6. Προοίμια Εμφυλίου

      Από τη στιγμή που το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ διαπίστωσε ότι εύρισκε όλο και ευρύτερη λαϊκή αποδοχή, διεύρυνε τις φιλοδοξίες και τους στόχους του: να κυριαρχήσει σε ολόκληρη τη χώρα, τακτική συνεπής με την τελική και κυρίαρχη στόχευσή του. Στόχοι συνειδητής επιλογής του: α) ένταξη ή υποταγή όλων των άλλων αντιστασιακών εκφράσεων στο χώρο του· β) βίαιη διάλυση όσων αρνούνταν να το συμπράξουν ή ήταν ανεπιθύμητοι (δεδηλωμένοι αντικομουνιστές), και γ) ο κατακερματισμός κάποιων (όπου ήταν εφικτό) σε ανίσχυρες και ανυπόληπτες ομάδες. Ο αλληλοσπαραγμός, όμως, των αντιστασιακών ομάδων ήταν πολυμέτωπος και αμφίπλευρος, με σχεδόν αποκλειστικούς, όμως, πρωταγωνιστές το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ (με αντιπάλους όλους σχεδόν τους άλλους) και τον ΕΔΕΣ (σχεδόν απκλειστικά με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ). Αυτή η θλιβερή κατάσταση απεικονίζεται στις ακόλουθες περιπτώσεις.

    1. Το Φεβρ. 1943 ιδρύθηκε η «Λαϊκή Απελευθερωτική Ένωσις» (ΛΑΕ) με τη συνένωση πολλών μη ΕΑΜικών μικροοργανώσεων. Από τη ΛΑΕ σε λίγο προέκυψε το «Εθνικό Δημοκρατικό Ελευθερωτικό Μέτωπο» (ΕΔΕΜ) με αντιμοναρχικό προσανατολισμό. Από τα ιδρυτικά του μέλη και ο Θεμιστοκλής Τσάτσος. Θεωρήθηκε εξάρτημα του ΕΔΕΣ, από τον οποίο και μπολιάστηκε με το μικρόβιο των εσωτερικών αντιπαραθέσεων. Που έφεραν και το τέλος του. Και η ΛΑΕ και το ΕΔΕΜ αρχικά ζήτησαν από την Αριστερά συνεργασία, ακόμα και την ένταξη(!) του ΕΑΜ στις τάξεις τους. Φυσικά η πρόταση απορρίφθηκε.

       2. Το Μάη του 1943 ο στρατάρχης Αλέξ. Παπάγος, μετά από μια μακρά διαδικασία διαβουλεύσεων, ίδρυσε τη «Στρατιωτική Ιεραρχία» με άλλους 5 αντιστρατήγους. Φιλοδοξούσε να αναλάβει την ηγεσία σύνολης της Αντίστασης, προκειμένου: α) να προετοιμάσει πόλεμο κατά των εξωτερικών εχθρών, και προπάντων β) να αναλάβει δράση κατά των εσωτερικών «αντεθνικών» στοιχείων και τη ματαίωση «πάσης αποπείρας διασαλεύσεως ή ανατροπής του κοινωνικού καθεστώτος». Προς τούτο, αφελώς, έστειλε ένα στρατηγό στο ΚΓΣΑ στο Πορτούλι για συνεννοήσεις. Ο απεσταλμένος θεωρήθηκε «ύποπτος» και κρατήθηκε, συμφωνούντος και του ΒΣΑ. Τον Ιούλ. 1943 ο Παπάγος και 4 αντιστράτηγοι συνελήφθησαν από τους Γερμανούς και στάλθηκαν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης (ελευθερώθηκαν το Μάη 1945). Ο 6^ος δεν ενοχλήθηκε, με παρέμβαση κάποιου κατοχικού υπουργού.

      3. Το Σεπτ. 1943 9 από τις συντηρητικές ομάδες αποφάσισαν να συμπράξουν με την «Εθνική Δράση» (ΕΔ) και να συγκροτήσουν τον "Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Στρατό" (ΠΑΣ). Την ίδια περίοδο η ΕΔ έστελνε από την Αθήνα στην Πελοπόννησο αξιωματικούς για τη στελέχωση του ΕΣ. Η μόνη σχεδόν κολλητική/συνδετική ουσία του ΠΑΣ ήταν ο αντικομουνισμός του. Θα πρέπει σε αυτή να προστεθεί και μια ακόμη: η βουλγαρική δράση στη Μακεδονία – Θράκη.

