9. Γερμανική μονοκρατορία (1943 – 44)

    1. Η ιταλική κατάρρευση επέφερε αναγκαστικά αναδιάρθρωση και αναδιοργάνωση όλων των γερμανικών κέντρων εξουσίας στη ΝΑ Ευρώπη, συνεπώς και στην Ελλάδα. Έτσι: α) Η «Στρατιά Ε΄» που με έδρα τη Θεσσ/νίκη και υπό το στρατηγό Λάιρ ήταν αρμόδια για όλα τα Βαλκάνια, τώρα περιορίστηκε στον επιχειρησιακό έλεγχο μόνο της Ελλάδας και υπήχθη στη νέα «Στρατιά Γ΄» υπό τον Ανώτατο Διοικητή ΝΑ Ευρώπης στρατάρχη Μαξιμίλιαν φον Βάιξ με έδρα το Βελιγράδι. β) Η μη επιχειρησιακή διοίκηση της ΝΑ Ευρώπης απέκτησε άλλο Επιτελείο υπό το «Στρατιωτικό Διοικητή ΝΑ Ευρώπης» με έδρα και αυτή το Βελιγράδι. Αυτός ασκούσε την «ανώτατη κρατική εξουσία» στα Βαλκάνια (διατήρηση της γερμανικής κυριαρχίας, τήρηση της δημόσιας τάξης, εποπτεία επί της εγχώριας διοίκησης και της οικονομίας). Σε αυτόν υπαγόταν και ο υπεύθυνος για τον ελληνικό χώρο στρατηγός Βίλχεμ Σπάιντελ.

       2. Αυτό το διοικητικό κι επιχειρησιακό σχήμα, και κυρίως η υπαγωγή του στρατού σε δυο αρχές, προκάλεσε δυσχέρεια στις επιχειρησιακές αρχές της Βέρμαχτ. Οι Βάιξ και Λάιρ αιτιολόγησαν τις αλλαγές. Η εσωτερική αναταραχή επιδεινώθηκε αφότου, στις 7/9, συστάθηκε η υπηρεσία «Αρχηγού των Ες-Ες και της Αστυνομίας εν Ελλάδι» με διοικητή το στρατηγό των Ες-Ες Σιμάνα, ο οποίος είχε απευθείας αναφορά στον Χ. Χίμλερ. Στο Σιμάνα υπαγόταν και ο «Διοικητής της Ειδικής Αστυνομίας»/»Γκεστάπο» και της Υπηρεσίας Ασφαλείας Βάλτερ Μπλούμε. Οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στις διάφορες γερμανικές «Υπηρεσίες» (που μόνο στην Αττική ήταν 161) στην περιοχή ήταν εκρηκτικοί. Αυτό το χάος διατηρήθηκε ως την απελευθέρωση, παρά τις προσπάθειες των γερμανικών Επιτελείων. Η μόνη απλούστευση που έγινε –όχι ευνοϊκή για τη χώρα- ήταν η κατάργηση στις 3/11/43 της γερμανικής πρεσβείας και η αποχώρηση από την Ελλάδα του Άλτενμπουργκ. Τον αναπλήρωσε ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδας (ΣΔΕ). Τα οικονομικά θέματα θα χειριζόταν αποκλειστικά ο Εντεταλμένος προς τούτο Νόιμπαχερ.

     3. Καθώς η Κατοχή εισερχόταν στο τελευταίο της έτος, η κατάσταση επιδεινωνόταν για τον κατακτητή. Τρία ήταν τα οξύτερα προβλήματα που είχε ν’ αντιμετωπίσει: μια ενδεχόμενη συμμαχική απόβαση, την όλο και πειστικότερη και διαρκώς ογκούμενη εθνική αντίσταση και τον καλπάζοντα πληθωρισμό. Ως προς το τελευταίο, ο μεν Νόιμπαχερ πάσχιζε ν’ ανασχέσει την κατάρρευση της δραχμής, η δε Βέρμαχτ ζητούσε όλο και περισσότερα γι’ «αμυντικούς σκοπούς».

