6. Η αντάρτικη δράση

     1. Ευθύς εξαρχής αντιμετωπίστηκε η ανάγκη της ένοπλης αντίστασης στον κατακτητή. Η αρχή έγινε από ολιγομελείς αντάρτικες ομάδες στην Κρήτη, όπου συνεχίστηκε αδιάκοπα ο ένοπλος αγώνας, όπως είδαμε. Είδαμε ακόμα να τίθεται ως σκοπός και από την 6^η «Ολομέλεια» του ΚΚΕ. Ακολούθησαν πολυάριθμες εκκλήσεις από ποικίλες κατευθύνσεις για ένοπλη πάλη και δολιοφθορές. Έτσι, από τα τέλη Ιουν. 1941 το Γραφείο Μακεδονίας – Θράκης του ΚΚΕ καλούσε το λαό σε ένοπλο αγώνα, είχαμε μια βραχύβια εξέγερση στη Δράμα, είχαμε περιορισμένης έκτασης δολιοφθορές στη Β. Ελλάδα από δυο ολιγομελείς οργανώσεις, τον «Ουσσέα Ανδρούτσο» (στη Νιγρίτα) και τον «Αθανάσιο Διάκο» (στο Κιλκίς), και πολλές άλλες ένοπλες εκδηλώσεις.

      2. Όλα αυτά προκάλεσαν έντονη ανησυχία στη Βέρμαχτ, που είχε ήδη την εμπειρία από τη Σερβία και την ΕΣΣΔ. Έχοντας, μάλιστα, το Σεπτ. 1941, και τους πρώτους Γερμανούς στρατιώτες νεκρούς, στις 16/9 εξέδωσε διαταγή εκτέλεσης από 50 ως 100 ντόπιων (προπάντων κομουνιστών) για κάθε νεκρό Γερμανό. Βάσει αυτής ισοπεδώθηκαν τα χωριά - αντάρτικες βάσεις (Άνω και Κάτω Κερδύλλια, Μεσόβουνο κ.ά.) και εκτελέστηκαν περί τους 500 άντρες.

     3. Το σκληρό πρώτο έτος της Κατοχής δεν προσφερόταν για αφοσίωση στον ένοπλο αγώνα. Ο λαός είχε αμεσότερες κι επιτακτικότερες ανάγκες, άμεσα συνδεδεμένες με τη φυσική του επιβίωση. Γιαυτό όλες σχεδόν οι οργανώσεις έστρεψαν σε αυτές την προσοχή και τη δράση τους.

      4. Από το ΚΚΕ υπεύθυνος του ένοπλου αγώνα ορίστηκε το μέλος του Π.Γ. Ανδρέας Τζήμας. Αρχικά ιδρύθηκε το «Στρατιωτικό Κέντρο Αντίστασης» (ΣΚΑ) που το Φεβρ. 1942 μετεξελίχθηκε σε Κ.Ε. του ΕΛΑΣ. Ως πρώτες περιοχές έναρξης του αγώνα επιλέχτηκαν η Ρούμελη και η Θεσσαλία. Σε αυτές στάλθηκαν δυο μεσαία στελέχη για να προετοιμάσουν το έδαφος. Καθοριστική αποδείχτηκε η συμμετοχή στην αποστολή και του πρώην στελέχους του κόμματος Θανάση Κλάρα, ο οποίος είχε διαγραφεί ως «δηλωσίας» το 1939. Τα μηνύματα, όμως, που έφερε από τη διερευνητική του αυτή αποστολή ήταν τέτοια που κρίθηκε κατάλληλος για την αρχηγία του αντάρτικου αγώνα στο βουνό.

