Ο ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΣΠΑΡΑΓΜΟΣ (1944-1949)

Α΄. ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΑΜΦΙΤΑΛΑΝΤΕΥΣΕΩΝ

1. Η απελευθέρωση. Το διεθνές περιβάλλον

      1. Καθώς έμπαινε το 1944 όλα πλέον έδειχναν την επικείμενη συντριβή της Γερμανίας. Το αγωνιώδες ερώτημα που απασχολούσε τους Μεγάλους νικητές, ιδίως την Αγγλία, ήταν τι θα γινόταν την επόμενη μέρα, κυρίως στην Ευρώπη! Τον Απρ. 1944 στην Ελλάδα το ΕΑΜ κυριαρχούσε σε μεγάλα τμήματα της Ελλάδας. Ο Τσώρτσιλ δεν έκρυβε τους φόβους του ότι τα Βαλκάνια θα περιέρχονταν στη σοβιετική επιρροή. Δεν απέκλειε, μάλιστα, και μια βρετανοσοβιετική σύγκρουση, με μήλο της έριδος την Ιταλία, την Ελλάδα και τη Γιουγκοσλαβία. Γιαυτό θεωρούσε αναγκαία την άμεση μεταφορά στην Αθήνα βρετανικών δυνάμεων μετά την αποχώρηση των Γερμανών, για ν’ αποτρέψει το ΕΑΜ να αναλάβει την εξουσία. Οι στόχοι της βρετανικής πολιτικής στην περιοχή περιγράφηκαν λεπτομερώς στο από 7/6/44 Υπόμνημα του Άγγλου υπ. Εξωτερικών Α. Ήντεν.

      Πριν απ’ αυτό: στις αρχές Μαϊου ο Ήντεν βολιδοσκόπησε το σοβιετικό πρεσβευτή στο Λονδίνο αν ήταν διατεθειμένοι για συνεννόηση σχετικά με την Ελλάδα και τη Ρουμανία. Δεν το απέκλεισε αλλά ρώτησε αν υπάρχει αμερικανική συγκατάθεση. Στις 30/5 οι Άγγλοι ρώτησαν τον Αμερικανό υπ. Εξωτερικών Κόρ. Χάλλ πώς θα βλέπανε έναν αγγλοσοβιετικό διακανονισμό για το μοίρασμα μεταξύ τους της ευθύνης επί της Ελλάδας (Αγγλία) και της Ρουμανίας (Σοβ. Ένωση). Η απάντηση ήταν αρνητική, διότι η Αμερική διαφωνούσε με το χωρισμό της Ευρώπης σε ζώνες επιρροής. Ο Τσώρτσιλ επανήλθε πιεστικότερα με τηλεγράφημά του στο Ρούσβελτ, υποστηρίζοντας ότι ήταν αναγκαία μια τέτοια διευθέτηση προς αποφυγή αγγλοσοβιετικής διαμάχης για τα Βαλκάνια. Η Ουάσιγκτον σιωπούσε. Ο Τσώρτσιλ επανήλθε στις 8/6 με νέο τηλεγράφημα. Τελικά ο Ρούσβελτ συγκατένευσε, αλλά με «βαριά καρδιά», αποκλείοντας πάντως το ενδεχόμενο καθορισμού μεταπολεμικών ζωνών επιρροής. Εντούτοις συμφωνία δεν επήλθε. Σε μια σιωπηρή, πάντως, συμφωνία  οι Βρετανοί κατέστησαν σαφές ότι η Ελλάδα θα παραμείνει στη δική τους επιρροή. Η σοβιετική στάση υποδήλωνε συναίνεση.

