Κωνσταντίνος Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος (912-920, 920-44 και 945- 959)

     Ο Λέων ΣΤ΄ πέθανε στις 11/5/912. Ο θρόνος περιήλθε στον αδελφό του Αλέξανδρο και στον ανήλικο γιο του Κων/νο Ζ΄ τον Πορφυρογέννητο, συμβασιλέα ήδη από το 911. Ο Αλέξανδρος πέθανε στις 6/6/913. Έκτοτε ο 7ετής Κων/νος έμεινε ο μόνος αυτοκράτορας.

α) Πρώτη περίοδος της βασιλείας του: αντιβασιλεία 913-20

   Κατά τη διάρκεια της ανηλικότητάς του ο Κων/νος επιτροπευόταν από συμβούλιο υπό την προεδρία του πατριάρχη Νικολάου Α΄ και μέλη την αυτοκράτειρα-μητέρα του Ζωή, το μάγιστρο Στέφανο, το μάγιστρο Ιωάννη και άλλους δύο. Κατά την περίοδο αυτή: α) Οι Σαρακηνοί της Κρήτης συνέχιζαν τις πειρατικές τους επιδρομές. β) Οι Βούλγαροι άλλοτε μεν αποκρούονταν από τα σύμμαχα τουρκικά φύλα και άλλοτε ειρήνευαν με δωροδοψίες, αλλά επανέρχονταν σε εχθροπραξίες. Σημαντικότερη από αυτές ήταν εκείνη του Αυγούστου του 917, κατά την οποία ο βυζαντινός στρατός υπό το Λέοντα Φωκά, γιο του Νικηφόρου Φωκά, συντρίφτηκε στην Αγχίαλο. Ο Λέων Φωκάς κατόρθωσε μεν το επόμενο έτος να πάρει εκδίκηση, όταν ανάγκασε σε υποχώρηση το Συμεών που επιτέθηκε κατά της Κων/πολης, αλλά το πρόβλημα της ασφάλειας του κράτους δε λύθηκε. 3) Ο Λέων Φωκάς, εκμεταλλευόμενος τη θέση του, τη ρευστότητα της κατάστασης και τη δόξα του πατέρα του, απέβλεψε στην κατάληψη του θρόνου. Την κατάσταση έσωσε ο σοφός παιδαγωγός του Κων/νου Θεόδωρος, ο οποίος συμβούλεψε το 14χρονο βασιλιά να προλάβει το κακό, καθιστώντας στήριγμά του το ναύαρχο Ρωμανό, τον αποκαλούμενο Λα(ε)καπηνό, από τη γενέτειρά του Λέκαπα της Καππαδοκίας.

β) Δεύτερη περίοδος: της συμβασιλείας (920-44)

    1. O Ρωμανός δε διέθετε ούτε την προγονική λαμπρότητα ούτε τις στρατηγικές ικανότητες, αλλ’ ούτε τις φιλόδοξες βλέψεις του Λέοντα Φωκά επί του θρόνου. Ήταν δηλ. ακίνδυνος για το βασιλιά. Γιαυτό και ο Κων/νος άκουσε τη συμβουλή του δασκάλου του για να τον καταστήσει συμβασιλέα. Έπρεπε, όμως, να ανέλθει όλες τις βαθμίδες της ιεραρχίας, υποσκελίζοντας τους Λέοντα και Κων/νο τον παρακοιμώμενο, ακόμη κι αυτή τη Ζωή, ώστε ν’ αποφευχθούν οι εις βάρος του ραδιουργίες κι επιβουλές. Κι αυτό έγινε με μεγάλη επιδεξιότητα. Έτσι, στις 25/3/919 ο Ρωμανός προήχθη σε μάγιστρο και μεγάλο εταιρειάρχη. Σε λίγο πάντρεψε την κόρη του Ελένη με τον αυτοκράτορα, ενώ ο γιος του Χριστοφόρος προήχθη στο αξίωμα του καίσαρα και σε τρεις μήνες εστέφθη βασιλιάς. Παρέβη έτσι τη συμφωνία του με το Θεόδωρο, τον οποίο εξόρισε. Ούτε ως εδώ σταμάτησε. Σε λίγο έστεφε βασιλείς και τους γιους του Χριστοφόρο, Στέφανο και Κων/νο. Συγκροτήθηκε έτσι 5μελής βασιλεία! Ο Πορφυρογέννητος έφθασε να επευφημείται τρίτος στη σειρά. Η Μακεδονική δυναστεία κινδύνευε να τερματίσει το βίο της. Ευτυχώς ο Ρωμανός Λακαπηνός την τελευταία στιγμή έδειξε αυτοσυγκράτηση και ωριμότητα. Περιορίστηκε στο ρόλο του συμβασιλέα, εξασφαλίζοντας την ομαλή κι επιτυχημένη διακυβέρνηση του κράτους.