      5. Τον ξεκίνησε στις 22/5/1942. Λίγοι άντρες συγκρότησαν τον πρώτο πυρήνα έξω από τη Σπερχειάδα με επικεφαλής τον Αθαν. Κλάρα, τον μετέπειτα θρυλικό «Άρη Βελουχιώτη» ή απλά «Άρη». Υποχρέωσε και τους συντρόφους του ν’ αποκτήσουν ψευδώνυμο, για ν’ αποτραπούν αντίποινα κατά των συγγενών τους. Στις 7/6 εισήλθαν στο ορεινό κεφαλοχώρι Δομνίστα. Ήταν περίπου 15. Επιδίωκαν να προσελκύσουν αγωνιστές και να εξασφαλίσουν τα προς το ζην με πατριωτικά κηρύγματα και συνθήματα, καλώντας τους χωρικούς να πυκνώσουν εθελοντικά τις τάξεις τους και να προσφέρουν ό,τι μπορούν για τη συντήρηση των ανταρτών. Αυτός ο εθελοντισμός τούς διαφοροποιούσε από τις ομάδες των συμμοριτών. Σταδιακά και όσο αυτό το κίνημα γιγαντωνόταν, αναλάμβανε αφεαυτού και κρατικές εξουσίες και αρμοδιότητες, όπως η επιβολή της τάξης και το χτύπημα της παρανομίας (ζωοκλοπές, αισχροκέρδεια κ.ά.). Πολλές φορές ο Άρης αποδείχθηκε ανελέητος ακόμα και προς παρανομούντες συντρόφους του («προς παραδειγματισμό»). Έτσι χτιζόταν ο ΕΛΑΣ του Άρη.

       Το φθινόπωρο θα ερχόταν και η ώρα της αντάρτικης δράσης του ΕΛΑΣ. Ξεκίνησε με τον αφοπλισμό μιας ομάδας χωροφυλάκων και δυο ιταλικών ανιχνευτικών αποσπασμάτων. Ταυτόχρονα ήρθαν και οι πρώτες επιτυχίες του ΕΔΕΣ κατά των Ιταλών. Οι Γερμανοί έβλεπαν με ανησυχία αυτή τη δράση.

     Στις 25/11/1942 Άγγλοι κομάντο υπό τον ταξίαρχο «Έντυ» (E.C.W. Mayers: Μάυερς) οργάνωσαν την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου με τη βοήθεια και ενεργό συμμετοχή των ανταρτών του Άρη και του Ζέρβα υπό την προσωπική τους ηγεσία. Το πλήγμα ήταν οδυνηρό για τον κατακτητή, τόσο για τον εφοδιασμό των δυνάμεών του στην Ελλάδα, όσο (και προπάντων) και κείνων που μάχονταν σκληρά στη Β. Αφρική (το Afrika Korps). Η διακοπή της σιδηροδρομικής σύνδεσης (μοναδικής) Βορρά – Νότου κράτησε ως τον Ιαν. 1943. Ήταν το πρώτο μεγάλο χτύπημα (πανευρωπαϊκά) κατά του υπερόπτη κατακτητή.

     Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου ήταν αποτέλεσμα της αγαστής συνεργασίας τριών παραγόντων: ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ και Βρετανών. Δεν ήταν μόνο η κορυφαία συνεργασία των δυο –δυστυχώς- αντίπαλων οργανώσεων, αλλά και η μοναδική στον κοινόν(;) σκοπό, της απελευθέρωσης της χώρας. Στην επιχείρηση μετείχαν 150 Έλληνες και 12 Βρετανοί σαμποτέρ. Αυτοί οι τελευταίοι, μετά την εκπλήρωση της αποστολής τους αυτής, και επειδή δεν κατόρθωσαν να επιστρέψουν στο Κάϊρο, έμειναν στην Ελλάδα και, αλλάζοντας ρόλο, αποτέλεσαν, με με εντολή από το Κάιρο (του S.O.E.) προς τον Μάυερς, τη Βρετανική Στρατιωτική αποστολή (ΒΣΑ), ως συντονιστικό όργανο του αντάρτικου αγώνα. Η SOE (Srecial Operation Executive) ιδρύθηκε τον Ιούλ. 1940, αμέσως μετά τη φυγή των Βρετανών από τη Δουνκέρκη για το συντονισμό των δολιοφθορών και ανατρεπτικών δράσεων στις κατεχόμενες χώρες της Ευρώπης.

