Θεόφιλος (829-842)

α) Ο χαρακτήρας του. Ο γάμος του

   Το Μιχαήλ Β΄ διαδέχθηκε φυσιολογικά και ομαλά ο αντιβασιλέας-γιος του Θεόφιλος. Τα ενδιαφέροντά του για τα γράμματα, την επιστήμη και την τέχνη τον καθιστούσαν μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Η μαθητεία του κοντά στον Ιωάννη Γραμματικό τον κατέστησε φανατικό πολέμιο των εικόνων. Φιλοδοξούσε να είναι ένας ιδανικός και δίκαιος βασιλιάς. Αρεσκόταν να βρίσκεται κοντά στο λαό και να μιλάει με τους απλούς ανθρώπους για τα καθημερινά τους προβλήματα και ανάγκες. Κάτω όμως από όλα αυτά κρυβόταν ένας οξύς και απότομος χαρακτήρας, συχνά και πέραν του δέοντος αυστηρός και απόλυτος στην άσκηση της εξουσίας.

      Μία από τις πρώτες ενέργειες του Θεοφίλου ως βασιλιά ήταν η σκληρή τιμωρία των δολοφόνων του Λέοντα Ε΄, σωτήρων και ευεργετών του πατέρα του (αν βέβαια οι σχετικές διηγήσεις των χρονογράφων είναι ακριβείς). Χρησιμοποίησε δε προς τούτο δόλο: Μετά το θάνατο του πατέρα του συγκάλεσε συμβούλιο στο οποίο είπε ότι ο πατέρας του ήθελε να τιμήσει εκείνους που τον βοήθησαν ν’ ανέβει στο θρόνο, αλλά δεν πρόλαβε. Γιαυτό ανέθεσε στον ίδιο να εκπληρώσει αυτή την επιθυμία του. Ζήτησε από τους συνέδρους να του υποδείξουν ποιοι είναι αυτοί που δικαιούνταν αυτής της βράβευσης. Τότε πολλοί από τους παριστάμενους επιφανείς άνδρες σηκώθηκαν υποδεικνύοντας τον εαυτό τους. Συνελήφθησαν και παραδόθηκαν σε θάνατο, διότι δεν επιτρέπεται να μένουν ατιμώρητοι οι φονείς του εκλεκτού του Θεού μέσα στο ναό. Η ακρίβεια αυτού του περιστατικού αμφισβητείται. Αυτό όμως δεν αναιρεί τα περί της τραχύτητας του χαρακτήρα του.

    Παροιμιώδης έμεινε και ο τρόπος με τον οποίο επέλεξε τη σύζυγό του και ο διάλογός του με την πανέμορφη και πανέξυπνη υποψήφια νύφη Εικασία (τη γνωστή ποιήτρια Κασσιανή) και την τελική επιλογή της Θεοδώρας.

    Η Θεοδώρα γεννήθηκε στην Παφλαγονία και ίσως ανήκε στον περίφημο οίκο των Μαμιγονιανών. Γονείς της ο Μαρίνος και η Θεοκτίστη. Όλοι οι συγγενείς της Θεοδώρας ωφελήθηκαν από τη δική της θέση, ιδιαίτερα τ’ αδέλφια της Βάρδας (μετέπειτα παντοδύναμος καίσαρας) και Πετρωνάς (αργότερα αρχηγός της βασιλικής φρουράς). Η Θεοδώρα, αντίθετα με το Θεόφιλο, ήταν εικονόφιλη. Εντούτοις την υπεραγαπούσε. Πάνω, όμως, και από αυτή του την αγάπη τοποθετούσε το δίκαιο, την προσωπική του τιμή και την ευημερία του λαού του. Πολλά τα παραδείγματα αυτής της στάσης του, όπως π.χ. η παραδειγματική τιμωρία του Πετρωνά για τη συμπεριφορά του προς μία χήρα.

    Ο Θεόφιλος, όπως θα δούμε, ασχολήθηκε ενεργά και με τη διευθέτηση της διαμάχης γύρω από την τιμή των εικόνων που κατά την περίοδο του πατέρα του έφερε την αναρχία.