   2. Οι βόρειοι της αυτοκρατορία εχθροί της δεν ήταν διατεθειμένοι να ησυχάσουν. Περί το 929 βουλγαρικά ή σλαβικά φύλα εισέβαλαν στη Μακεδονία, στη Θεσσαλία και στην Ήπειρο, κυρίευσαν τη Νικόπολη και άλλα τμήματα της Ηπείρου όπου εγκαταστάθηκαν. Από το 927 διάδοχος του Βουλγάρου ηγεμόνα Συμεών ήταν ο γιος του Πέτρος (927-969). Επ’ αυτού άρχισε η παρακμή του βουλγαρικού κράτους. Αυτό προήλθε κυρίως εξαιτίας της συμμαχίας των βασιλέων Λέοντα ΣΤ΄ και Κων/νου Ζ΄ με τους Ούγγρους και Πετσενέγους. Οι πρώτοι κατέλαβαν τότε το μέσο Δούναβη και οι δεύτεροι τον κάτω. Καταλύθηκε έτσι η πέραν του Δούναβη βουλγαρική κυριαρχία. Αυτό αποτέλεσε σημαντική ανακούφιση για την αυτοκρατορία.

      3. Οι ρωσοβυζαντινές συνθήκες του 941 και 944. Μετά το 911 και ως το 941 οι σχέσεις του Βυζαντίου με τη Ρωσία του Κιέβου κύλησαν ομαλά. Λειτουργούσαν δε κυρίως σε επίπεδο εμπορίου.

     Τον Ιούν. του 941 ο ηγεμόνας του Κιέβου Ιγκόρ εξεστράτευσε κατά της Κων/πολης. Οι Ρως αποβιβάστηκαν στη Βιθυνία και προέβησαν σε λεηλασίες των πόλεων της περιοχής. Οι Βαζαντινοί αντιμετώπισαν το ρωσικό στόλο στην είσοδο του Βοσπόρου υπό το στρατηγό Ιωάννη Κουρκούα και τον συνέτριψαν με το υγρό πυρ.

     Ο Ιγκόρ, θέλοντας να πάρει εκδίκηση για τη συμφορά που υπέστη το 941, μετά τρία χρόνια οργάνωσε νέα επιδρομή. Αυτή τη φορά, έχοντας ισχυρό στρατό, επιτέθηκε στο Δούναβη. Οι Βυζαντινοί αντιμετώπισαν τη νέα απειλή όχι με πόλεμο αλλά με πλούσια δώρα. Στο τέλος 944 υπογράφηκε νέα ρωσοβυζαντινή συνθήκη.

   Οι όροι της συνθήκης του 944 ήταν σε γενικές γραμμές επανάληψη των όρων εκείνης του 911 αλλά ευνοϊκότεροι για το Βυζάντιο. Περιλάμβαναν: α) τον τρόπο διεξαγωγής των εμπορικών συναλλαγών και τις ατέλειες υπέρ των Ρως εμπόρων, β) τους όρους διαμονής των Ρως στο Βυζάντιο, λεπτομερέστερα και πληρέστερα, γ) τη δέσμευση των Ρως να βοηθούν τους Βυζαντινούς στρατιωτικά και να μην επιτίθενται εναντίον ορισμένων περιοχών του βυζαντινού κράτους. Μια τέτοια περιοχή ήταν και η Χερσώνα της Κριμαίας, για την οποία προβλέφθηκαν ειδικές μέριμνες.

    4. Ιωάννης Κουρκούας. Οι Σλάβοι της Πελοποννήσου: Μία από τις ευτυχέστερες επιλογές του Ρωμανού ήταν εκείνη της ανάδειξης στο μέγα αξίωμα του δομεστίχου (διοικητή) των Σχολών της Ανατολής του γεωργιανής καταγωγής Ιωάννη Κουρκούα. Αυτός, με τους συνεχείς πολέμους του κατά των μωαμεθανών, διπλασίασε τις κτήσεις του Βυζαντίου στην Ασία, μεταφέροντας τα ανατολικά σύνορα από τον Αλυ στον Ευφράτη και στον Τίγρη και επανακτώντας περί τις 1000 πόλεις. Άμεσοι συνεργάτες του Κουρκούα ήταν ο αδελφός του Θεόφιλος (παππούς του μετέπειτα βασιλιά Ιωάννη Τσιμισκή) και ο γιος του Ρωμανός. Λόγω της μείωσης του χριστιανικού πληθυσμού στις κατακτώμενες περιοχές, συνήθως διατηρούσε στις θέσεις τους τους μωαμεθανούς ηγεμόνες, υποχρεούμενοι να δηλώσουν υποταγή στην Κων/πολη.