     6. Επικεφαλής της ΒΣΑ ορίστηκε ο «Έντυ» και αναπληρωτής του ο 23χρονος ταγματάρχης «Κρις» (C.M. Woodhouse: Γούντχαους). Ο δεύτερος κατέστη ανεπιθύμητος από το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, τον οποίο ενόχλησε και η επιλογή από τον Μάυερς ως έδρα της περιοχής του Ζέρβα και όχι του ΕΛΑΣ.

     Στις αρχές του ’43 ο «Κρις» κατέβηκε στην Αθήνα για να συντονίσει τη δράση του ΒΣΑ μ’ εκείνη των αντιστασιακών πυρήνων. Εκεί πληροφορήθηκε τον πρόσφατο θάνατο του ταγματάρχη Ιωάννη Τσιγάντε που είχε έρθει στην Ελλάδα με εντολή του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής (ΣΜΑ) για να ανατινάξει τη γέφυρα του Ισθμού της Κορίνθου. Τελικά ούτε αυτή η αποστολή πραγματοποιήθηκε ούτε εκείνη του αντιπροέδρου Παν. Κανελλόπουλου να οργανώσει ένα υπερκομματικό κέντρο Αντίστασης.

    Η SOE υπέδειξε στον «Κρις» να πάρει επαφή με τη μυστηριώδη «Επιτροπή των 6 Συνταγματαρχών», διαπιστώνοντας ότι ήταν απρόθυμοι να μετάσχουν στον αγώνα. Θα μπορούσε, όμως, ν’ αποτελέσει μια καλή εφεδρεία για μετά την απελευθέρωση, κυρίως για την αποτροπή ενός κομουνιστικού κινδύνου. Αυτή η διαπίστωση (ότι τα συντηρητικά στελέχη ήταν επιφυλακτικά ως απρόθυμα να μετάσχουν ενεργά στον ένοπλο κτλ. αγώνα) ώθησε τον «Κρις» σε συχνότερες επαφές με το ΕΑΜ. Από αυτές τις επαφές και διεξοδικές συζητήσεις μαζί τους διαπίστωσε ότι η ηγετική του ομάδα αποτελούνταν από κομουνιστές. Συμπέρανε δε ότι ο ίδιος πολιτικός χώρος θα ήλεγχε και τον ΕΛΑΣ, προκειμένου να πετύχει τους απώτερους σκοπούς του. Καχυποψία υπήρχε και από την άλλη πλευρά για αγγλική υπονόμευση. Οι σχέσεις τους επιδεινώθηκαν περαιτέρω και από τις επαφές του Γούντχαους με άλλους χώρους. Όταν πείστηκε ότι ο Ζέρβας δεν ήταν σε θέση ν’ αποτρέψει τη μονοπώληση του αγώνα από το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, σχεδίαζε τη δημιουργία ενός άλλου αντιστασιακού πόλου με βάση τους απότακτους του ’35. Ο θάνατος, όμως, του Τσιγάντε ματαίωσε τις επαφές του και με τους άλλους, ιδίως τους Δημ. Ψαρρό και Στέφ. Σαράφη. Ο τελευταίος ήδη είχε αναχωρήσει για τη Θεσσαλία για το σχηματισμό αντάρτικης οργάνωσης του «δημοκρατικού χώρου» σε συνεργασία με την εκεί δρώσα ένοπλη ομάδα του ταγματάρχη Γ. Κωστόπουλου.

