4. Στρατιωτικές επιχειρήσεις. Κεντρώα κυβέρνηση. Το ΚΚΕ εκτός νόμου

     1. Στις αρχές του 1947 το ΓΕΣ κατάρτισε σχέδιο εκκαθάρισης της περιοχής από τη νότια Πίνδο ως το Γράμμο στα αλβανικά σύνορα και κλεισίματος των αλβανικών συνόρων. Οι σχετικές επιχειρήσεις άρχισαν τον Απρ. 1947. Απέτυχαν. Αιτίες: κακός σχεδιασμός, έλλειψη κρίσιμων πληροφοριών, μορφολογία του εδάφους που ευνοούσε τον ανταρτοπόλεμο και το άρτιο πληροφοριακό δίκτυο των ανταρτών, που ενημερώνονταν για κάθε κίνηση των κυβερνητικών μονάδων. Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν η αναποτελεσματική καταπόνηση των μαχητών.

     2. Στις αρχές Ιουλ. η 8^η μεραρχία μετακινήθηκε προς το μέτωπο του Γράμμου. Έμειναν έτσι ανοιχτά τα περάσματα προς Ιωάννινα και Κόνιτσα. Αυτό το αξιοποίησε η ηγεσία του ΔΣΕ και στις 9/7 εξαπέλυσε επίθεση. Στις 12/7 μονάδες του κατέλαβαν το Δερβένι και στη συνέχεια το ύψωμα Μπουραζάνι, απειλώντας τα Ιωάννινα. Την κατάσταση έσωσαν η αεροπορία, ενισχύσεις από την Καλαμπάκα και η αντάρτικη διστακτικότητα. Μετακινήθηκαν προς τα Γρεβενά αλλ’ αποκρούστηκαν και κατέφυγαν στην Πίνδο.

      3. Αυτή η αντάρτικη δραστηριότητα προκάλεσε μια σοβαρή εξέλιξη: Ο Στρατός, για να στερήσει τους αντάρτες από ανεφοδιασμό, στρατολογήσεις κτλ., οργάνωσε το καλοκαίρι του 1947 εκτεταμένη επιχείρηση εκκένωσης των χωριών σε περιοχές έντονης αντάρτικης δραστηριότητας. Οι υποχρεωτικά μετακινηθέντες ως το τέλος του έτους υπολογίζονται σε 300.000. Αυτή, όμως, η ενασχόληση του Στρατού είχε αρνητικές επιπτώσεις στην κύρια αποστολή του. Είναι προφανείς οι συνέπειες από τις τόσο ευρείες πληθυσμικές μετακινήσεις.

     4. Η κυβερνητική ανικανότητα κι αναποτελεσματικότητα ήταν καταφανείς. Αυτά και άλλα επισημαίνονται και από αμερικανικής πλευράς σε Υπόμνημα της 17/7/47 του State Derartment προς τον Τρούμαν. Η κύρια ευθύνη γι’ αυτή την κατάσταση επιρρίφθηκε στο Λαϊκό Κόμμα. Για να επιτύχει δε το αμερικανικό πρόγραμμα προτεινόταν να συσταθεί αμέσως κυβέρνηση των κεντρώων κομμάτων υπό έναν αντικομουνιστή ηγέτη.

     Παρά την αντίθεση του Κ. Τσαλδάρη στο σχηματισμό κυβέρνησης συνασπισμού, στις 21/8 επήλθε κυβερνητική κρίση. Οι Παπανδρέου, Βενιζέλος και Κανελλόπουλος ζήτησαν την παραίτηση των υπουργών Ναπ. Ζέρβα (Δημ. Τάξης) και Γ. Στράτου (Στρατιωτικών). Επειδή τα κυβερνητικά μέλη του Λαϊκού Κόμματος αντέδρασαν, παραιτήθηκαν οι αιτούντες. Στις 23/8 παραιτήθηκε και ο πρωθυπουργός Δ. Μάξιμος. Η κρίση κράτησε δυο εβδομάδες.

     Ο βασιλιάς Παύλος, κατά το Σύνταγμα, ανέθεσε το σχηματισμό κυβέρνησης στον Κων. Τσαλδάρη. Αυτός, αντιλαμβανόμενος την κρισιμότητα της κατάστασης, προσπάθησε να βάλει στην κυβέρνηση το Θεμ. Σοφούλη και τους Φιλελευθέρους. Αυτός αρνήθηκε. Παρενέβη ο Γκρίσγουωλντ απειλητικά.

