10. Η τύχη των Ελλήνων Εβραίων

     1. Η Θεσ/νίκη ήταν η κεντρική μήτρα του εβραϊκού στοιχείου (50.000 από τις 73.000 συνολικά). Οι Γερμανοί δεν έσπευσαν να εφαρμόσουν εναντίον τους την πολιτική τους της «τελικής λύσεως», θέλοντας πρώτα να πετύχουν τη σύμπραξη και των συμμάχων τους Ιταλών και Βουλγάρων. Ως τότε επιδόθηκαν (με την «Ειδική Μονάδα Ρόζενμπεργκ») σε χαμηλότερου επιπέδου μέτρα (π.χ. κατασχέσεις ή επιτάξεις ακινήτων, επιλεκτικές συλλήψεις, ανακρίσεις, καταγραφές κ.ά.). Ακόμη: επιδόθηκαν στη δημιουργία μεταξύ των Ελλήνων αντισημιτικού κλίματος από τις στήλες του οργάνου τους «Νέα Ευρώπη».

    2. Στις 11/7/42 απογράφηκαν οι «ικανοί προς εργασίαν» άρρενες Εβραίοι μετά από εξευτελιστικές κι απάνθρωπες διαδικασίες στην Πλατεία Ελευθερίας. Οι 3.500 που θεωρήθηκαν «άνεργοι» επιστρατεύθηκαν και οι περισσότεροι οδηγήθηκαν σε λατομεία και εργοτάξια. Από τον Οκτ. παρατηρήθηκε μια βραδύτητα στη σχετική γερμανική δραστηριότητα, εξαιτίας κυρίως των ιταλικών αντιστάσεων.

     3. Όλες αυτές οι αναστολές τερματίστηκαν στα τέλη του 1942. Ο Χίμλερ, ανήσυχος, έστειλε στη Θεσ/νίκη απόσπασμα της Υπηρεσίας Ασφαλείας (SD) με ευρείες δικαιοδοσίες γύρω από το «Εβραϊκό». Η συνεπής εφαρμογή της ναζιστικής πολιτικής άρχισε στις 6/2/43. Όλοι οι Εβραίοι της Θεσ/νίκης, πλην όσων είχαν ξένη υπηκοότητα, υποχρεούνταν «να φέρουν διακριτικό σήμα» (κίτρινο αστέρι) και να συγκεντρωθούν σε γκέτο. Ακόμη: κάθε περιουσιακό στοιχείο (επιχειρήσεις, κτήρια κτλ.) θα έπρεπε να επισημανθεί εμφανώς ως εβραϊκό. Απαγορεύθηκε στους Εβραίους: η συμμετοχή σε οργανώσεις, σωματεία και συλλόγους, η χρήση τηλεφώνου, των δημόσιων συγκοινωνιών και η νυκτερινή κυκλοφορία. Την 1/3 υποχρεώθηκαν να δηλώσουν όλα τα περιουσιακά τους στοιχεία (ζώα, οικιακά σκεύη κτλ.). Ο αρχιραβίνος και το Κοινοτικό Συμβούλιο συνέστησαν σχολαστική συμμόρφωση, ελπίζοντας σε εξευμένιση του εξουσιαστή.

      Στις 4/3 κυκλοφόρησαν φήμες ότι οι Βούλγαροι στις περιοχές ανατολικά του Στρυμόνα συνέλαβαν τους Εβραίους και τους παρέδωσαν στους Γερμανούς. Αυτοί μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης Τρεμπλίνκα, στη Β. Πολωνία. Την ίδια μέρα στη Θεσ/νίκη ολοκληρώθηκε η περίφραξη του «διαμετακομιστικού» στρατοπέδου. Στις 15/3 άρχισε η μεταφορά των «μελλοθανάτων». Στο πρώτο τρένο στοιβάχτηκαν 2.400 με προορισμό το στρατόπεδο Άουσβιτς. Ακολούθησαν 18 αποστολές. Ευνοϊκή μεταχείριση επιφυλάχτηκε σε μερικές εκατοντάδες αξιωματούχους της Κοινότητας και σε όσους είχαν ισπανική υπηκοότητα που στάλθηκαν στο στρατόπεδο Μπέργκεν-Μπέλζεν, και έτσι οι περισσότεροι γλύτωσαν.

     Μετά την ιταλική κατάρρευση διευκολύνθηκε η γενίκευση των αντι-εβραϊκών εκκαθαρίσεων και στις υπόλοιπες περιοχές: α) στις 24 προς 25/3/44 στην ηπειρωτική Ελλάδα, β) στη συνέχεια και στις νησιωτικές περιοχές. Μόνο στη Ζάκυνθο δε θίχτηκε κανένας Εβραίος (275 ήταν), χάρη στην αλληλεγγύη των υπόλοιπων κατοίκων, στην ανθρωπιά του Γερμανοαυστριακού διοικητή και στην έλλειψη πλοίων. Διασώθηκαν και αλλού (Θεσσαλία και Χαλκίδα) οι ελληνόφωνοι Εβραίοι που κατοικούσαν ανάμικτα με τον υπόλοιπο πληθυσμό και όχι σε χωριστές γειτονιές. Πάντως η Αντίσταση και η Εκκλησία, ακόμη και η Αστυνομία, έκαμαν ό,τι μπορούσαν για τη διάσωση Εβραίων. Έτσι, από τους 73.000 (το 1941) μόλις το 17% διέφυγε την εξόντωση. Από αυτούς 8.500 διασκορπίστηκαν στην ενδοχώρα, περί τους 2000 διέφυγαν στη Μ. Ανατολή, ενώ 2.000 επέστρεψαν το 1945 από το Άουσβιτς.