     Επειδή, όμως, δε βρήκε ανταπόκριση, κατέφυγε στο Ζέρβα. Πρόθεσή του να ζητήσει τη βοήθεια της ΒΣΑ για τη δημιουργία ευέλικτων ομάδων δράσης, κυρίως σε επιχειρήσεις δολιοφθοράς και παρενόχλησης του εχθρού. Συμφώνησαν σε ένα σχέδιο χωρισμού της Κεντρικής Ελλάδας σε σφαίρες επιρροής: στη Δυτική ο Ζέρβας, στη Θεσσαλία ο Σαράφης και στη Ρούμελη (ιδίως Γκιώνα – Παρνασσό) Ψαρρός. Οι υπό σύσταση «Εθνικές Ομάδες» θα είχαν αμιγώς αντιστασιακή αποστολή και δράση, κάτω από την καθοδήγηση, τις εντολές και την επιχειρησιακή του επάρκεια του ΣΜΑ. Εκείνο, όμως, που δεν εκτίμησαν ήταν ότι από τις τρεις ζώνες μόνο τη δυτική (του Ζέρβα) έλεγχαν οι δυνάμεις τους. Η πρόσκληση του ΕΛΑΣ θα γινόταν μόνο όταν θα αποκτούσαν τον πλήρη έλεγχο των τριών ζωνών, ώστε να είναι σε θέση, αν αρνιόταν, να τον απομονώσουν.

       Ο Σαράφης απέκρυψε από τους συνομιλητές του το εμπόδιο Κωστόπουλου. Έτσι, επέστρεψε στη Θεσσαλία χωρίς να επιλυθεί εκεί το πρόβλημα της αρχηγίας. Στο μεταξύ οξύνθηκαν εκεί οι σχέσεις με το ΕΑΜ, ιδίως μετά την προσχώρηση στην ομάδα Κωστόπουλου μιας ομάδας που αποχώρησε από τον Άρη. Στα τέλη Φεβρ. ’43 επιδιώχθηκε εξομάλυνση των διαφορών σε συνάντηση των δυο πλευρών. Αυτή εξελίχθηκε σε παγίδευση από τους τοπικούς παράγοντες του ΕΛΑΣ των 150 προσκεκλημένων συνομιλητών τους, αιφνιδιάζοντας απολύτως τους ‘Κωστοπολικούς’ και ‘Σαραφικούς’. Όλοι συνελήφθησαν (και ο Σαράφης). Από αυτους οι περισσότεροι σε λίγες μέρες αφέθηκαν ελεύθεροι, μερικοί προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ, ενώ εκείνοι που εγκατέλειψαν τον Άρη υποβλήθηκαν σε φρικτά βασανιστήρια και εκτελέστηκαν. Ο Σαράφης επέζησε αλλά τον συνόδευε το μίσος των ΕΑΜιτών. Αυτές οι διαθέσεις άλλαξαν με την άφιξη του Τζήμα. Χάρη σε αυτόν διασώθηκε και η ηγεσία του Άρη στον ΕΛΑΣ, αφού είχε ήδη δρομολογηθεί η αντικατάστασή του από τον Τάσο Λευτεριά (Βαγγέλη Παπαδάκη) για υπερβάσεις (δηλ. μη πλήρους συμμόρφωσης σε κομματικές υποδείξεις και εντολές γύρω από τη διεξαγωγή του αγώνα).

     Ο κρατούμενος Σαράφης μεταφέρθηκε σε περιοχές της Ρούμελης όπου κυριαρχούσε ο ΕΛΑΣ. Δεν άργησε να διαπιστώσει την οργανωτική επάρκεια και τις επιχειρησιακές δυνατότητες της αντιστασιακής αυτής έκφρασης. Από την άλλη, ο Ζέρβας με τη συμβολή και των Άγγλων εδραίωνε τη θέση του δυτικά του Αχελώου. Άρα περιθώρια για τρίτη ευπρόσωπη αντιστασιακή οργάνωση δεν υπήρχαν, ούτε και περιοχές αντιστασιακά «ορφανές». Σε αυτά προστέθηκαν και οι επιτυχίες του ΕΛΑΣ κατά των Ιταλών το Φεβρ. και Μάρτιο 1943. Αυτά προσδιόρισαν την ανταπόκρισή του στην πρόταση του Τζήμα («Βασίλη Σαμαρινιώτη») να αναλάβει ηγετικό ρόλο στον ΕΛΑΣ. Προτού δε ολοκληρωθεί αυτή η ένταξη-συνεργασία, αποφασίστηκε να επισημοποιηθεί με κοινή τους κάθοδο στην Αθήνα για να δοθεί και η «ευλογία» της κομματικής ηγεσίας. Ακολούθησε η αναγόρευσή του από την Κ.Ε. του ΕΑΜ σε στρατηγό και αρχηγό του νεοσύστατου Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ με αρχικαπετάνιο τον Άρη.

