7. Η ΠΕΕΑ. Η διάλυση της ΕΚΚΑ. Η δολοφονία του Ψαρρού

      1. Είδαμε την απόφαση της Διάσκεψης Μυροφύλλου-Πλάκας για τη σύσταση Επιτροπής προετοιμασίας του εδάφους για κυβέρνηση «εθνικής ενότητας». Και οι τρεις οργανώσεις συμφωνούσαν για τη σύσταση της Επιτροπής, διαφωνούσαν, όμως, ως προς τις αρμοδιότητές της και τη σύνθεσή της. Προτάθηκε, μάλιστα, αν αποτύχει στο έργο της, να μετατραπεί εκείνη σε «κυβέρνηση» της «Ελεύθερης Ελλάδας». Τελικά η Αριστερά δέχθηκε την αρχή της ισοδυναμίας στην Επιτροπή: 3 του ΕΑΜ, 2 του ΕΔΕΣ και 1 του ΕΚΚΑ. Η ιδέα ανήκε στην ΕΛΔ από την άνοιξη του 1943. Δεν προχώρησε όμως, διότι το ΚΚΕ προτιμούσε να προηγηθεί η συνεργασία των παλαιών κομμάτων, που δεν προχωρούσε. Τα πράγματα άλλαξαν μετά τη 10^η Ολομέλεια του ΚΚΕ (αρχές 1944), οπότε άρχισε επαφές με τον κορυφαίο συνταγματολόγο Αλέξ. Σβώλο, ο οποίος είχε ανάλογες συνεννοήσεις και με τη συμμαχική πλευρά. Πρότεινε την ενσωμάτωση της Αριστεράς στην εξόριστη κυβέρνηση με κλιμάκιο στην Ελεύθερη Ελλάδα.

     Αυτό, όμως, αργούσε. Το ΕΑΜ προχώρησε σε ενδιάμεση -προσωρινή λύση: Στις 10/3/44 συγκροτήθηκε στη Βίνιανη Ευρυτανίας η «Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης» (ΠΕΕΑ) από τους Ευρ. Μπακιρτζή, ως Πρόεδρο, και τους Γιώργη Σιάντο, Ηλία Τσιριμώκο, Κώστα Γαβριηλίδη (αρχηγό του Αγρ. Κόμματος) και Εμμ. Μάντακα, ως «Γραμματείς».

      Η ΠΕΕΑ θ’ ασκούσε οιονεί κυβερνητική εξουσία και μόνο στις ΕΑΜοκρατούμενες περιοχές. Ταυτόχρονα θ’ ασκούσε με την παρουσία της πίεση προς σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Η σταδιακή μετατροπή της σε «κυβέρνηση» συντελέστηκε στους κόλπους του ΕΑΜ μετά τη διάσκεψη του Λιβάνου και τη συνακόλουθη ρήξη κάθε σχέσης Καϊρου –ΕΑΜ. Η ΠΕΕΑ κάλυψε την έκφραση της «λαϊκής εξουσίας» μόνο στην κορυφή. Στη βάση από καιρό υπήρχαν/λειτουργούσαν σχετικοί μηχανισμοί, υπό τη μορφή ενός συστήματος αυτοδιοίκησης (που στοιχειωδώς εφάρμοζαν και στις περιοχές του ΕΔΕΣ). Η ΠΕΕΑ το επεξέτεινε και το τροποποίησε (όπως π.χ. στο ζήτημα της απονομής της δικαιοσύνης) με τη μερική επαναφορά αστικοδημοκρατικών θεσμών. Ακολούθησε διεύρυνση της ΠΕΕΑ. Έτσι, στις 19/4: Ο Αλέξ. Σβώλος ορκίστηκε ως Πρόεδρος και Γραμματέας Εξωτερικών, Παιδείας και Θρησκευμάτων και Λαϊκής Διαφώτισης. Ακόμη διορίστηκαν ως Γραμματείς οι: Άγγελος Αγγελόπουλος (Οικονομικών), Πέτρος Κόκκαλης (Κοιν. Πρόνοιας), Νίκος Ασκούτσης (Συγκοινωνίας), Σταμ. Χατζήμπεης (Εθνικής Οικονομίας), Ευρ. Μπακιρτζής (Επισιτισμού και Αντιπρόεδρος), Ηλ. Τσιριμώκος (Δικαιοσύνης), Γ. Σιάντος (Εσωτερικών), Εμμ. Μάντακας (Στρατιωτικών) και Κ. Γαβριηλίδης (Γεωργίας).