      4. Την 1/5/44 η Στρατιά Ε΄ διέθετε στην Ελλάδα συνολικά 210.048 άντρες. Από αυτούς μόνο τα 2/3 θεωρούνταν αξιόμαχοι. Στη γερμανική Διοίκηση υπάγονταν ακόμη: 54.965 Βούλγαροι, 10.000 Ιταλοί (ένοπλοι) και 6.059 αλλόφυλοι. Από τις γερμανικές μονάδες μόνο η 22^η Μεραρχία Πεζικού της Κρήτης ήταν πλήρως αξιόμαχη. Και αυτής, όμως, το ηθικό καταρρακώθηκε μετά την απαγωγή (26 προς 27/4/44) του νέου της διοικητή Χάνριχ Κράιπε από Βρετανούς αξιωματικούς και Κρήτες αντιστασιακούς.

     5. Το ΕΑΜ πέτυχε και μια περιορισμένη διείσδυση στους κόλπους των Γερμανών. Περί τα τέλη του 1943 πραγματοποιήθηκαν δειλές επαφές μεταξύ ΕΑΜ και Γερμανών κομουνιστών και σοσιαλιστών. Από αυτές προέκυψε τον Ιούλ. 1944 η «Αντιφασιστική Επιτροπή Ελεύθερη Γερμανία». Στις παραμονές της γερμανικής αποχώρησης οι αντιφασίστες, σε συνεργασία με το ΣΜΑ και τον ΕΛΑΣ, ετοίμαζαν στην Πελοπόννησο την εξέγερση δυο ταγμάτων που στη συνέχεια θα φυγαδεύονταν στη Μ. Ανατολή. Η απόπειρα, όμως, λίγο προτού εκδηλωθεί πνίγηκε στο αίμα.

       6. Τις ανεπάρκειές της η Βέρμαχτ απέφευγε να αναπληρώσει με πρόσθετες βουλγαρικές δυνάμεις λόγω έλλειψης εμπιστοσύνης. Αντ’ αυτού κατέφευγαν σε ενδοελληνικό προσηλυτιμό από τον ανικομουνιστικό χώρο, υποδαυλίζοντας την αντιπαλότητα κι επισείοντας τον κομουνιστικό κίνδυνο. Από τις μη ανταρτοκρατούμενες περιοχές, φυσικά.

      Αυτή η τακτική συνοδευόταν και με σκληρά αντίποινα. Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του οργανώνονταν κυρίως στις «εχθρικές» περιοχές. Οι διαταγές προς τους επιχειρούντες ήταν: αν οι άντρες κάποιου χωριού στην εμφάνισή τους τρέπονται σε φυγή, να πυροβολούνται «στο ψαχνό», σαν δραπέτες και εχθροί. Ούτε, όμως, οι παραμένοντες ήταν ασφαλείς. Αυτοί θα έπρεπε να συλλαμβάνονται «προληπτικά» και ή να οδηγούνται σε στρατόπεδα αιχμαλώτων ή να εκτελούνται ως αντίποινα για κάποια δήθεν αντιστασιακή ενέργεια στην ευρύτερη περιοχή. Δε δίσταζαν, μάλιστα, να υπόσχονται παραπλανητικές «εγγυήσεις» των κατοίκων. Κάτι τέτοιο συνέβη και με την τραγωδία των Καλαβρύτων. Είχε προηγηθεί η εκτέλεση από τμήμα του ΕΛΑΣ 75 Γερμανών αιχμαλώτων. Οι Καλαβρυτινοί, αθώοι όντες, έδωσαν πίστη στις διαβεβαιώσεις της ηγεσίας της 117^ης γερμανικής μεραρχίας ότι δε θα πειραχτούν και παρέμειναν στην πόλη, πλην ελαχίστων. Αποτέλεσμα: στις 13/12/43 εκτελέστηκαν όλοι οι άντρες της πόλης. Η προεξαγγελμένη αναλογία αντιποίνων ήταν: 50 Έλληνες για κάθε 1 Γερμανό σκοτωμένο. Οι πιο αδίστακτοι εκτελεστές ήταν οι άντρες των Ες-Ες, οι οποίοι ευθύνονται και για τα ολοκαυτώματα της Κλεισούρας και του Διστόμου. Η Βέρμαχτ δεν υπολειπόταν μεν σε αγριότητα, διέφερε όμως των Ες-Ες καθότι εξαιρούσε της εκτέλεσης –με εξαίρεση το Καμμένο της Άρτας- τα γυναικόπαιδα. Ο ΕΛΑΣ κατηγορήθηκε ότι με την «ασύνετη» συχνά δράση του συνέβαλλε στη σκληρότητα και την έκταση των γερμανικών αντιποίνων. Στο μακάβριο αυτό «παιγνίδι» συμμετείχε και η εκατέρωθεν διόγκωση (υπέρ ή κατά) των θυμάτων της δράσης των ανταρτών. Από τους 10.000 νεκρούς Γερμανούς του νεκροταφείου του Διονύσου οι 4.729 προέρχονται από την αντιστασιακή δράση την περίοδο Δεκ. 1943 – Οκτ. 1944. Οι γερμανικές εκθέσεις αποδίδουν τη μεγάλη πλειονότητα των θυμάτων τους ως τον Ιούλ. 1944 στη δράση του ΕΛΑΣ.