     7. Η δυναμική και δόλια διάλυση της ομάδας Κωστόπουλου – Σαράφη ώθησε το Ζέρβα να προτείνει την ανάληψη δράσης προς διάλυση του ΕΛΛΑΣ. Ο Μάυερς συμφώνησε. Αντίθετα, η SOE διαφώνησε, θεωρώντας το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ ικανότερο και ασφαλέστερο σύμμαχο στον αγώνα. Προσπαθώντας δε ο Μάυερς να ανατάξει τη θέση του Ζέρβα, τον έπεισε να προβεί σε συμφιλιωτική δήλωση υπέρ του Γεωργίου. Από αυτό προέκυψε το τηλεγράφημά του της 9/3/43 προς το ΣΜΑ. Αυτή η ενέργεια αποκρύφτηκε ως το 1948.

     Αυτή η κίνηση προκάλεσε ικανοποίηση στο Φ. Όφφις. Αναπροσαρμόζοντας δε η ΒΣΑ τα σχέδιά της και θέλοντας να εντάξει και τον ΕΛΑΣ σε ένα διευρυμένο σχήμα «Εθνικών Ομάδων», προχώρησε σε νέα διαίρεση τις αντιστασιακές περιοχές σε αυτοτελείς στρατιωτικές ζώνες, με τρόπο που να της δίνει τη δυνατότητα να θέσει στο περιθώριο τους παλαιούς καπετάνιους του ΕΛΑΣ. Η αποτελεσματική δε διοίκηση όλων των μάχιμων αντάρτικων ομάδων («Εθνικές Ομάδες Ελλάδος» θα καλούνταν πλέον) θα ασκούνταν άμεσα από το ΣΜΑ. Αυτό θα σήμαινε και την απάλειψη των πολιτικών-κομματικών τους εξαρτήσεων.

      Ο Ζέρβας ανταποκρίθηκε πρόθυμα. Ο Μάυερς, έχοντας το σχέδιο στα χέρια του, εξαπολύθηκε σε Θεσσαλία και Ρούμελη αναζητώντας τον αιχμάλωτο Σαράφη. Εκεί συναντήθηκε με τους τοπικούς αρχηγούς του ΕΛΑΣ. Αυτοί δήλωναν αναρμόδιοι. Ο Τζήμας συμφωνούσε μεν κατ’ αρχήν με το σχέδιο, αλλά για την αποδοχή του έθετε τις εξής προϋποθέσεις: α) την παροχή εφοδίων από το ΣΜΑ, β) τη σύσταση ενός «Κοινού Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών» (ΚΓΣΑ) που θα διηύθυνε τον αγώνα αντί των Βρετανών αξιωματικών που θα περιορίζονταν στο ρόλο του συνδέσμου με το ΣΜΑ, και γ) τη χρήση του τίτλου ΕΛΑΣ εντός Ελλάδας. Αυτές τις θέσεις του Τζήμα αποδέχθηκε η πολιτικοστρατιωτική σύσκεψη στην Αθήνα στις 2/5/1943.

