό έγινε στις 30/6. Το βασικό κορμό της αποτέλεσαν οι: Αλέξ. Διομήδης (πρωθυπουργός), Κων. Τσαλδάρης (αντιπρόεδρος και υπ. Εξωτερικών), Σοφ. Βενιζέλος (αντιπρόεδρος), Στέφ. Στεφανόπουλος (Συντονισμού), Γεώρ. Μελάς (Δικαιοσύνης), Παν. Κανελλόπουλος (Στρατιωτικών), Δημ. Χέλμης (Οικονομικών) και Φώτ. Ζαϊμης (Εσωτερικών).

      6. Όλα πλέον ήταν έτοιμα για την τελική αναμέτρηση. Πριν απ’ αυτή, στις 10/7, συνέβη ένα κρίσιμης σημασίας γεγονός: το κλείσιμο των ελληνογιουγκοσλαβικών συνόρων από την πλευρά του Τίτο. Σε αυτό συντέλεσε η οριστική επιλογή του ΚΚΕ να ταχθεί στο πλευρό της Μόσχας στη διαμάχη της με το Βελιγράδι και στην οριστική ρήξη των σχέσεων Βελιγράδι – Μόσχας. Έτσι ο ΔΣΕ από το Γράμμο – Βίτσι μόνο προς την Αλβανία θα μπορούσε να διαφύγει.

     Οι συνθήκες ήταν ευνοϊκές για τον ΕΣ. Οι Αμερικανοί προτιμούσαν μια θυελλώδη επίθεση που θα κατέληγε στο κλείσιμο των αλβανικών συνόρων. Η κυβέρνηση εξέταζε την καταδίωξη του ΔΣΕ και μέσα στην Αλβανία για την οριστική του εξουδετέρωση. Ο Αμερικανός πρεσβευτης προειδοποίησε για τις αρνητικές συνέπειες μιας τέτοιας ενέργειας και άρα η Αμερική ήταν αντίθετη. Η κυβέρνηση απάντησε ότι δεν είχε επιθετικές/κατακτητικές διαθέσεις. Θα το έκανε αν υποχρεωνόταν, για στρατιωτικούς λόγους.

     Η μεγάλη επίθεση του ΕΣ κατά του Γράμμου-Βίτσι άρχισε στις 3/8. Μονάδες του Στρατού εισήλθαν στην Αλβανία για ν’ αποκόψουν τους δρόμους διαφυγής των ανταρτών. Η 9^η μεραρχία, προελαύνοντας στα νώτα των θέσεων του ΔΣΕ, απέκοψε την κύρια πύλη επικοινωνίας με την Αλβανία, την Πόρτα Όσμαν. Προ του κινδύνου πλήρους εξόντωσης των ανταρτών, ο Ζαχαριάδης στις 28/8 διέταξε τη γενική υποχώρηση προς την Αλβανία από ένα δευτερεύον πέρασμα που δεν είχε ακόμη αποκοπεί.

      Για την κατάληψη του τελευταίου και μεγάλου οχυρού του ΔΣΕ, Γράμμου – Βίτσι, καταρτίστηκε από το ΓΕΣ το σχέδιο «Πυρσός». Η επιχείρηση διεξήχθη βάσει αυτού. Στις συγκρούσεις χρησιμοποιήθηκε νέος και αποτελεσματικός οπλισμός. Μεγάλη και αποφασιστική συμβολή στη νίκη είχε η αεροπορία και η χρήση βομβών ναπάλμ. Η ήττα του ΔΣΕ ολοκληρώθηκε στις 29/8/49.

     Εντούτοις η κυβέρνηση δεν έπαυσε να φοβάται την επάνοδο των ανταρτών από την Αλβανία για να συνεχίσουν τον αγώνα. Γιαυτό στις 11/9 ο Παν. Κανελλόπουλος προειδοποίησε την Αλβανία για ελληνικά αντίποινα αν συνεχίσει να βοηθεί το ΔΣΕ, δηλ. με είσοδο στην Αλβανία για την καταστροφή ανταρτικών βάσεων. Οι Αλβανοί, προ αυτού του κινδύνου, αφόπλισαν τους εισερχόμενους αντάρτες και έβαζαν προθεσμίες εγκατάλειψης του εδάφους τους από το ΔΣΕ.

      Από την εξέλιξη αυτή ήταν ευχαριστημένος και ο Στάλιν, διότι πέτυχε τον αντικειμενικό του σκοπό: να μην αλλάξει «στρατόπεδο» η Αλβανία, ειδικά μετά τη ρήξη Χότζα – Τίτο (1948). Και όχι μόνο αυτό: αναβαθμίστηκε σε αυτή η σοβιετική επιρροή.