ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

ΑΡΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΠΕΙΩΝ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

1. Πολιτικό σκηνικό - Κυβέρνηση Κέντρου. Πολιτική αστάθεια. Δημοτικές εκλογές

     1. Μαζί με τον Εμφύλιο έληξε και το έργο και ο λόγος ύπαρξης της Βουλής του 1946. Από αυτή προήλθαν οι κυβερνήσεις που διεξήγαγαν, με διακυμάνσεις, νικηφόρα τον καταστροφικό Εμφύλιο. Καιρός πλέον να ξεδιαλύνει και η θολότητα του πολιτικού χώρου. Επιβαλλόταν, συνεπώς, η διεξαγωγή εκλογών με καλύτερες προϋποθέσεις, και ασφαλώς με διαφορετικό κομματικό τοπίο. Υπήρξαν και κείνοι (οι προσκείμενοι στ’ ανάκτορα κυρίως) που τάσσονταν υπέρ μιας μεταβατικής περιόδου, ώστε ν’ αξιοποιηθεί η αίγλη του αρχιστρατήγου Αλ. Παπάγου. Για την περίοδο αυτή προτείνονταν οι λύσεις του Σπ. Μαρκεζίνη ή του Παναγ. Πιπινέλη.

    Υπέρ των γρήγορων εκλογών τάσσονταν αναφανδόν οι Αμερικανοί. Και δρομολογήθηκαν. Στις 6/1/1950 παραιτήθηκε η κυβέρνηση Αλ. Διομήδη. Αφορμή μια περιοδεία του Κων. Τσαλδάρη, η οποία χαρακτηρίστηκε από το Κόμμα των Φιλελευθέρων ως προεκλογική. Κατ’ αυτήν επιτέθηκε κατά του Αλ. Παπάγου, που οι φήμες τον θέλανε να κατέρχεται στην πολιτική.

   Διορίστηκε νέα/υπηρεσιακή κυβέρνηση από εξωκοινοβουλευτικές προσωπικότητες υπό τον Ιωάννη (Τζων) Θεοτόκη. Ακολούθησε διάλυση της Βουλής και προκήρυξη εκλογών για τις 19/2-50 με το σύστημα της απλής αναλογικής και για 250 έδρες. Λόγω της διαπάλης γύρω από το εκλογικό σύστημα, τελικά οι εκλογές αναβλήθηκαν για τις 5/3.

   Κατά την προεκλογική περίοδο η κυβέρνηση ήρε το στρατιωτικό νόμο και ανέστειλε την ισχύ του Γ΄ Ψηφίσματος. Εντούτοις δεν ήταν αρκετό αυτό για να επιτραπεί και η συμμετοχή της Αριστεράς στις εκλογές. Άλλωστε τη στιγμή εκείνη υπήρχαν 17.000 πολιτικοί κρατούμενοι (εξ ων 2289 θανατοποινίτες), 5.500 υπόδικοι και 13.000 εκτοπισμένοι (κυρίως στη Μακρόνησο).

    Από τις εκλογές της 5/3/50 προέκυψαν τα εξής: α) η πολυδιάσπαση του πολιτικού συστήματος (μετείχαν 20 κόμματα)· β) η εντυπωσιακή φθορά των δυο παραδοσιακών κομμάτων (Λαϊκού και Φιλελευθέρων) και η αποδυνάμωσή τους· γ) ο περιορισμός της κομματιασμένης Δεξιάς κάτω του 40% και η άνοδος του Κέντρου, και δ) η άνοδος της Αριστεράς και Κεντρο-Αριστεράς (ΕΠΕΚ και Δημοκρατική Παράταξη).