    Ήταν προφανές για τον Μάυερς ότι περίπτωση απογαλακτισμού του ΕΛΑΣ από το ΕΑΜ δεν υπήρχε. Αποδεχόμενος την πραγματικότητα, εισηγήθηκε στη SOE την αποδοχή του τροποποιημένου σχεδίου.Το Κάιρο αναζητούσε πλέον τρόπο ανατροπής ή εξισορρόπησης της αριθμητικής υπεροχής του ΕΛΑΣ στο ΚΓΣΑ. Επέλεξε την παράταση της εκκρεμότητας. Αυτό, όμως, δεν το ευνοούσε, ιδιαίτερα μάλιστα ενόψει της σχεδιαζόμενης συμμαχικής απόβασης στην Ελλάδα που καθιστούσε αναγκαία τη σύμπραξη του ΕΛΑΣ.

      Στο μεταξύ το ΕΑΜ προωθούσε την ιδέα του σχηματισμού κυβέρνησης βουνού. Ταυτόχρονα ο Τζήμας δραστηριοποιήθηκε για να επιτύχει το συντονισμό και με τα κομουνιστικά κόμματα της Γιουγκοσλαβίας και Αλβανίας. Όλα αυτά ανησυχούσαν και προβλημάτιζαν τους Άγγλους. Από τη μεριά του το ΚΚΕ είχε τους δικούς του στόχους. Επιζητούσε μια διπλωματική επιτυχία (π.χ. μια συμφωνία με το ΣΜΑ) που θα διευκόλυνε τη σύμπραξη των αστικών κομμάτων για το σχηματισμό μελλοντικά κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Ο Τζήμας υπολόγιζε, εντούτοις, στον παράγοντα χρόνος που πίεζε τους Βρετανούς. Και δικαιώθηκε. Στις 17/6 το Κάιρο τελικά υποχώρησε. Έτσι, στις 5/7/43 υπογράφηκε από την ηγεσία του ΕΛΑΣ και τον Μάυερς «Σύμφωνο Εθνικών Ομάδων». Μετά μια εβδομάδα προσχώρησε και ο Ζέρβας μετά από βρετανικές πιέσεις.

      Ακολούθησε, περί τις 20/7, η ίδρυση του ΚΓΣΑ με έδρα το Περτούλι, ορεινό χωριό των Τρικάλων. Σε λίγο μεταφέρθηκαν εκεί και η ΒΣΑ και το Γ.Σ. του ΕΛΑΣ. Περί τα τέλη Ιουλ. αφίχθηκαν και οι Δ. Ψαρρός και Κ. Καρτάλης ως εκπρόσωποι του εκ δευτέρου αφοπλισθέντος 5/42 Συντάγματος. Το ΣΜΑ υποσχέθηκε βοήθεια. Όλα έδειχναν ευνοϊκά.

    8. Στο μεταξύ, την 1/6, σαμποτέρ του ΕΛΑΣ ανατίναξαν τμήμα της σήραγγας του Κουρνόβου με 300 Ιταλούς νεκρούς και 7 Γερμανούς, επιβάτες του τρένου. Υπήρξε, όμως, και ελληνικός θλιβερός απολογισμός, άμεσα ή έμμεσα: 60 Έλληνες όμηροι απανθρακώθηκαν και 106 κομουνιστές εκτελέστηκαν από τους Ιταλούς για αντίποινα. Εντούτοις η δράση συνεχίστηκε: στις 20/6 οι Βρετανοί ανατίναξαν τη σιδηροδρομική γέφυρα του Ασωπού. Την επομένη στο Σαραντάπορο ο ΕΛΑΣ διέλυσε νεοαφιχθείσα γερμανική φάλαγγα, σκοτώνοντας 100 στρατιώτες της. Καίρια χτυπήματα δέχθηκαν από τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ οι Ιταλοί.