      4. Στις συντηρητικές (και ίσως όχι μόνο) οργανωσεις διάχυτη ήταν η αμφισβήτηση της εθνικής συνείδησης του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Αυτή η πεποίθηση είχε τις ρίζες της στο παρελθόν (βλ. π.χ. «ανεξάρτητη Μακεδονία και Θράκη» κ.ά.). Αυτή τους η πολιτική, όμως, στη διάρκεια της Κατοχής αναθεωρήθηκε (καταδικάστηκε όμως ρητά;). Τώρα, πάντως, τη συντηρούσαν οι συνοριακές επαφές και συνεργασίες με τους ομοϊδεάτες τους Γιουγκοσλάβους, ιδιαίτερα δε με τον εναγκαλισμό των σλαβόφωνων αυτονομιστών της Μακεδονίας.

     5. Υπήρξαν νέα –ελπιδοφόρα- δεδομένα του πολέμου (: συντριβή του Ρόμμελ, ανατροπή του Μουσολίνι, συμμαχική απόβαση στην Ιταλία, σθεναρή αντίσταση της ΕΣΣΔ), τα οποία ευνοούσαν την ενδυνάμωση του αντάρτικου και με την περαιτέρω πύκνωση των τάξεών του με αγωνιστές, είτε με τη σύσταση νέων σχηματισμών είτε με την ένταξή τους στους υπάρχοντες. Ο ΕΔΕΣ, π.χ., ενισχύθηκε με 1200 βαθμοφόρους. Σε πολλές περιπτώσεις επικινδυνότερος εχθρός θεωρούνταν το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και όχι οι αποδυναμούμενοι κατακτητές.

       Το πρόβλημα της κατάληψης της μετακατοχικής εξουσίας δεν άφηνε καμιά αντιστασιακή οργάνωση αδιάφορη. Ιδιαίτερα, όμως, ενδιέφερε –και εργαζόταν μεθοδικά και δυναμικά γι’ αυτό- το ΕΑΜ/ΚΚΕ. Κυρίαρχο σχέδιό του η κατάληψη της Αθήνας μετά τη γερμανική αποχώρηση. Μια βασική πτυχή του η προσπάθεια «προσέγγισης» της βρετανικής ηγεσίας. Σε αυτό απέβλεπε η συμμετοχή σε αντιπροσωπία στο Κάιρο τον Αύγ. 1943. Η αποστολή απέτυχε. Όταν περί τα μέσα Σεπτ. η αποστολή επέστρεψε συνέβη και η μετατροπή της ΒΣΑ στην Ελλάδα σε Συμμαχική (ΣΣΑ) με τον περισσότερο του Μάυερς αντιΕΑΜιστή Γουντχάους. Ο βρετανικός παράγοντας θα έβλεπε τον αρχικά αντιμοναρχικό ΕΔΕΣ σαν προγεφύρωμα για την επιστροφή του βασιλιά.

      6. Αυτές οι εξελίξεις θορύβησαν την ηγεσία του ΚΚΕ. Γιαυτό τον Οκτ. 1943 ανέβηκε στο βουνό και ο Σάντος, για να αναλάβει προσωπικά την καθοδήγηση του ΕΛΑΣ. Πρώτη τους προτεραιότητα «να βγει από τη μέση» ο ΕΔΕΣ. Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ και Τζήμας συμφώνησαν για τη σύγκρουση. Ήδη Ζέρβας/Πυρομάγλου διαβεβαίωσαν τους Βρετανούς ότι κυρίαρχο πρόβλημα έπρεπε να θεωρείται το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και όχι το μοναρχικό. Οι Βρετανοί ευνοούσαν τη διεύρυνση του ΚΓΣΑ με την προσθήκη και άλλων οργανώσεων, τις οποίες όμως το ΕΑΜ θεωρούσε εχθρικές. Η διείσδυση δε του ΕΔΕΣ σε ΕΑΜοκρατούμενες περιοχές προκάλεσε τοπικές αναμετρήσεις.