     Ο χώρος της Δεξιάς είχε ως κύριο κορμό και πάλι το Λαϊκό Κόμμα υπό τον Κων. Τσαλδάρη (έλαβε 18,8% και 62 έδρες). Τον κεντρώο χώρο εξέφρασε η Εθνική Προοδευτική Ένωσις Κέντρου (ΕΠΕΚ) υπό τους Ν. Πλαστήρα και Εμμ. Τσουδερό (έλαβε 16,4% και 45 έδρες). Του Κόμματος των Φιλελευθέρων ηγείτο ο Σοφ. Βενιζέλος (έλαβε 17,2% και 56 έδρες). Το Δημ. Σοσιαλιστικό Κόμμα (ΔΣΚ) του Γεωρ. Παπανδρέου έλαβε 10,7% και 35 έδρες. Τους υποστηρικτές της μεταξικής δικτατορίας εξέφρασε η Πολιτική Ανεξάρτητη Παράταξη (ΠΑΠ) υπό τους Κ. Κοτζιά, Κ. Παπαδάκη και Θρ. Τουρκοβασίλη (έλαβε 8,2% και 16 έδρες). Τον ΕΑΜογενή χώρο εκπροσώπησε η νεοϊδρυθείσα (2/2/50) Δημ. Παράταξη (έλαβε 9,7% και 18 έδρες).

     Το διασκορπισμένο στο εξωτερικό και αποδιοργανωμένο στο εσωτερικό ΚΚΕ βρισκόταν (φυσιολογικά) εκτός νόμου και ως εκ τούτου δεν μπορούσε ως τέτοιο να μετάσχει στις πολιτικές/δημοκρατικές διαδικασίες. Απλά περιορίστηκε να στηρίξει κάποιες προσωπικότητες (Ι. Σοφιανόπουλο, Ν. Γρηγοριάδη, Δ. Χρηστάκο κ.ά.) της Δημ. Παράταξης.

     2. Τα εκλογικά αποτελέσματα δεν ευνοούσαν το σχηματισμό μιας ισχυρής και βιώσιμης κυβερνητικής πλειοψηφίας, κάτι που επέβαλλαν οι περιστάσεις. Οπωσδήποτε θα σχηματιζόταν κυβέρνηση συνεργασίας. Πάντως η οποιαδήποτε πλειοψηφία θα μπορούσε να προκύψει μόνο από δυο δυνατούς συνδυασμούς/συμπράξεις: α) ΕΠΕΚ, Κόμμα Φιλελευθέρων και ΔΣΚ (136 έδρες στις 250) ή β) Λαϊκό Κόμμα, Κόμμα Φιλελευθέρων και ΠΑΠ (134 έδρες). Οι ζυμώσεις θα κρατούσαν αρκετά. Ενώ στις 12/3 οι κεντρώοι αρχηγοί πρότειναν εγγράφως στο βασιλιά την ανάθεση σχηματισμού κυβέρνησης στο Ν. Πλαστήρα, αυτός όμως στις 22/3 ανέθεσε στο Σοφ. Βενιζέλο, ο οποίος σχημάτισε κυβέρνηση με τον Παν. Κανελλόπουλο και τη στήριξη του Λαϊκού Κόμματος. Μετά, όμως, από έντονη και απειλητική αμερικανική παρέμβαση η κυβέρνηση Βενιζέλου παραιτήθηκε. Έτσι, στις 15/4 σχηματίστηκε κυβέρνηση υπό το Ν. Πλαστήρα και τους Γ. Παπανδρέου ως αντιπρόεδρο, Πέτρο Γαρουφαλιά ως υπ. Δημ. Τάξης, Εμμ. Τσουδερό υπ. Συντονισμού και Γεώρ. Καρτάλη υπ. Οικονομικών.