     Κατά το έτος 921 ο στρατηγός της Πελοποννήσου Ιωάννης Πρωτεύων ανέφερε στο βασιλιά Ρωμανό ότι οι σλαβικές φυλές των Μιληγγών και των Εζεριτών στασίασαν και πάλι, αρνούμενοι να δεχθούν τον άρχοντα που τους διόρισε και να εκπληρώσουν τις στρατιωτικές κ.λ. υποχρεώσεις τους. Προτού αυτή η έκθεση φθάσει στην Κων/πολη είχε διοριστεί νέος στρατηγός Πελοποννήσου, ο πρωτοσπαθάριος Κρηνίτης Ασβεστάς (922). Ο νέος στρατηγός ανέλαβε να υποτάξει τους στασιαστές. Η επιχείρηση άρχισε το Μάρτιο και κράτησε ως το Νοέμβριο. Με σκληρά μέτρα τους ανάγκασε να ζητήσουν συγγνώμη. Σε λίγο, όμως, σημειώθηκε νέα αναταραχή. Ο Κρηνίτης μετατέθηκε στο θέμα της Ελλάδας και νέος στρατηγός διορίστηκε ο πρωτοσπαθάριος Βάρδας ο Πλατυπόδης. Αυτή τη φορά στασιαστής ήταν ο ίδιος ο Βάρδας και άλλοι συνάρχοντες. Συνέπειες της αναταραχής που προκλήθηκε: α) επίθεση κατά της Πελοποννήσου νέων σλαβικών φύλων, προερχομένων κυρίως από το θέμα της Ελλάδας, και β) οι Μιληγγοί και οι Εζερίτες ζήτησαν από το βασιλιά Ρωμανό απαλλαγή από τους πρόσθετους φόρους που τους επέβαλε ο Βάρδας. Ο βασιλιάς ικανοποίησε το αίτημά τους.

γ) Τρίτη περίοδος: η μονοκρατορία του Κων/νου Ζ΄ του Πορφυρογεννήτου (945-959)

    1. Ο ένας από τους πέντε συμβασιλείς, ο γιος του Ρωμανού Χριστοφόρος, πέθανε το 931. Γενική ήταν η πεποίθηση ότι μετά το θάνατο του Ρωμανού Λακαπηνού η διαδοχή θα περιερχόταν στους δυο γιους του, το γαμπρό του και τα εγγόνια του. Αυτό το γνώριζε ο Κων/νος που ήταν 40 ετών στο τέλος του 944. Όσο κι αν ήταν απορροφημένος με τις μελέτες, τα γράμματα και τις τέχνες, δεν μπορεί παρά να ενοχλούνταν με αυτό το κλίμα. Εκείνη πάντως που πρώτη τού έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου ήταν η σύζυγός του Ζωή, κόρη του Ρωμανού, που ζήλευε τ’ αδέλφια της, τις νύφες και τ’ ανίψια της κι ανησυχούσε για το μέλλον το δικό της και των παιδιών της. Ακόμη πολλοί στρατηγοί δεν καλοέβλεπαν την εδραίωση του οίκου του Ρωμανού και ήταν πρόθυμοι να συμβάλουν στην αποκατάσταση της πολιτειακής τάξης. Άλλωστε ο Ρωμανός διέπραξε και αρκετά σφάλματα, όπως η ανάρρηση στον πατριαρχικό θρόνο του 16χρονου γιου του Θεοφυλάκτου (933), που με τη ζωή του δυσφήμισε τον περίλαμπρο θρόνο.

