5. Κινήσεις στο διεθνή ορίζοντα. Εθνικές διεκδικήσεις

    1. Οι δυνατότητες της εξόριστης ελλ. κυβέρνησης ήταν εκ των πραγμάτων περιορισμένες για πολλούς λόγους. Μια τέτοια κυβέρνηση, εντούτοις, είχε να χειριστεί σοβαρότατα εθνικά θέματα. Τέτοια θέματα η κατοχική κυβέρνηση ούτε μπορούσε ούτε τη νομιμοποίηση είχε να τ’ αντιμετωπίσει. Στις αρχές Ιουλ. 1941 κιόλας είδαμε τον Εμμ. Τσουδερό να παραδίδει στο βασιλιά υπόμνημα με τις επιβαλλόμενες διπλωματικές δράσεις πάνω σε καίρια εθνικά θέματα. Γνωστά τα εκκρεμούντα εθνικά θέματα: Κύπρος, Δωδεκάνησα, Β. Ήπειρος. Σε αυτά θα επικεντρωθεί πρωτίστως το ενδιαφέρον της ελληνικής διπλωματίας.

    Το Σεπτ. 1941 ο Τσουδερός πρότεινε στους Άγγλους τη σύναψη διμερούς συμμαχίας. Δε βρήκε ανταπόκριση. Αντ’ αυτού, στις 9/3/42 τέθηκαν τα όρια συνεργασίας των δυο χωρών με διμερή στρατιωτική συμφωνία, με την οποία οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις θα υπάγονταν στις διαταγές του Άγγλου διοικητή της Μ. Ανατολής.

     Στις 15/1/42 υπογράφηκε ελληνογιουγκοσλαβικό σύμφωνο για μεταπολεμική συνεργασία. Έμεινε ανενεργές.

   Τον Ιούν. 1942 οι βασιλιάς και πρωθυπουργός πραγματοποίησαν επίσημη επίσκεψη στις ΗΠΑ όπου υπογράφηκε συμφωνία για την α) αποστολή στην Ελλάδα τροφίμων και φαρμάκων, β) παραχώρηση στην Ελλάδα ενός πολεμικού πλοίου, και γ) συμβολή (αργότερα) των ΗΠΑ στην κάλυψη των δαπανών για τους πρόσφυγες από την Ελλάδα.

     Ιδιαίτερα χρήσιμη ήταν η ελλ. συμμετοχή στις συνεδριάσεις του Διασυμμαχικού Συμβουλίου με τους Βρετανία, Κοινοπολιτεία, Ελεύθερους Γάλλους του Σαρλ ντε Γκωλλ, Σοβ. Ένωση ( τον Ιούν. 1941) και τις άλλες εξόριστες κυβερνήσεις. Στα πλαίσια αυτά α) το καλοκαίρι του 1941 υπέγραψε το Χάρτη του Ατλαντικού και β) την 1/1/1942 συνυπέγραψε τη Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών.

    2. Το Νοέμ. 1941 πρωτοστάτησε στην εξασφάλιση συμμαχικής και διεθνούς βοήθειας στον σκληρά δοκιμαζόμενο ελληνικό λαό. Χρειάστηκε να παρακαμφθεί σιωπηρά ο αποκλεισμός της Ελλάδας για να σταλούν –ανεπαρκή έστω- τρόφιμα μέσω του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού και με διεθνή συνεργασία. Την ίδια εποχή απέτρεψε α) την προσωρινή κατάληψη (προωθούμενη από την άνοιξη του 1941 υπό του Άγγλου προσβευτή στην Άγκυρα) των νησιών του Αιγαίου από τους Τούρκους για να μην τα καταλάβουν (δήθεν;) οι Γερμανοί, και β) τη μετατροπή της Μακεδονίας σε αυτόνομο κράτος. Πάσχιζε δε να πετύχει την εγκατάσταση εθνικής διοίκησης σε τμήματα της χώρας από το 1943, αφότου εκτιμώνταν ότι θα άρχιζε η σταδιακή απελευθέρωση.

    3. Στο επίκεντρο του κυβερνητικού ενδιαφέροντος βρίσκονταν πάντοτε τα αλύτρωτα τμήματα του Ελληνισμού για τα οποία επιδίωκε το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Πάντα, όμως, έβρισκε μπροστά της τη Συνθήκη της Λωζάννης. Φυσικά και η κήρυξη του νέου παγκόσμιου πολέμου δημιούργησε νέα δεδομένα για πολλές περιπτώσεις (για Δωδεκάνησα και Β. Ήπειρο, π.χ.). Αυτά ήθελε να αξιοποιήσει η εξόριστη ελλην. κυβέρνηση. Έτσι, ο Γ. Παπανδρέου δήλωνε στο λαό της Αθήνας στις 18/10/1944: α) «Η Βόρειος Ήπειρος αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της Ελλάδος» και β) «Τα Δωδεκάνησα θα επανέλθουν στην Ελλάδα». Αυτές ήταν πρωτίστως οι ελληνικές διεκδικήσεις ήδη από το 1941. Άλλωστε ολόκληρη σχεδόν η Β. Ήπειρος είχε καταληφθεί από τα ελληνικά στρατεύματα κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο. Ακολούθησε όμως (Δεκ. 1942) η αμερικανο-βρετανική δήλωση-ταφόπλακα συμπάθειας στην Αλβανία. Οι έντονες ελληνικές αντιδράσεις δε στάθηκαν ικανές ν’ αλλάξουν τα πράγματα.

   Όσον αφορά το Κυπριακό: Στις 2/3/41 ο Έλληνας πρωθυπουργός Αλ. Κορυζής ζήτησε από τον Ήντεν μια χειρονομία στο Κυπριακό που θ’ αποτελούσε αναγνώριση της ελληνικής συμβολής στον Πόλεμο. Μολονότι, όμως, ήδη το Βασιλικό Ινστιτούτο Διεθνών Υποθέσεων, μ’ εντολή του Φ. Όφφις, γνωμάτευσε ομόφωνα υπέρ της παραχώρησης της Κύπρου στην Ελλάδα (με εξασφάλιση κάποιων στρατηγικών εγγυήσεων), εντούτοις η απάντηση του Ήντεν ήταν αρνητική (Μάης 1941). Οι όποιες ακτίνες ελπίδας (για Κύπρο και Β. Ήπειρο) που αναφάνηκαν στη διάρκεια του Πολέμου αποδείχτηκαν τελικά φρούδες.

      Για τα Δωδεκάνησα τα πράγματα εξελίχθηκαν ευνοϊκά χάρη στην εύνοια της αγγλικής διπλωματίας. Και δεν άλλαξε ούτε το Δεκ. 1941, όταν ο Στάλιν πρότεινε στον Ήντεν να παραχωρηθούν στην Τουρκία με αντάλλαγμα την είσοδό της στον Πόλεμο, η απάντηση ήταν κάθετα αρνητική. Άλλωστε η Άγκυρα με τη Συνθήκη της Λωζάννης παραιτήθηκε ρητά κάθε αξίωσής της στα Δωδεκάνησα.

    Πέρα από τις πάγιες ελληνικές διεκδικήσεις, προβλήθηκε έντονα από την Ελλάδα και το αίτημα επαναχάραξης/διευθέτησης των συνόρων της (επί το ευνοϊκότερο φυσικά) τόσο στη Μακεδονία όσο και στη Θράκη. Χωρίς, φυσικά, αποτέλεσμα.