    Και αυτή η κυβέρνηση δεν μακροημέρευσε. Διαβρωτικό στοιχείο τα «μέτρα ειρηνεύσεως» που προωθούσε η κυβέρνηση. Αφορμή μια δήλωση του Πλαστήρα κατά της θανατικής ποινής. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων απέσυρε τη στήριξή του. Στις 18/8 ο Ν. Πλαστήρας παραιτήθηκε. Αυτή η εξέλιξη δεν ήταν άσχετη και με τη ραγδαία επιδείνωση των διεθνών σχέσεων (έξαρση του «Ψυχρού Πολέμου», έναρξη του πολέμου της Κορέας). Έτσι, τον Ιούλ. προέκυψε συμφωνία Αμερικανών-ανακτόρων για σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης υπό τον Αλ.Παπάγο. Οι σχετικές, όμως, διαβουλεύσεις (επίμονες) δεν απέδωσαν. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την παράταση της πολιτικής κρίσης με το σχηματισμό αλλεπάλληλων κυβερνήσεων, όλων υπό το Σοφ. Βενιζέλο, και τη συγκρότηση παροδικών πλειοψηφιών στη Βουλή.

    3. Έτσι, φθάσαμε στις 15/4/51 οπόταν ο πρωθυπουργός εξήγγειλε τη διενέργεια δημοτικών εκλογών, την αλλαγή εν συνεχεία του εκλογικού νόμου και την προκήρυξη βουλευτικών εκλογών. Από τις δημοτικές εκλογές εκλέχτηκαν: δήμαρχος Αθηναίων ο Κ. Κοτζιάς με 59,6%, Θεσσαλονικέων από τον ίδιο (μεταξικό) πολιτικό χώρο αλλά με επικεφαλής φιλελεύθερο πολιτευτή, και του Πειραιά ο Γεώργιος Ανδριανόπουλος του Λαϊκού Κόμματος.

   4. Το 1951 σημειώθηκαν σοβαρές εξελίξεις και στο στρατόπεδο της φιλοκομουνιστικής Αριστεράς. Ήδη από το θέρος του 1950 ήλθε παράνομα στην Αθήνα το ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ Νικ. Μπελογιάννης. Αποστολή του: η ανασυγκρότηση των παράνομων μηχανισμών του κόμματος. Προς τούτο τον Αύγ. 1950 κυκλοφόρησε η εφημερίδα Δημοκρατικός ως βήμα έκφρασης και ως μια πρώτη δοκιμή επανόδου του ΚΚΕ στη νόμιμη πολιτική δράση. Το δεύτερο βήμα ήταν η ίδρυση, αρχές 1951, αυτόνομης πολιτικής κίνησης, του «Δημοκρατικού Συναγερμού» υπό τον άμεσο έλεγχο της παρανομίας. Μετείχε στις δημοτικές εκλογές με δικές του υποψηφιότητες στα 3 μεγάλα αστικά κέντρα κ.α. Κατόρθωσε μάλιστα να κερδίσει στη Νίκαια και στο Κερατσίνι. Στις 4/1/51 απαγορεύτηκε η κυκλοφορία του Δημοκρατικός.

     5. Στις 3/5/51 οι αρχηγοί των κομμάτων του Κέντρου (Σοφ. Βενιζέλος, Γ. Παπανδρέου και Ν. Πλαστήρας) συμφώνησαν για τη διεξαγωγή βουλευτικών εκλογών το Σεπτ. με νέο εκλογικό σύστημα.

     Στις 29/5 επήλθε μια ανατροπή στο πολιτικό σκηνικό: ο Αλ. Παπάγος παραιτήθηκε από τη θέση του αρχιστρατήγου. Την επομένη νέο σοκ: στρατιωτικό κίνημα από ηγετικά στελέχη του ΙΔΕΑ (Α. Χρηστέα, Σ. Ταβουλάρη κ.ά.). Καταλήφθηκαν τα Γραφεία του ΓΕΕΘΑ, του ΓΕΣ και ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Αθηνών. Η Κυβέρνηση, αδυνατώντας να ελέγξει την κατάσταση, ζήτησε την παρέμβαση του Παπάγου. Αυτός πήγε στο ΓΕΣ κι έπεισε τους πραξικοπηματίες να θέσουν τέλος στο εγχείρημά τους. Το κίνημα υποδήλωνε και υπογράμμιζε ότι ο Στρατός εμπιστευόταν μόνο τον Παπάγο. Αποτελούσε πρόδρομο της εκτροπής του 1967;