      Κατά τη γερμανική αποχώρηση παρατηρήθηκε ένταση στην αντιστασιακή δράση, τόσο με την αποφασιστική επαναδραστηριοποίηση του εν υπνώσει Ζέρβα όσο και με τη συμμετοχή Αγγλο-Αμερικανών κομάντος. Τον Αύγ. ο ΕΔΕΣ σημείωσε στη Μενίνα τη μεγαλύτερη επιτυχία του κατά των Γερμανών. Ανάλογη επιτυχία είχε και ο ΕΛΑΣ στις Καρούτες, όπου περικύκλωσε κι εξόντωσε γερμανικό τάγμα. Ταυτόχρονα η Βέρμαχτ δεν έχασε την ικανότητα να καταστρέφει επιλεγμένους στόχους, όπως ήταν π.χ. η ισοπέδωση των Ανωγείων στην Κρήτη, ενώ στο πέρασμά της σαν λαίλαπα από την καρδιά της ΕΑΜικής Ελεύθερης Ελλάδας (Ευρυτανίας) άφησε πίσω της χιλιάδες άστεγους κ.ά. Εκτιμήσεις μετά την απελευθέρωση από ελληνικής πλευράς δίνουν τα εξής στοιχεία θυμάτων των κατακτητών: 30.000 νεκροί, άντρες και γυναίκες, από αντίποινα, 5000 από σφαγές και 6.000 καταδικασμένοι από στρατοδικεία για αντικατοχική συμπεριφορά. Οι νεκοί του ΕΛΑΣ προσεγγίζουν τις 5.000, σύμφωνα με το Στέφ. Σαράφη. Τα περισσότερα θύματα οι Έλληνες είχαν κατά το τελευταίο έτος της Κατοχής. Έτσι, σύμφωνα με απόρρητη έκθεση της Στρατιάς Ε (γερμανικής), 25.435 Έλληνες φονεύθηκαν από Ιούν. 1943 ως Σεπτ. 1944. Στους αριθμούς αυτούς ασφαλώς δεν περιλαμβάνονται οι πλέον των 25.000 συλληφθέντες, πολλοί από τους οποίους στάλθηκαν στα γερμανικά κάτεργα και αρκετοί δεν επέστρεψαν ποτέ. Μια από τις τραγικές περιπτώσεις ήταν εκείνη του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου, όπου την τελευταία στιγμή αποφεύχθηκε τραγωδία. Ο διοικητής του Μπλούμε σχεδίαζε τον Αύγ. 1944, ενόψει διάλυσής του, την εκτέλεση μεγάλου μέρους των τελευταίων κρατουμένων, ανάμεσα στους οποίους θα ήταν και οι Θεμ. Σοφούλης, Γ. Καφαντάρης, Στυλ. Γονατάς κ.ά., στα πλαίσια του σχεδίου καμμένης γης. Η τραγωδία απετράπη χάρη στην παρέμβαση του Νόιμπαχερ. Στους προμνησθέντες αριθμούς δεν περιλαμβάνονται, φυσικά, οι πολλές χιλιάδες των έμμεσων θυμάτων: από πείνα, ασθένειες, κακουχίες κ.ά.

    7. Στα τέλη Αυγ. 1944 είχαμε την αποστασία από τη γερμανική επιρροή της Ρουμανίας. Αυτό έδωσε το έναυσμα στο Χίτλερ να διατάξει τη σταδιακή απόσυρση από την Ελλάδα των δυνάμεών του, ξεκινώντας από την Πελοπόννησο και τα νησιά.