     Στην κίνηση κατά του Ρωμανού πρωτοστάτησαν οι Φωκάδες και ο στρατηγός Βασίλειος Πετεινός. Ο τελευταίος, προσποιούμενος φιλία στο γιο του Ρωμανού Στέφανο, τον έπεισε ότι αυτός δικαιούται τη θέση που κατέχει ο γέροντας πατέρας του. Ο Στέφανος, με τη βοήθεια και κάποιων συνεργών, στις 19/12/944 έβγαλε τον πατέρα του από τα ανάκτορα, τον εξόρισε στο νησί Πρώτη όπου και τον έκειρε με το ζόρι μοναχό. Η εξουσία περιήλθε στο Στέφανο, τον αδελφό του και το γαμπρό του. Σε λίγο μεταξύ τους επικράτησε διχόνοια και διαμάχη επικράτησης. Αυτό περίμενε ο Κων/νος Ζ΄, η Ελένη και οι περί αυτούς. Οι πιστοί στρατηγοί, με την προτροπή της βασιλίδας Ελένης, στις 27/1/945 συνέλαβαν τους αδελφούς Λακαπηνού, τους οποίους και εξόρισαν, τον μεν Στέφανο στον Πάνορμο της Θράκης, τον δε Κων/νο στην Τερέβινθο. Ο Στέφανος κατέληξε στη Λέσβο όπου έζησε το υπόλοιπο της ζωής του. Ο Κων/νος, στην προσπάθειά του να δραπετεύσει φονεύθηκε μετά δύο έτη. Τον Ιούν. του 948 πέθανε ο πατέρας τους Ρωμανός Α΄ Λακαπηνός.

      2. Έτσι, από τον Ιαν. του 945 μόνος αυτοκράτορας κατέστη ο Κων/νος Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος. Η μέχρι τώρα διαγωγή του έδειξε ότι δεν τον μαγνήτιζε η εξουσία. Εραστής της γνώσης ήταν. Προχώρησε σε προαγωγές και στελέχωση καίριων υπηρεσιών. Έτσι: α) το Βασίλειο Πετεινό διόρισε μεγάλο εταιρειάρχη, β) έναν άλλο Βασίλειο, ευνούχο, προώθησε στη θέση του παρακοιμωμένου, γ) επανέφερε σε ενεργό δράση τον Ιωάννη Κουρκούα, δ) προώθησε στα ύπατα αξιώματα τον πατρίκιο Ιωσήφ, ευνούχο, άντρα συνετό και δραστήριο, ε) την ηγεσία του στρατού ανέθεσε στους Φωκάδες. Έτσι, το 946 ένας νέος δομέστιχος των Σχολών της Ανατολής, ο Βάρδας Φωκάς, ανέλαβε τη διοίκηση του στρατού της Μ. Ασίας. Τις άλλες στρατιωτικές θέσεις-κλειδιά κατέλαβαν οι γιοι του τελευταίου Νικηφόρος, Λέων και Κων/νος Φωκάς. Ο τελευταίος διορίστηκε στρατηγός Σελευκείας, όπου αιχμαλωτίστηκε από τους μωαμεθανούς και επειδή αρνήθηκε ν’ αλλαξοπιστήσει, δηλητηριάστηκε. Οι δύο άλλοι, όμως, δεν έπαυσαν να ταπεινώνουν τους μωαμεθανούς. Και όχι μόνο αυτοί. Ο πατρίκιος Βασίλειος ο Εξαμιλίτης, στρατηγός των Κιβυρραιωτών, σε ναυμαχία κατατρόπωσε τη ναυτική δύναμη των Αράβων της Ταρσού. Ακόμη, ο πατρίκιος της Καλαβρίας Μαριανός Αργυρός έδιωξε τους Άραβες που επέδραμαν από τη Σικελία και τους ανάγκασε να υπογράψουν ειρήνη. Λίγο μετά οι Άραβες της Αφρικής υπέστησαν τέτοια συντριβή στη θάλασσα που αναγκάστηκε ο χαλίφης τους να ζητήσει την υπογραφή συνθήκης ειρήνης. Ο Κων/νος αποδέχτηκε την πρόταση. Έκτοτε σταμάτησαν οι επιδρομές των Αράβων τόσο στις δυτικές επαρχίες του κράτους όσο και σε όλα τα χριστιανικά παράλια της Μεσογείου.

     3. Τα βόρεια σύνορα κατ’ αυτή την περίοδο ήταν σχετικά ήρεμα. Σημειώθηκαν δύο επιδρομές. Η μία το 948 από διάφορα τουρκικά φύλα, Ρώσους και Βουλγάρους και ήταν βραχείας διάρκειας. Εναντίον τους ο αυτοκράτορας υποκίνησε τους ομοφύλους τους Πετσενέγους, που τους απέκρουσαν. Την άλλη πραγματοποίησαν οι Μαγιάροι, καλούμενοι από τους χρονογράφους Τούρκοι. Έφθασαν ως την Κων/πολη, αλλ’ αποκρούστηκαν και καταστράφηκαν ολοτελώς από το στρατηγό Πόθο Αργυρό.