      Έτσι αποφασίστηκε η χωρίς έλεος επίθεση κατά του ΕΔΕΣ. Άρχισε στις 1/10/1943. Αφου διέλυσε τους ΕΔΕΣίτικους θυλάκους Θεσσαλίας και Ρούμελης, ο ΕΛΑΣ πέρασε τον Αχελώο και εισήλθε στη ζώνη του ΕΔΕΣ.

       Στις 14/10 ο ΕΛΑΣ προχώρησε στον αφοπλισμό της ιταλ. μεραρχίας Πινερόλο. Η τύχη τους θλιβερή: 1150 νεκροί και 1500 αγνοούμενοι από τις κακουχίες κτλ. Ο ΕΛΑΣ αποκτούσε τόσα εφόδια από λάφυρα που δε χρειαζόταν πλέον τα βρετανικά. Μπορούσε έτσι ν’ αγνοήσει τηλεγράφημα του ΣΜΑ για κατάπαυση των εχθροπραξιών. Ο Άρης χαρακτήριζε τους Άγγλους χειρότερους από τους Γερμανούς. Η γερμανική, όμως, επαναδραστηριοποίηση (: 17/9: έναρξη εκκαθαριστικών επιχειρήσεων από Τρίκαλα και Ιωάννινα) ανέστειλε την οριστική ρήξη Άγγλων – ΕΛΑΣ. Οι Γερμανοί κατάφεραν να διανοίξουν την πολύτιμη αρτηρία Ιωάννινα – Μέτσοβο – Καλαμπάκα.

     Οι Γερμανοί δε θα άφηναν αναξιοποίητη την κατάσταση. Επιχείρσαν να μπούνε «σφήνα» ανάμεσα στις αντιμαχόμενες παρατάξεις, καλώντας τις «εθνικές αντάρτικες ομάδες» σε «κοινό» αγώνα κατά του «μπλσεβικισμού». Ταυτόχρονα εστίασαν στον ΕΛΑΣ τη δράση τους. Αυτό διευκόλυνε το Ζέρβα να ανασυντάξει τις δυνάμεις του στο Ξηροβούνι μετά τη συντριβή τους στο Βουλγαρέλι. Δημιουργήθηκαν νέα δεδομένα. Ήταν και στον ΕΑΜ φανερό ότι η επιλογή του για ενδοαντιστασιακή αλληλοεξόντωση δεν του απέφερε τα αναμενόμενα, ούτε ευνοούσε τους εθνικούς σκοπούς. Μάλλον συνέβαλε στην ενδυνάμωση της γερμανικής δράσης. Επιπλέον έβλεπε την εναντίον του σκλήρυνση της στάσης του Καϊρου. Γιαυτό το Δεκ. προχώρησε σε συμφιλιωτική κίνηση. Είχε ήδη προηγηθεί στο Λονδίνο απόφαση του βρετανικού Πολεμικού Συμβουλίου να προχωρήσει σε ρήξη με το ΕΑΜ, εκτιμώντας ότι απέβλεπε σε πρόσδεση της Ελλάδας στο κομουνιστικό άρμα. Το σχέδιο της πλήρους ρήξης, όμως, ανεστάλη ή μετριάστηκε από α) την άρνηση του Γεωργίου να δηλώσει ανοιχτά ότι θα επέστρεφε μόνο μετά το δημοψήφισμα, και β) την άποψη του ΣΜΑ και του Γούντχαους ότι ήταν απαραίτητη κάποια συνεργασία με τον ΕΛΑΣ για τη συνέχιση του αγώνα κατά της Βέρμαχτ στην Ελλάδα. Αντιμετωπίστηκε το ενδεχόμενο αποχώρησης της ΣΣΑ. Η συμφιλιωτική, όμως, κίνηση του ΕΛΑΣ ανέστειλε και αυτό το ενδεχόμενο.