     2. Διαπιστώνοντας ο βρετανικός παράγοντας και η εξόριστη κυβέρνηση ότι η ΠΕΕΑ ήταν μια υπολογίσιμη πραγματικότητα, υποχρεώθηκαν να προσκαλέσουν στην επικείμενη διάσκεψη, εκτός από το ΚΚΕ/ΕΑΜ, και αντιπροσώπους της ΠΕΕΑ. Η διάσκεψη θα γινόταν στο Λίβανο. Κατ’ αυτήν η κοινή αντιπροσωπία της Αριστεράς (Αλέξ. Σβώλος, Πέτρος Ρούσσος και Στέφ. Σαράφης) βρέθηκε ανάμεσα στα πυρά όλων των άλλων και συνεπώς απομονωμένη. Κι αυτό γιατί της καταλόγιζαν δυο σημαντικές ευθύνες: α) για το κίνημα στις Ένοπλες Δυνάμεις της Μέσης Ανατολής με όλες τις θλιβερές συνέπειές του, και β) για σοβαρότατο ενδοεμφυλιακό επεισόδιο λίγο πριν την αναχώρηση του Αλ. Σβώλου από την Ελλάδα.

    3. Συγκεκριμένα για το δεύτερο: Το 5/42 Σύνταγμα της ΕΚΚΑ, όντας περικυκλωμένο από τον ΕΛΑΣ, επέλεξε ν’ ακολουθήσει ευμενή προς τον ΕΛΑΣ ουδετερότητα, ο οποίος όμως απαιτούσε κάτι περισσότερο. Η θέση του έναντι του ΕΛΑΣ επιδεινώθηκε μετά τις δεσμεύσεις των Ψαρρού – Καρτάλη προς τον ΕΑΜ πριν από το Μυρόφυλλο, οι οποίες θεωρήθηκαν τόσο από τον ΕΛΑΣ όσο και από τους Βρετανούς ότι προετοίμαζαν την ένταξη στον ΕΛΑΣ, πράγμα που αναίρεσε η στάση του Καρτάλη στη διάσκεψη. Αυτό εξόργισε την ηγεσία του ΕΛΑΣ, πράγμα που αποτυπώθηκε στην όξυνση των σχέσεων του ΕΛΑΣ Φωκίδας και του 5/42. Το 5/42 μετά τη δεύτερη διάλυσή του από τον ΕΛΑΣ εμπλουτίστηκε με την αθρόα ένταξη στις τάξεις του βασιλοφρόνων αξιωματικών. Αυτοί διαφωνούσαν με την εφεκτική στάση του Ψαρρού και αποκήρυσσαν τη σοσιαλίζουσα ΕΚΚΑ. Αυτά εξόργισαν τους σκληροπηρυνικούς ΕΛΑΣίτες. Το φανατισμό εξήψε ο ίδιος ο Άρης, ο οποίος κατευθυνόμενος στην Πελοπόννησο με εντολή της ΠΕΕΑ, πέρασε από τη Φωκίδα και διέταξε την εξαφάνιση του 5/42.

     Μοιραία ημερομηνία ήταν η 17/4. Το μένος των ανταρτών του ΕΛΑΣ αποδείχθηκε απύθμενο: εκτός από όσους έπεσαν κατά τη σύγκρουση, άλλοι 66 μαχητές του 5/42 και ο ίδιος ο Ψαρρός εκτελέστηκαν, πολλοί δε αφού υποβλήθηκαν σε φρικτά βασανιστήρια, αρκετοί προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ για να γλυτώσουν, ενώ 94 επιζήσαντες κατάφεραν να περάσουν τον Κορινθιακό και αιχμαλωτίστηκαν από τους Γερμανούς, από τους οποίους οι περισσότεροι υπό τον ταγματάρχη Γεώρ. Καπετζώνη προσχώρησαν στα Τάγματα Ασφαλείας. Ο φόνος του Ψαρρού στην έδρα της ΠΕΕΑ προκάλεσε μεγάλη ανησυχία. Ο Σβώλος διέταξε την αυστηρή τιμωρία των υπευθύνων. Έμειναν λόγια.

      4. Τις σχέσεις Βρετανών και εξόριστης ελλ. κυβέρνησης με την ΠΕΕΑ κτλ. επιβάρυνε και η έξαρση της γερμανικής τρομοκρατίας. Την 1/1/1944 οι Γερμανοί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους, αντιδρώντας σε ενέδρα του ΕΛΑΣ στη Ν. Πελοπόννησο όπου σκοτώθηκε ένας στρατηγός τους με την ακολουθία του, εκτέλεσαν ως αντίποινα 335 ομήρους, ανάμεσά τους και 200 έγκλειστα κομουνιστικά στελέχη, στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Και δεν ήταν τα μόνα. Αυτά «σκέπασαν» το έγκλημα κατά του 5/42.