     2. Όσον αφορά το ελληνικό πολιτικό περιβάλλον: α) Τα ενδοελληνικά (δυσάρεστα και ευχάριστα) τα εκθέσαμε ήδη. β) Ο Τσώρτσιλ κατέστησε (κυρίως με τη στάση του) σαφές προς κάθε πλευρά (άρα και στο ίδιο) ότι δε θα ανεχόταν κατάληψη της εξουσίας από το ΕΑΜ. Στα πλαίσια αυτά γ) ο Βρετανός στρατηγός Χένρυ Ουίλσον εκπόνησε σχέδιο (επιχείρηση Manna) για απόβαση βρετανικών δυνάμεων κυρίως στην Αθήνα και, ίσως, ένα τμήμα στη Θεσ/νίκη. Ο Τσώρτσιλ, όμως, υπολόγιζε τις ενδεχόμενες αμερικανικές αντιδράσεις σε μια τέτοια δράση. Γιαυτό στις 17/8/44 θεώρησε αναγκαίο να εξηγήσει στον Αμερικανό Πρόεδρο την αναγκαιότητα εφαρμογής του Manna, εκφράζοντας ταυτόχρονα την ευχή υποστήριξης της επιχείρησής του και από την αμερικανική αεροπορία. Ανάλογο μήνυμα έστειλε και στις 24/8, δηλώνοντας αυτή τη φορά ότι ήταν αποφασισμένος να προχωρήσει και μόνος του. Κάτω από τη βρετανική αποφασιστικότητα και πίεση προκλήθηκε η Διάσκεψη του Κεμπέκ στον Καναδά (11-16/9/44) του Προέδρου Ρούσβελτ και του Αμερικανικού Κοινού Επιτελείου, στην οποία α) εγκρίθηκε το βρετανικό σχέδιο απελευθέρωσης της Ελλάδας, και β) απορρίφθηκε το αίτημα αμερικανικής συμμετοχής στις σχετικές επιχειρήσεις.

      Αφού εξασφάλισε την πλευρά των Αμερικανών, ο Τσώρτσιλ έπρεπε να έχει και του τρίτου πόλου της παγκόσμιας εξουσίας, των Σοβιετικών, τη συγκατάθεση ή έστω την ανοχή. Έτσι, περί το τρίτο 10ήμερο του Σεπτ. τους ενημέρωσαν για τις προθέσεις τους. Αυτοί (οι Σοβιετικοί) όχι μόνο δεν τους απέτρεψαν, αλλά δήλωσαν πως δεν είχαν καμιά πρόθεση να στείλουν στρατεύματα στην Ελλάδα. Άρα ίσχυε η συμφωνία του Μαϊου. Και αυτό μολονότι ήδη υπήρχαν στη Βουλγαρία σοβιετικά στρατεύματα.

   Ενώ οι Βρετανοί προωθούσαν την επιχείρηση Manna, παράλληλα μεριμνούσαν για την ενοποίηση των αντιστασιακών κινημάτων, όπως είδαμε. Παρά δε την ευνοϊκή αυτή σοβιετική στάση, ο Τσώρτσιλ δεν εμπιστευόταν το ΕΑΜ.

      Θέλοντας ο Τσώρτσιλ να «δέσει» τις σοβιετικές δεσμεύσεις, αποφάσισε να επισκεφθεί τη Μόσχα. Στις 8/9 αναχώρησαν με τον Ήντεν. Καθοδόν σταμάτησαν στην Καζέρτα όπου συναντήθηκαν με τον πρωθυπουργό Γ. Παπανδρέου, όπως είδαμε. Κυρίαρχο θέμα η αποχώρηση των Βουλγάρων.

      Οι αγγλοσοβιετικές συνομιλίες διεξήχθησαν από 9-11/10/44. Κατ’ αυτές η διμερής άτυπη συμφωνία του Μαϊου όχι μόνο οριστικοποιήθηκε αλλά και διευρύνθηκε. Ο Τσώρτσιλ κατέστησε σαφές στο Στάλιν το ιδιαίτερο ενδιαφέρον της Βρετανίας για την Ελλάδα. Ο Στάλιν δέχθηκε ότι «η Βρετανία θα είχε τον πρώτο λόγο στην Ελλάδα». Μετά τέθηκε το ζήτημα των ζωνών επιρροής στη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Συμφωνήθηκε: α) Και οι δύο χώρες ενδιαφέρονταν εξίσου για τις Ουγγαρία και Γιουγκοσλαβία, β) η ΕΣΣΔ ενδιαφερόταν περισσότερο για τη Ρουμανία και η Βρετανία για την Ελλάδα, γ) η σοβιετική υπεροχή στη Βουλγαρία· δ) από το Στάλιν τέθηκε το ζήτημα της τροποποίησης της Σύμβασης του Μοντραί για τα Στενά. ε) Οι Ήντεν και Μολότοφ καθόρισαν τα ποσοστά επιρροής σε κάθε χώρα: στη Βουλγαρία και στη Ουγγαρία: 80% ΕΣΣΔ, 20% Βρετανία· Ελλάδα: 90% Βρετανία, 10% ΕΣΣΔ· Ρουμανία: αντίστροφα, Γιουγκοσλαβία: 50% εκάστη.