      9. Αντίσταση δεν έγινε μόνο με πολεμικές επιχειρήσεις και δολιοφθορές. Υπήρξε πληθώρα άλλων, εξίσου σημαντικών, αντιστασιακών πράξεων, όπως τα παράνομα έντυπα, τα επιτοίχια συνθήματα, η συγκαλυμμένη ή ανοιχτή προπαγάνδα, οι απεργιακές κινητοποιήσεις, η διάδοση ψευδών ειδήσεων, η απόκρυψη καταζητούμενων ή κατάσκοπων, η παροχή πληροφοριών για τον εχθρό, οι φυγαδεύσεις, ακόμα και η απλή ακρόαση του BBC, κ.ά.π. Σε όλα αυτά επιδόθηκαν οι αντιστασιακές οργανώσεις, μικρές και μεγάλες, γνωστές (ακόμα και μεμονωμένα άτομα), συχνά με πολύ καλά αποτελέσματα. Αυτό αποδεικνύεται και από τις, ενίοτε πολύ σκληρές, αντιδράσεις των κατακτητών.

       10. Η Κρήτη όχι μόνο δεν υστέρησε σε αντιστασιακό αγώνα, αλλ’ ούτε μια στιγμή τον διέκοψε μετά την κατάληψή της. Οι Γερμανοί από το τέλος του ’41 αποφάσισαν να καταστήσουν την Κρήτη γέφυρα ανεφοδιασμού του Afrika-Korps. Γιαυτό αποφάσισαν να κατασκευάσουν στο Τυμπάκι ένα σύγχρονο αεροδρόμιο, που τελικά έγινε σύμβολο καταπίεσης. Μετά, όμως, τη συντριβή του Afrika-Korps οι ίδιοι οι Γερμανοί αναγκάστηκαν να το καταστρέψουν ως ασύμφορο κι επικίνδυνο.

      Ο Γερμανός διοικητής του νησιού, για να αποτρέψει ή έστω δυσχεράνει τον εφοδιασμό των ανταρτών από τα βρετανικά υποβρύχια, από τις αρχές του 1942 είχε ανακηρύξει τις παράκτιες περιοχές απηγορευμένη ζώνη. Εντούτοις, και μολονότι η Κρήτη κατέστη η πιο ελεγχόμενη περιοχή της κατεχόμενης Ευρώπης, η αντίσταση του λαού δεν κάμφθηκε. Και πήρε πολλές μορφές: παροχή πολύτιμων πληροφοριών στις συμμαχικές υπηρεσίες, πολλαπλές πράξεις δολιοφθοράς, απόκρυψη και συντήρηση ανταρτών και Βρετανών αξιωματικών κ.ά. Απόδειξη της αντιστασιακής προσφοράς των Κρητών αποτελούν οι μαζικές εκτελέσεις αμάχων των Ιούν. του ’42 και τον Ιούλ. του ’43. Τον ένοπλο αγώνα διεξήγαγαν αρχικά ανεξάρτητες, συνήθως, μεταξύ τους αντάρτικες ομάδες. Μετά οι μεν αριστερές συνδέθηκαν με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Οι άλλες από τον Οκτ. του ’42 προχώρησαν στο σχηματισμό της «Εθνικής Οργάνωσης Κρήτης» (ΕΟΚ) με μικρή συνοχή. Ανάμεσα στις δυο οργανώσεις δεν υπήρχε η έντονη αντιπαλότητα που παρατηρούνταν στην ηπειρωτική Ελλάδα. Οι περιορισμένης δε έκτασης αναμετρήσεις που παρατηρήθηκαν κατά το Α΄ εξάμηνο του 1943 ανάμεσα στον ΕΛΑΣ, στον ΕΔΕΣ και στο 5/42 της περιοχής διευθετούνταν με την άμεση παρέμβαση του συμμαχικού παράγοντα.