      5. Η ΠΕΕΑ συγκρότησε το «Εθνικό Συμβούλιο» ως Βουλή της Εθνικής Αντίστασης. Αυτό από 14/5 συνεδρίαζε στις Κορυσχάδες Ευρυτανίας. Αποτελούνταν από 202 Εθνοσυμβούλους. Από αυτούς οι 22 μετείχαν «τιμητικά» ως μέλη της βιαίως διαλυθείσης Γ΄ Αναθεωρητικής Βουλής του 1936. Οι άλλοι εκλέχτηκαν τον Απρίλη. Στις διαδικασίες μετείχαν, για πρώτη φορά, και οι γυναίκες. Αυτό το «άνοιγμα» στη γυναικεία χειραφέτηση συμληρώθηκε κι από το μέτρο της σταδιακής επιστράτευσης των γυναικών. Βεβαίως κυρίως για να διαδραμίσουν στον αγώνα τούς περισσότερο προσιδιάζοντας στη φύση τους ρόλους: κουβάλημα ακόμα και υπέρβαρων φορτίων, πλύσιμο αντάρτικων ρούχων, «εκπολιτιστικές» εκδηλώσεις στα χωριά, περίθαλψη τραυματιών, υπηρεσίες παιδοτρόφων κ.ά. Σημαντική, εντούτοις, ήταν και η προσφορά τους και στον ίδιον τον πυρήνα του αγώνα: αντάρτισσες, ΕΠΟΝίτισσες κτλ.

     6. Στα πλαίσια του ΚΚΕ και του ΕΑΜ ο θεσμός της «διαφώτισης» συνοδευόταν και συμπληρωνόταν και με ισχυρές δόσεις καταναγκασμού. Αυτή η τακτική εφαρμοζόταν με μεγαλύτερο φανατισμό από τους τοπικούς ΕΑΜικούς παράγοντες, ακολουθώντας το σύνθημα της Β΄ Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης για μαζική στρατολόγηση. Εντεύθεν προέκυψε το φαινόμενο ολόκληρα χωριά να εντάσσονται στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ. Και ακόμη: ο 100πλασιασμός σε 3 κατοχικά χρόνια των μελών του ΚΚΕ (έφθασαν τις 250.000!). Αυτή η απότομη διεύρυνση της κομματικής βάσης αποτέλεσε λόγο ανησυχίας της κομματικής ηγεσίας, διότι χανόταν η κομματική συνοχή και ο απόλυτος έλεγχος. Αλλά ταυτόχρονα και λόγο κομπασμού και μοχλό πίεσης προς τους αντιπάλους.

    7. Από την άλλη, ο Γεώργιος Παπανδρέου, νέος πρωθυπουργός της εξόριστης κυβέρνησης, υποδαύλιζε το εθνικό συναίσθημα μιλώντας για το «νέο ‘21» και καλλιεργώντας τον αντιΕΑΜικό μεσσιανισμό. Αυτά πυροδοτούσαν την οργή της ευρύτερης ΕΑΜικής ηγεσίας που βρισκόταν στις Κορυσχάδες. Υποψίες τής προκαλούσε και η υποχωρητικότητα του Σβώλου στο Λίβανο. Αυτά αποτυπώνονταν και στον ΕΑΜικό Τύπο που κατακεραύνωνε την «προδοτική κλίκα Γλύξμπουργκ – Παπανδρέου» και εκθείαζε την ΠΕΕΑ.

       Ο δρόμος προς τη ρήξη άνοιξε. Ο Παπανδρέου απέρριπτε τις αξιώσεις της Αριστεράς για επαναδιαπραγμάτευση των όρων της συμφωνίας του Λιβάνου. Από την άλλη, στην Αριστερά όλο και λιγότεροι θεωρούσαν την «Ενότητα» αναγκαία. Πίστευαν ότι ο λαός της Αθήνας και του Πειραιά μπορούσε μετά την απελευθέρωση να καταλάβει την εξουσία. Ο Παπανδρέου θεωρούσε χρέος του την απαλλαγή της Ελλάδας από τον κομουνισμό.