       Συμφιλιωτικές ενέργειες έγιναν από την εξόριστη στο Κάιρο ελλ. κυβέρνηση υπό τον Εμμ. Τσουδερό. Συνέστησε διαβουλεύσεις για το σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Στις 3/1/44 προσχώρησε και η Μόσχα σε αυτή την αγγλο-αμερικανική πολιτική. ΄Ηρθε, όμως, η αιφνίδια επίθεση του ΕΔΕΣ κατά του ΕΛΑΣ στις 4/1 προς ανάκτηση του Μετσόβου. Αρχικά μεν ο αιφνιδιασμός πέτυχε αλλά δεν άντεξε στην αντεπίθεση του Άρη που τον ανάγκασε να επανέλθει δυτικά του Αράχθου. Πριν την επίθεση ο Ζέρβας είχε πετύχει την ευμενή γερμανική ουδετερότητα. Διευκολύνθηκε σε αυτό από παλαιότερη οδηγία του ΣΜΑ με την οποία συστηνόταν η προσωρινή αναστολή των δολιοφθορών προς αποφυγή των γερμανικών αντιποίνων κατά του πληθυσμού. Οι Γερμανοί επιδίωκαν συνάντηση με το Ζέρβα αλλ’ αυτό δεν έγινε ποτέ. Συνεννοήσεις, όμως, υπήρχαν με συνέπεια την αναστολή των κατά των Γερμανών επιθέσεων, για να μη διαρραγεί το γερμανικό ανάχωμα κατά του ΕΑΜικού κινδύνου. Αυτό προκαλούσε την ενδοΕΔΕΣίτικη δυσαρέσκεια. Ο ΕΔΕΣ, όμως, δεν άντεχε το διμέτωπο αγώνα, σε αντίθεση με τον ΕΛΑΣ. Οι Βρετανοί αγνοούσαν αυτές τις σε στενό κύκλο Γερμανο-ΕΔΕΣίτικες επαφές. Για το Ζέρβα ήταν υπόθεση επιβίωσης και όχι αποτέλεσμα γερμανοφιλίας.

      Για την προώθηση της αντιστασιακής συμφιλίωσης ορίστηκε για τις 15/2/44 συνδιάσκεψη ειρήνης. Γι’ αυτήν το Κάιρο συνιστούσε στον Γούντχαους: α) Να μη γίνει δεκτή η πρόταση του ΕΑΜ για ενιαίο αντάρτικο. Μόνο του 5/42 η συγχώνευση με το ΕΑΜ θα γινόταν εν ανάγκη (για λόγους επιβίωσης) ανεκτή. β) Ο ΕΔΕΣ θα έπρεπε οπωσδήποτε να διατηρηθεί αυτοτελής και, ει δυνατόν, ενισχυμένος. γ) Να καταργηθεί το ΚΓΣΑ, και δ) οι συζητήσεις (στη συνδιάσκεψη) να περιοριστούν μόνο σε στρατιωτικά θέματα.

      Η συνδιάσκεψη έγινε αρχικά στο Μυρόφυλλο την περίοδο 15-22/2 και 27-29/2/44 στην Πλάκα. Μετείχαν αντιπρόσωποι των ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ, ΕΚΚΑ και ΣΜΑ. Της συνδιάσκεψης προήδρευε ο Γεώρ. Καρτάλης. Οι συζητήσεις εστιάστηκαν κυρίως γύρω από : α) τη σύμπηξη ή μη ενιαία αντάρτικου στρατού, β) την επιλογή αρχιστρατήγου, γ) την αποκήρυξη από το Ζέρβα της μερίδας του ΕΔΕΣ Αθήνας που συνεργαζόταν με τον εχθρό, και ιδίως δ) τη σύσταση «Επιτροπής Διαπραγματεύσεως» για το σχηματισμό «εθνικής κυβερνήσεως». Μπροστά στην οργανωμένη συμφωνία των άλλων ο ΕΑΜ υποχωρούσε σε όλα. Καθοριστικός ήταν ο ρόλος του προεδρεύοντος Καρτάλη, ο οποίος (αθετώντας τη συμφωνία του με το ΕΑΜ) σε συνεννόηση με τους Γούντχαους και Πυρομάγλου κωλυσιεργούσε. Έτσι, στις 29/2 η Αριστερά αποδέχτηκε, χωρίς σοβαρά ανταλλάγματα, την «τελειωτική κατάπαυση των εχθροπραξιών». Ο Άρης υποδέχτηκε τις σχετικές συμφωνίες με επιφυλάξεις και αμφιταλαντεύσεις. Ήθελε τη διάλυση του ΕΔΕΣ αλλά ταυτόχρονα εκτιμούσε ότι υπό τις κρατούσες συνθήκες αυτό δεν ήταν εφικτό. Από την άλλη η συμφιλίωση ήταν αναγκαία για τη συγκρότηση «εθνικής κυβέρνησης».