    Ο Τσαλδάρης πρότεινε το διορισμό κυβέρνησης κοινής αποδοχή. Ο Σοφούλης, όμως, διεκδικούσε την πρωθυπουργία. Μετά από μια 8ήμερη κυβέρνηση Τσαλδάρη και έντονες αμερικανικές παρεμβάσεις, στις 7/9 ορκίστηκε κυβέρνηση υπό το Θεμ. Σοφούλη με 10 Φιλελευθέρους και 14 Λαϊκούς υπουργούς. Σύνθεσή της: Θεμ. Σοφούλης (πρωθυπουργός), Κων. Τσαλδάρης (αντιπρόεδρος και Εξωτερικών), Γ. Στράτος (Στρατιωτικών), Στέφ. Στεφανόπουλος (Συντονισμού), Δημ. Χέλμης (Οικονομικών), Γ. Μαυρομιχάλης (Εσωτερικών), Κων. Ρέντης (Δημ. Τάξης) και Χρ.Λαδάς (Δικαιοσύνης).

     5. Τον Αύγ. το Γεν. Αρχηγείο του ΔΣΕ ανακοίνωσε ότι αναλάμβανε και πολιτικές εξουσίες. Εξέδωσε Συντακτική Πράξη με την οποία κήρυσσε την Αβασίλευτη Δημοκρατία. Το Σεπτ. ο Μ. Βαφειάδης κατέφυγε στον ΟΗΕ και ζήτησε πολιτική αναγνώριση. Ήταν φανερό τι επιδίωκε το ΚΚΕ.

      6. Η κυβέρνηση Σοφούλη: α) πρόσφερε αμνηστία σε όσους αντάρτες θα παραδίνονταν εντός μηνός, β) έκαμε έκκληση παύσης εχθροπραξιών, και γ) διέταξε την απελευθέρωση πολιτικών κρατουμένων.

      7. Η αμνηστία βρήκε ανταπόκριση. Από την άλλη, στις 11 και 12/9 η 3^η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ έκρινε ότι ήταν ευνοϊκές οι συνθήκες για τη δημιουργία «ελεύθερης δημοκρατικής περιοχής με δική της κυβέρνηση». Για να το πετύχει, αποφάσισε ταυτόχρονα την επιχειρησιακή αναβάθμιση του ΔΣΕ. Έτσι, καταρτίστηκε το σχέδιο «Λίμνες» που πρόβλεπε τη δημιουργία τακτικού στρατού δύναμης 50-60.000. Στόχος η κατάληψη της Θεσ/νίκης.

      Το σχέδιο «Λίμνες» για να ευδοκιμήσει θα έπρεπε τουλάχιστο να διπλασιαστούν οι δυνάμεις του ΔΣΕ, τη στιγμή που δεν είχε ακόμα εξευρεθεί ούτε καν ο αναγκαίος εξοπλισμός. Προς τούτο αμέσως μετά την 3^η Ολομέλεια ο Ζαχαριάδης ζήτησε α) από τον Τίτο ευρύτατη βοήθεια (η ανταπόκριση δεν ἦταν στην έκταση που προσδοκούσε, διότι ο Τίτο δεν επιθυμούσε να δυσαρεστήσει την Αγγλία), β) την πολιτική αναγνώριση της Δημ. Ελλάδας από τις φιλικές του χώρες. Αυτές οι κινήσεις κι επιδιώξεις δείχνουν ότι η ηγεσία του ΚΚΕ δεν αξιολόγησε σωστά την αποφασιστικότητα του αμερικανικού παράγοντα.

      8. Εξελίξεις συνέβαιναν και στον ΟΗΕ. Η Επιτροπή Έρευνας για την Ελλάδα, που συστάθηκε το Δεκ. 1946, καταλόγιζε κατά πλειοψηφία ευθύνες για την κατάσταση στις γειτονικές της Ελλάδας χώρες (Γιουγκοσλαβία, Βουλγαρία και Αλβανία). Το πόρισμα εγκρίθηκε στις 18/8/47 από το Συμ. Ασφαλείας. Μειοψήφισαν μόνο η ΕΣΣΔ και η Πολωνία. Η Γαλλία απέσχε. Σχέδιο Ψηφίσματος που συντάχθηκε βάσει του πορίσματος απορρίφθηκε με βέτο της Σοβ. Ένωσης. Στη συνέχεια οι ΗΠΑ έφεραν το θέμα της απειλής κατά της ακεραιότητας της Ελλάδας στην Ολομέλεια του ΟΗΕ. Στις 21/10/47 η Γεν. Συνέλευση συνέστησε Ειδική Επιτροπή των Ην. Εθνών για τα Βαλκάνια. Στη σύστασή της αντιτάχθηκαν οι τρεις γειτονικές χώρες. Κατόπιν αυτού η Επιτροπή αυτή θα περιορίσει τη δραστηριότητά της μόνο στην Ελλάδα με έδρα τη Θεσ/νίκη. Άρχισε τη δράση της το Δεκ. του 1947 και τη διέκοψε αρκετά μετά τον Εμφύλιο.