    Αυτός ο στόχος ώθησε κάποιες οργανώσεις της Αθήνας και υπηρεσίες της Μ. Ανατολής να προσεγγίσουν «πατριωτικά» στοιχεία του δοσιλογισμού. Κάποιοι άλλοι, κυρίως η ελίτ, εγκατέλειπαν την τακτική της αναμονής κι επιχειρούσαν προσεκτική προσέγγιση της γερμανικής πλευράς ως το μη χειρότερο (καθότι προσωρινό) σε σχέση με ένα κομουνιστικό καθεστώς. Κάτω από αυτή την οπτική άρχισαν να βλέπουν και τα Τάγματα Ασφαλείας σαν μια πολύτιμη για τα μετακατοχικά ενδεχόμενα. Την κομουνιστοφοβία προσπαθούσαν να εκμεταλλευθούν με κάθε τρόπο και οι κατακτητές.

     Κι εκεί που, περί τα τέλη Ιουλίου, όλα έδειχναν ότι η σύγκρουση «βουνού» και Μ. Ανατολής ήταν αναπόφευκτη, το «βουνό» υποχώρησε σε δυο φάσεις. Αυτή η τροπή οφειλόταν: α) στην επιμονή των Βρετανών (προσωπικά μάλιστα του Τσώρτσιλ) να παραμείνει ο Παπανδρέου πρωθυπουργός· β) στην άφιξη στο «βουνό» της σοβιετικής στρατιωτικής αποστολής υπό τον αντισυνταγματάρχη Γκριγκόρι Ποπώφ, η οποία όμως δεν κόμιζε την πολυαναμενόμενη/πολυδιαφημιζόμενη «ντιρεκτίβα». Αντίθετα μάλιστα, δήλωσαν σαφώς στους αγωνιώντες «συντρόφους» τους ότι αποκλείεται σοβιετική επέμβαση στην Ελλάδα. Κάτι περισσότερο: συνέστησαν συμβιβασμό με τους Άγγλους. Ανάλογα συμβούλευσε, νωρίτερα, τους αντιπροσώπους της ΠΕΕΑ και η σοβιετική πρεσβεία στο Κάιρο. γ) Τίποτε από αυτά, όμως, δε θα έκαμπτε την κομουνιστική αδιαλλαξία αν δεν συνέβαινε κάτι άλλο: ένας εσωΕΑΜικός παράγοντας. Επιστρέφοντας ο Σβώλος από το Κάϊρο διαβεβαίωσε την ΠΕΕΑ ότι η συμφωνία του Λιβάνου ήταν η καλύτερη δυνατή. Συνιστούσε δε τη συμμετοχή στην εξόριστη κυβέρνηση κι εκεί να δοθεί η μάχη για την όποια βελτίωση των όρων της συμφωνίας. Επιπλέον, αυτό θα αποδείκνυε ότι ΕΑΜ και ΠΕΕΑ δεν απέβλεπαν σε «μονομερή πολιτική επικράτηση με βίαια μέσα». Αυτές οι θέσεις του Σβώλου έπεισαν την ηγεσία του ΚΚΕ ότι τυχόν εμμονή στη σκληρή γραμμή θα τον ωθούσε σε παραίτηση, θα τον ακολουθούσαν δε ασφαλώς και οι Αγγελόπουλος και Ασκούτσης, ενδεχομένως και οι Ηλ. Τσιριμώκος, Ευρ. Μπακιρτζής, Στρατής και οι ομόφρονές τους. Οι συνέπειες από μια τέτοια εξέλιξη θα ήταν βαρύτατες. Κατόπιν αυτών, στις 30/7/44 το «βουνό» πληροφορούσε την κυβέρνηση Παπανδρέου ότι αποδεχόταν τη συμμετοχή εκπροσώπων του σε «Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας», αρκεί να μη μετέχει σε αυτή ο Γ. Παπανδρέου. Και αυτός, όμως, ο όρος σε λίγο αποσύρθηκε, όταν ήρθε το μήνυμα πως η αγγλική κυβέρνηση δε δέχεται αλλαγή Προέδρου κυβερνήσεως παραμονές απελευθέρωσης. Κατόπιν αυτών, στις 2/9 ορκίστηκαν στο Κάιρο 5 νέοι υπουργοί της Αριστεράς.

     Αυτή η, ευχάριστη οπωσδήποτε, εξέλιξη σκιαζόταν από α) τους φόβους των Τσώρτσιλ και Παπανδρέου που διατυπώθηκαν σε μυστική συνάντησή τους τον Αύγ. 1944 στη Ρώμη περί αναπόφευκτου κομουνιστικού κινήματος, και β) την απόρρητη έκθεση μέλους της Σοβιετικής Αποστολής της 13/10/44, μια μέρα πριν από την απελευθέρωση τ