       11. Στην Πελοπόννησο και στη Μακεδονία η εξάπλωση του ΕΛΑΣ ήρθε από το 1943. Ως τότε στη μεν Μακεδονία δρούσε η οργάνωση «Υπερασπιστές της Βορείου Ελλάδος» (ΥΒΕ) με έδρα τη Θεσσ/νίκη, στην δε Πελοπόννησο ο «Ελληνικός Στρατός» (ΕΣ), τοποθετώντας και οι δύο την ίδρυσή τους στους πρώτους μήνες της Κατοχής. Οι ιδρυτικοί πυρήνες και των δύο κυριαρχούνταν από αξιωματικούς. Η ΥΒΕ το 1942 μετονομάστηκε σε «Πανελλήνια Απελευθερωτική Οργάνωση» (ΠΑΟ). Αντιτάχθηκαν στην προσπάθεια του ΕΑΜ μονοπώλησης του εθνικού φρονήματος. Ειδικά με τον ΕΣ η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη, αφού αυτός ελεγχόταν από βασιλόφρονες. Ευρύτερης ιδεολογικής σύνθεσης (και αυτή αντικομουνιστική όμως) ήταν η ΥΒΕ/ΠΑΟ. Το ΣΜΑ προόριζε τις δυο οργανώσεις για την τήρηση της τάξης μετά την απελευθέρωση.

     Μετά την υπογραφή του Συμφώνου σύστασης των Ε.Ο. τέθηκε από τους μη ΕΑΜίτες προς τη βρετανική πλευρά το ερώτημα-δίλημμα τι θέση θα έπαιρνε σε περίπτωση συνεργασίας με δεδηλωμένες αντικομουνιστικές οργανώσεις παρά την αντίθεση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Η επίσημη απάντηση (της SOE και του ΣΜΑ) ήταν ότι υπό τις κρατούσες συνθήκες και ενόψει απόβασης θα επέλεγε σαφώς τη συνεργασία με το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Εξαίρεση θ’ αποτελούσαν μόνο ο ΕΔΕΣ και η ΕΟΚ.

     Ως πρωταρχική αποστολή της η ΥΒΕ/ΠΑΟ έθεσε την αποδυνάμωση (και ως προς αυτό πρόσφερε σημαντικές υπηρεσίες) της αποσχιστικής προπαγάνδας (στις βουλγαροκρατούμενες περιοχές). Στήριξη σε αυτό είχε και από τον επιθεωρητή νομαρχιών της Μακεδονίας Αθ. Χρυσοχόου κατ’ εντολή και του Γ. Τσολάκογλου. Σταδιακά περιέλαβε στο έργο της και την αντιμετώπιση των διεθνιστών του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Αυτό δεν άργησε να φέρει και τη σύγκρουση ανάμεσά τους.

      Για τον ΕΣ (Πελοποννήσου) τα πράγματα πήραν δυσάρεστη τροπή. Μοιραίος γι’ αυτόν αποδείχθηκε το στέλεχός του Δ. Παπαδόγκωνας. Οι συγκρούσεις του με το ΕΑΜ τον οδήγησαν σε προσέγγιση των Γερμανών προκειμένου να συνεργαστούν κατά των κομουνιστών. Η οργάνωσή του τον αποκήρυξε. Τον Αύγ. του 1943 η ηγεσία του ΕΣ υποχρεώθηκε σε συνεργασία με τον τοπικό ΕΛΑΣ, υπό όρους μάλιστα που ισοδυναμούσαν με πλήρη υποταγή του. Οι διαφωνούντες (υπό τον ίλαρχο Τηλ. Βρεττάκο) αποχώρησαν από τον ΕΣ και κήρυξαν ανοιχτό πόλεμο κατά του ΕΑΜ. Οι φανατικοί πολέμιοι του ΕΑΜ (στελέχη και του ΕΣ και της ΥΒΕ/ΠΑΟ) διολίσθαιναν διαρκώς στην αγκαλιά του κατακτητή. Αυτό επαλήθευε τους φόβους του ΕΑΜ. Μέσα στον Οκτ. 1943 ο ΕΛΑΣ διέλυσε και τις τελευταίες ομάδες του ΕΣ. Ο Βρεττάκος, μένοντας αβοήθητος από τον Παπαδόγκωνα και χωρίς εφόδια, στη σχετική (τελευταία) μάχη τραυματίστηκε θανάσιμα. Στη διάλυση κατέληξε την ίδια περίοδο και η ΠΑΟ/ΥΒΕ.