β) Πόλεμοι κατά των Αράβων

   Ο Θεόφιλος διεξήγαγε και πολλούς πολέμους κατά των μωαμεθανών, εκμεταλλευόμενος τις μεταξύ τους διενέξεις. Μετά, όμως, από 3ετείς αμφίρροπους αγώνες ο Θεόφιλος προτίμησε να έλθει σε συνεννόηση με το χαλίφη, όταν μάλιστα το 831 έχασε έναν από τους σημαντικότερους στρατηγούς του, το Μανουήλ, ο οποίος συκοφαντήθηκε για συνωμοσία και αναγκάστηκε να καταφύγει στους Άραβες. Έστειλε πρεσβεία υπό τον Ιωάννη Γραμματικό, σύγκελλο του πατριάρχη, γνώστη της αραβικής. Η πρεσβεία συναποκόμιζε και πλουσιότατα δώρα προς το χαλίφη. Την άνοιξη του 831 έφθασαν στα σύνορα της Συρίας όπου τους περίμεναν εκπρόσωποι του χαλίφη. Οδηγήθηκαν στο χαλίφη τον οποίο προσφώνησε ο Γραμματικός. Πριν αρχίσουν τις διαπραγματεύσεις επιδόθηκε σε κινήσεις φιλοφροσύνης προς τους Άραβες ηγέτες. Ενώ όμως συνεχίζονταν οι διαπραγματεύσεις πέθανε ο χαλίφης Μαμούν (Ιούλ. 833). Οι συζητήσεις συνεχίστηκαν επί έναν ακόμη μήνα με το διάδοχό του Μοτασσέμ. Μετά επέστρεψε στην Κων/πολη χωρίς την υπογραφή συνθήκης. Κατόρθωσε, όμως, ο Γραμματικός να πείσει το Μανουήλ να επιστρέψει στην Κων/πολη, όπου έγινε δεκτός με μεγάλες τιμές.

    Η ανακωχή με τους Άραβες κράτησε 3 περίπου χρόνια. Επειδή ο χαλίφης Μοτασσέμ βρισκόταν σε διαρκείς εμφύλιες διενέξεις, ο Θεόφιλος θεώρησε κατάλληλη την περίσταση να κλείσει με θρίαμβο το ανατολικό μέτωπο. Το 836, αφού τιμώρησε τους μωαμεθανούς της Μελιτηνής, εισέβαλε στη Συρία. Λεηλατώντας τη χώρα έφθασε ως τον Ευφράτη, αφού κυρίευσε τα Σαμόσατα (πρωτεύουσα της Κομμαγηνής) και πολιόρκησε τη Σωζόπετρα, γενέτειρα του χαλίφη. Εκεί έλαβε επιστολή του χαλίφη ζητώντας του να μην καταστρέψει την πατρίδα του. Ο Θεόφιλος αγνόησε την έκκληση του χαλίφη και κυρίευσε τη Σωζόπετρα, την οποία και κατεδάφισε. Μετά ανέθεσε τη διοίκηση του στρατού στο Θεόφοβο με εντολή να παραχειμάσει στη Μ. Ασία. Ο ίδιος με το Μανουήλ επέστρεψαν στην Κων/πολη.

      Ο Μοτασσέμ ορκίστηκε εκδίκηση. Κατά το 837 συγκρότησε ισχυρότατη δύναμη. Επιτέθηκε στο Αμόριο, το οποίο κυρίευσε και κατέστρεψε. Το 838 εισέβαλε από τρία σημεία στη Μ. Ασία. Ο Θεόφιλος θεώρησε ανώφελη μια κατά μέτωπο αντιπαράθεση. Διέταξε το στρατηγό των Ανατολικών να καταλάβει οχυρές και επίκαιρες θέσεις στα όρη. Ο ίδιος με το Μανουήλ και το Θεόφοβο κινήθηκαν εναντίον της αραβικής μονάδας που εισέβαλε από την Αρμενία. Απέτυχαν, όμως, να νικήσουν, παρά τον ηρωισμό που επέδειξαν. Αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν στο Χιλιόκωμο του Πόντου, κοντά στην Αμασεία, όπου πέθανε ο Μανουήλ.

    Η κρίσιμη αναμέτρηση χριστιανών και μουσουλμάνων    θα γινόταν στο Αμόριο. Η πολιορκία του άρχισε τον Αύγ. του 838. Της φρουράς ηγούνταν ο Αέτιος με βοηθούς τους Κρατερό, Κάλλιστο, Κύριλλο και Μελισσηνό. Παράλληλα ο Θεόφιλος επετίθετο διαρκώς εκ των όπισθεν κατά των πολιορκητών. Οι απώλειές του ανεβάζονται σε 70.000(!) άντρες. Ο χαλίφης επιχείρησε την τελική έφοδο. Χριστιανοί και μουσουλμάνοι επί 3 μέρες μάχονταν σώμα με σώμα. Οι Άραβες υποχώρησαν. Ο επίσκοπος της πόλης επισκέφθηκε με αντιπροσωπία το χαλίφη στο στρατόπεδό του και του πρότεινε συνθήκη παράδοσης της πόλης. Ο χαλίφης απέρριψε την πρόταση και ετοιμαζόταν για νέα έφοδο. Χάρη, όμως, στην προδοσία κάποιου ξένου μισθοφόρου εισήλθε σε αυτήν αμαχητί. Οι σφαγές και οι λεηλασίες δεν περιγράφονται.