    9. Στις αρχές Οκτ. 1947 η κυβέρνηση απαγόρευσε το Ριζοσπάστη και ο ΔΣΕ ταυτόχρονα εξαπέλυσε επιχειρήσεις για την κυρίευση του υψιπέδου της Κοζάνης και της Δ. Ηπείρου. Στα μέσα του μήνα αποκρούστηκαν απόπειρες κατά του Μετσόβου, κατά της Έδεσσας, της Καστοριάς και της Κοζάνης. Στα τέλη Νοεμ. κατέλαβαν την οροσειρά της Μουργκάνας. Οι βασικοί στόχοι του πάντως απέτυχαν.

     Δεν άργησαν να εμφανιστούν και οι πρώτες δυσχέρειες, κυρίως σε εφόδια. Ο Ζαχαριάδης διαμαρτυρήθηκε για την απροθυμία της Βουλγαρίας. Στις αρχές Δεκ. διαπιστωνόταν το βάλτωμα του σχεδίου «Λίμνες», κυρίως στο σκέλος των στρατηγικών εφεδρειών. Αντιμετωπίστηκε και το ενδεχόμενο πρόσκλησης και Τσάμηδων από την Αλβανία. Παρά ταύτα στις 2/12 αποφασίστηκε ο σχηματισμός «Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης της Ελεύθερης Ελλάδας». Αναγγέλθηκε στις 23/12 από το ΔΣΕ η σύστασή της. Σύνθεση: Μάρ. Βαφειάδης (πρωθυπουργός και υπ. Στρατιωτικών), Γιάννης Ιωαννίδης (αντιπρόεδρος και Εσωτερικών), Μιλτ. Πορφυρογένης (Δικαιοσύνης), Πέτρος Κόκκαλης (Προνοίας), Λεων. Στρίγκος (Εθν. Οικονομίας), Βασ. Μπαρτζιώτας (Οικονομικών), Δημ. Βλαντάς (Γεωργίας) και Πέτρος Ρούσσος (Εξωτερικών). Γίνανε «προγραμματικές εξαγγελίες».

      Αυτή η «κυβέρνηση», όμως, έπρεπε ν’ αποκτήσει και έδρα-επικράτεια. Ως προσφορότερη λύση προκρίθηκε η Κόνιτσα. Έτσι σχεδιάστηκε η κατάληψή της. Η επίθεση εναντίον της έγινε στις 24/2. Η πόλη φυλασσόταν από 1.300 άντρες. Η επίθεση θα γινόταν από δυο ταξιαρχίες, ένα ανεξάρτητο τάγμα και δυο ορεινές πυροβολαρχίες. Αρχικά περικυκλώθηκε η πόλη. Η φρουρά άντεξε ως τις 31/12, οπότε έφθασαν ενισχύσεις. Η επιχείρηση απέτυχε. Ήταν η μεγαλύτερη ως τότε επιτυχία του Ε.Σ. Στις τάξεις του ΚΚΕ και του ΔΣΕ επικράτησε απογοήτευση και προβληματισμός.

      Ο σχηματισμός της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης είχε και αρνητικές επιπτώσεις. Ώθησε την άλλη πλευρά να στραφεί ευθέως κατά του ΚΚΕ. Στις 27/12 εξέδωσε τον αν. νόμο 509, με τον οποίο: α) τέθηκαν εκτός νόμου το ΚΚΕ και οι οργανώσεις του, καθώς και το ΕΑΜ και οι δικές του οργανώσεις, β) θεσπίζονταν βαριές ποινές (και η θανατική) για όσους επιδίωκαν την ανατροπή του πολιτεύματος ή τον ακρωτηριασμό του εθνικού εδάφους. Ίσχυσε ως το 1974.

   Προς αποτροπή δε τυχόν αναγνώρισης αυτής της «Κυβέρνησης» ζήτησε από ΗΠΑ και Βρετανία να προειδοποιήσουν σχετικά τη Σοβ. Ένωση κ.ά. Ταυτόχρονα ενισχύθηκε η φύλαξη της Θεσ/νίκης. Οι δυο Δυνάμεις ανταποκρίθηκαν αποφασιστικά στο κυβερνητικκό αίτημα. Έτσι, καμιά χώρα δεν αναγνώρισε την «κυβέρνηση του βουνού».