      4. Κρίσιμης σημασίας γεγονός επί της βασιλείας Κων/νου Ζ΄ του Πορφυρογεννήτου ήταν η βάπτιση δύο Ούγγρων ηγεμόνων που ήρθαν προς τούτο στην Κων/πολη, ενώ επίσκοπος στάλθηκε ταυτόχρονα στη χώρα τους για να κατηχήσει το λαό. Περισσότερο σημαντική, όμως, αποδείχθηκε η βάπτιση της ηγεμονίδας των Ρώσων Όλγας, συζύγου του γνωστού μας Ιγκόρ, επιτρόπου δε του ανηλίκου γιου τους Σβιατοσλάβου. Γερόντισσα πια αποφάσισε να δεχθεί το χριστιανισμό. Αυτή την εποχή ο ηγεμόνας των Ρώσων και οι περισσότεροι Ρώσοι ήταν ειδωλολάτρες. Υπήρχαν, όμως, ανάμεσά τους και πολλοί χριστιανοί. Η Όλγα, αφού κατηχήθηκε από Ρώσους ιερείς, το 955 ήρθε στην Κων/πολη για να βαπτιστεί. Αρχικά αντιμετωπίστηκε με δυσπιστία από την κυβέρνηση του βασιλιά. Ο Κων/νος και ο γιος του Ρωμανός τη δέχτηκαν στις 9/9/955 στα ανάκτορα, συνοδευόμενη από πολυπληθή ακολουθία. Ακολούθως έγινε η συνάντηση των δύο βασιλισσών στο Τρίκλινο του Ιουστινιανού. Την ίδια μέρα δόθηκε επίσημο γεύμα στ’ ανάκτορα, το λεγόμενο κλητώριο, προς τιμήν των υψηλών επισκεπτών. Μετά το γεύμα στους ακολούθους της Όλγας δόθηκαν χρηματικά δώρα. Ανάλογο γεύμα παρατέθηκε και την επομένη, 10 Σεπτ., ημέρα Κυριακή. Στη συνοδία της Όλγας ανήκε και ο παπ-Γρηγόριος. Καίτοι τίποτε δεν αναφέρεται για την τελετή βάπτισης της Ολγας, εντούτοις πολλά συνηγορούν υπέρ αυτού.

   5. Σύντομη αναφορά και στις πνευματικές επιδόσεις του βασιλιά: α) Εκπαίδευση: αναζωπύρωσε τις σπουδές στην Ακαδημία της Κων/πολης, διορίζοντας καθηγητές: της φιλοσοφίας τον πρωτοσπαθάριο Κων/νο, της ρητορικής το μητροπολίτη Νικαίας Αλέξανδρο, της γεωμετρίας τον πατρίκιο Νικηφόρο και της αστρονομίας το γραμματέα Γρηγόριο. β) Συγγραφές: Ο Κων/νος Ζ΄ υπήρξε και συγγραφέας -όχι φυσικά ολκής- χρήσιμων έργων. Αυτά είναι: 1. Περί θεμάτων, πραγματεία χωρισμένη σε δύο βιβλία. 2. Έκθεσις βασιλείου τάξεως: Αναφέρεται στο τυπικό της Αυλής. 3. Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν: Ασχολείται με τους απαίδευτους λαούς (Πετσενέγους, Ρώσους, Ούγγρους-Μαγιάρους και Βουλγάρους) και τους τρόπους που οφείλει το Βυζάντιο να τους αντιμετωπίζει.

     6. Πρόβλημα προκάλεσε στον Κων/νο Ζ΄ η ανάμιξή του στα εκκλησιαστικά. Το 956 πέθανε ο ρυπαντής του πατριαρχικού θρόνου Θεοφύλακτος. Ο Κων/νος, για ν’ αντιρροπήσει την κατάσταση, επέλεξε το σεμνό και σοφό μοναχό Πολύευκτο. Αυτός, ανήκοντας στους αυστηρούς μοναχικούς κύκλους, κατηγόρησε τον παρακοιμώμενο Βασίλειο, αδελφό της αυτοκράτειρας. Επίσης επανέφερε το θέμα της τεταρτογαμίας του Λέοντα Σοφού. Ο αυτοκράτορας ήρθε σε ρήξη με τον Πολύευκτο. Αυτή εξελίχθηκε σε σύγκρουση Εκκλησίας και πολιτείας. Αυτή επέσπευσε το θάνατο του αυτοκράτορα.

     7. Ο Κων/νος Ζ΄ ο Πορφυρογέννητος πέθανε στις 9/11/959, σε ηλικία 54 ετών. Κατά μία ανεπιβεβαίωτη πληροφορία, δηλητηριάστηκε από την αδίστακτη νύφη του Θεοφανώ, κάτι καθόλου απίθανο, αφού και άλλοτε το επιχείρησε.