    Νέες, όμως, εμφύλιες ταραχές ανάγκασαν το Μοτασσέμ να γυρίσει στην έδρα του, συναποκομίζοντας 30.000 αιχμαλώτους, ανάμεσά τους και τους Αέτιο και Κρατερό. Πρώτη φροντίδα του Θεοφίλου ήταν η απελευθέρωση των στρατηγών του, ιδίως του Αετίου, αποφασισμένος αλλιώς να συνεχίσει τον κατά των Αράβων πόλεμο. Σε αυτή τη φάση η απελευθέρωση δεν επήλθε. Το 839 κύλησε ήρεμα. Το 840 αραβικός στρατός εισέβαλε στη Μ. Ασία. Οι Έλληνες αντεπιτέθηκαν, αιχμαλώτισαν τον Άραβα στρατηγό και κατέλαβαν την περιοχή γύρω από τον Αμανό. Μετά από αυτό ο Θεόφιλος έστειλε νέα πρεσβεία με σκοπό την ανταλλαγή των αιχμαλώτων. Η αποστολή πέτυχε. Αντί των ελευθερωθέντων μωαμεθανών, ο Μοτασσέμ ελευθέρωσε διπλάσιο αριθμό χριστιανών. Συνάφθηκε ειρήνη.

γ) Το τέλος του Θεοφίλου

      Ο Θεόφιλος ήταν φυσικό να θέλει τη συνέχιση του βασιλικού του οίκου. Γιο όμως δεν είχε. Γιαυτό κατέστησε συνάρχοντά του τη μεγαλύτερη κόρη του Θέκλα.Την προτελευταία, Μαρία, που υπεραγαπούσε την πάντρεψε με έναν πανέμορφο νέο, τον Έλληνα Πόντιο Αλέξιο Μουσελέ, με την ελπίδα ότι αυτός θα υποστήριζε τα δικαιώματα του οίκου στο θρόνο, καθώς και τη μεταρρύθμιση. Ο Αλέξιος προήχθη σε καίσαρα. Στάλθηκε δε από το Θεόφιλο στη Σικελία για να σώσει τις Συρακούσες και άλλες πόλεις που δεν είχαν ακόμα υποταχθεί στους Άραβες. Στην αποστολή του πέτυχε. Στην Κων/πολη, όμως, κυκλοφόρησαν φήμες ότι συνωμοτεί, θέλοντας να οικειοποιηθεί τις δυτικές αυτές επαρχίες. Ανακλήθηκε από το Θεόφιλο αλλά αρνήθηκε να επιστρέψει φοβούμενος τιμωρία. Ούτε στις εκκλήσεις της γυναίκας του Μαρίας υπέκυψε. Στάλθηκε με πολλές διαβεβαιώσεις ο αρχιεπίσκοπος Θεόδωρος. Προτού, όμως, ολοκληρωθεί αυτή η αποστολή πέθανε η Μαρία. Επικράτησαν οι εχθροί του Αλεξίου. Ο Θεόφιλος έδωσε γενική αμνηστεία επί τω θανάτω της αγαπημένης του κόρης. Ο Αλέξιος επέστρεψε. Θεωρήθηκε στασιαστής και γιαυτό μαστιγώθηκε, φυλακίστηκε και δημεύτηκε η περιουσία του.

   Όταν μετά λίγες μέρες ο βασιλιάς πήγε στο ναό των Βλαχερνών να εκκλησιαστεί, στο σολέα τον πλησίασε ο ιερουργών αρχιεπίσκοπος Θεόδωρος, φανερά ενοχλημένος για την αθέτηση των υποσχέσεών του μέσω αυτού προς τον Αλέξιο. Ο Θεόφιλος, εξοργισμένος για όσα του είπε, τον έβγαλε από το ναό και τον εξόρισε. Σε λίγο στο ναό της Αγ. Σοφίας θα αντιμετώπιζε την οργή και τον έλεγχο του πατριάρχη Ιωάννη Γραμματικού και για τις δύο πράξεις του. Τότε ο Θεόφιλος: α) ανακάλεσε από την εξορία το Θεόδωρο, β) αποφυλάκισε τον Αλέξιο, του απέδωσε την περιουσία του και τον αποκατέστησε στο αξίωμά του. Αυτός, όμως, προτίμησε το μοναχικό βίο.

     Στις αρχές του 842 ο Θεόφιλος αρρώστησε βαριά. Ο γιος του Μιχαήλ ήταν μόλις 3 ετών. Επειδή δε γνώριζε ότι η σύζυγός του Θεοδώρα και η κόρη του Θέκλα ήταν αφοσιωμένες στην προσκύνηση των εικόνων, κάλεσε στο κρεβάτι του τη Σύγκλητο και τους λοιπούς άρχοντες και τους ζήτησε: να μείνουν πιστοί α) στη γυναίκα του και στο γιο του, και β) στη μεταρρύθμιση. Ενώ δε βρισκόταν στα τελευταία του, ζήτησε το θάνατο του στρατηγού Θεόφοβου που υποπτευόταν για συνωμοσία και τελούσε υπό περιορισμό. Η διαταγή του εκτελέστηκε. Όταν δε του έδειξαν το κεφάλι του Θεόφοβου, έβαλε το χέρι του πάνω στο αιμόφυρτο κεφάλι και ξεψύχησε (20/1/842).