     Την 1/9, όμως, σημειώθηκε μια πρόσκαιρη παλινδρόμηση. Οι Στρατιές Ε και F θέλησαν να επανακτήσουν τον έλεγχο της κατάστασης. Και τούτο διότι διαπίστωναν ότι οι Αγγλο-Αμερικανοί, μολονότι είχαν συντριπτική θαλάσσια και εναέρια υπεροπλία, δεν έσπευδαν να πλήξουν τους αποχωρούντες από τα νησιά Γερμανούς. Αυτό εκλήφθηκε ως σκόπιμη ανοχή για συγκροτημένη κι επιβραδυνόμενη αποχώρηση της Στρατιάς Ε, μετά τη συνθηκολόγηση της Βουλγαρίας και τη θυελλώδη προέλαση των Σοβιετικών προς την Αδριατική. Αυτή η αγγλική ανεκτικότητα ενοχλούσε πολλούς στην Αθήνα. Η ενόχληση έφθασε και στους Άγγλους. Έτσι, στις 15 προς 16/9 η RAF έδειξε την ισχύ της: κατέρριψε τα μισά από τα γερμανικά μεταφορικά αεροπλάνα, διακόπτοντας έτσι τη διαδικασία της γερμανικής αποχώρησης. Δεν υπήρξε, όμως, διεύρυνση και συνέχιση των επιδρομών. Αιτία αυτής της αγγλικής τακτικής ήταν η ανησυχία που προκαλούσε στον Τσώρτσιλ η σοβιετική προέλαση. Ούτε οι διάφορες επαφές Γερμανών με Έλληνες εξιωματούχους-συνδέσμους συμμαχικών υπηρεσιών υποκρύπτει μια γερμανο-αγγλική συμπαιγνία. Αυτοί ενεργούσαν αυτόβουλα.

      8. Αυτές οι επαφές, εντούτοις, Ελλήνων – Γερμανών στόχευαν και πέτυχαν: την ανακήρυξη από τους Γερμανούς της Αθήνας ως ανοχύρωτης πόλης προτού την εγκαταλείψουν στις 12/10/44. Κάτι που δε συνέβη με την εγκατάλειψη άλλων περιοχών. Θύμα της ταπεινωμένης γερμανικής αγερωχίας υπήρξε το συγκοινωνιακό δίκτυο. Μόνο την περίοδο 3-28/10 η Στρατιά Ε κατέστρεψε 120 οδικά ή σιδηροδρομικά γεφύρια, 6 σήραγγες, 73 ατμομηχανές, 505 βαγόνια, σιδηροτροχιές πολλών χιλιομέτρων και, ολικώς ή μερικώς, 42 σιδ. σταθμούς. Και αυτά, εκτός από εκείνα που απέτρεψε η Αντίσταση.

    Στις 2/11/44 οι τελευταίες γερμανικές δυνάμεις πέρασαν συντεταγμένες τα ελληνικά σύνορα κι εντάχθηκαν στις γερμανικές δυνάμεις της Γιουγκοσλαβίας. Επισπεύστηκε ακόμη η αποχώρηση από τα νησιά των τελευταίων 34.000 Γερμανο-Ιταλών προ της απειλής αποκλεισμού τους από τους Σοβιετικούς. Εντούτοις οι μισοί, αντιμετωπίζοντας την εντατική δράση της RAF, έμειναν στην περιοχή των Χανίων, οργανώνοντας το «εσωτερικό φρούριο», το οποίο είχαν εντολή να υπερασπιστούν μέχρις εσχάτων. Ανάλογη εντολή είχαν και οι 600 της Μήλου και οι 11.173 της Δωδεκανήσου. Πολλοί από αυτούς τους θυλάκους άντεξαν ως τις 8/5/45, οριστική συνθηκολόγηση. Ειδικά για το «Φρούριο» των Χανίων υπήρχε και η έντονη αγγλική ανησυχία μήπως ο υπερβαρύς οπλισμός του περιέλθει στον ΕΛΑΣ. Προς αποτροπή αυτού του ενδεχομένου υπήρξε μια μορφή «συνεργασίας» Άγγλων και Γερμανών. Τελικά για την Κρήτη ο πόλεμος έληξε στις αρχές Ιουλίου 1945.