    Στις 11/10 ο Τσώρτσιλ ενημέρωσε το Ρούσβελτ για τη βρετανοσοβιετική συμφωνία για τις ζώνες επιρροής και του ανέλυσε την αναγκαιότητά της. Η στάση του Ρούσβελτ ήταν συγκαταβατική. Την επομένη δε απηύθυνε μήνυμα σύμπνοιας στους Τσώρτσιλ και Στάλιν. Η αγγλοσοβιετική συμφωνία ήταν καθαρά διμερής και αόριστης διάρκειας.

     3. Αφού γίνανε αυτές οι διευθετήσεις και αποχωρούσαν οι Γερμανοί, στις 7/10 άρχισε η αποβίβαση στην Πελοπόννησο βρετανικών μονάδων. Στις 12/10 εκκενώθηκε η Αθήνα και ως τις 3/11 το σύνολο της ηπειρωτικής Ελλάδας. Η αποχώρηση των Γερμανών συνοδεύτηκε και από συγκρούσεις με την Αντίσταση, με κορυφαία εκείνη του Κερατσινίου, όπου ο ΕΛΑΣ απέτρεψε την καταστροφή του εργοστασίου της Ηλεκτρικής Εταιρείας. Στις 14 και 15/10 εισήλθαν στην Αθήνα οι πρώτες βρετανικές δυνάμεις (ὄχι αξιόμαχες) εν μέσω πανηγυρισμών, με συνθήματα υπέρ των Βρετανών, της Σοβ. Ένωσης, του ΚΚΕ, του ΕΑΜ και των ΗΠΑ.

      Στις 18/10 αφίχθη στην Αθήνα η νόμιμη ελλ. κυβέρνηση υπό το Γ. Παπανδρέου. Παλλαϊκή κι ενθουσιώδης ήταν η υποδοχή της. Πρώτες ενέργειές της: α) η έπαρση της ελλην. Σημαίας στην Ακρόπολη, β) λίγο αργότερα ομιλία του πρωθυπουργού στην Πλ. Συντάγματος. Κυρίαρχα συνθήματα υπέρ του ΚΚΕ και του ΕΑΜ. Αναφέρθηκε: 1) στις εθνικές διεκδικήσεις, 2) στην επίλυση του Πολιτειακού, και 3) στην τιμωρία των συνεργατών του κατακτητή.

     Στις 23/10 ορκίστηκε νέα κυβέρνηση αποτελούμενη από τους: Γ. Παπανδρέου (πρωθυπουργός και υπ. Εξωτερικών και Στρατιωτικών), Παν. Κανελλόπουλο (Ναυτικών), Φ. Μανουηλίδη (Εσωτερικών), Θεμ. Τσάτσο (Εφοδιασμού), Π. Ράλλη (Εμπορικής Ναυτιλίας), Στέφ. Στεφανόπουλο (Μεταφορών), Ν. Αβραάμ (Δικαιοσύνης), Φ. Δραγούμη (υφυπ. Εξωτερικών), Πέτρο Γαρουφαλιά (υφυπ. Τύπου), Λ. Λαμπριανίδη (υφυπ. Στρατιωτικών) και τα μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ: Μ. Πορφυρογένη (Εργασίας), Ι. Ζεύγο (Γεωργίας), Ν. Ασκούτση (Δημ. Έργων), Αλ. Σβώλο (Οικονομικών), Ηλ. Τσιριμώκο (Εθν. Οικονομίας) και Άγγ. Αγγελόπουλο (υφυπ. Οικονομικών).

Η Θεσσαλονίκη ελευθερώθηκε στις 30/10.