3. Η αντίσταση στον κατακτητή - Η λύτρωση

     1. Αυτή η καταπιεστική και μεθοδικά αφελληνιστική πολιτική των Βουλγάρων κατακτητών των ελληνικών περιοχών δε θα μπορούσε να μην προκαλέσει την ελληνική αντίδραση. Αυτή ήταν είτε παθητική (άρνηση βουλγαρικής υπηκοότητας, άρνηση πώλησης βουλγαρικών προϊόντων, φυγή κτλ.) είτε ενεργητική/δυναμική.

    Και η αντίδραση ήταν σχεδόν άμεση. Η πρώτη ήταν η σύσταση ένοπλων ομάδων με την καθοδήγηση του ανεξάρτητου Γραφείου του ΚΚΕ Μακεδονίας και Θράκης. Επίσης, Πόντιοι οπλαρχηγοί συγκρότησαν ένοπλες ομάδες που βγήκαν στο βουνό. Περισσότερο δυναμική αποδείχθηκε η Κ.Ο. του ΚΚΕ Δράμας, η οποία το θέρος του 41 προετοίμαζε την ένοπλη αντικατοχική δράση. Αυτή εκδηλώθηκε στις 28/9 με συντονισμένες επιθέσεις στην πόλη και στα χωριά. Οι Βούλγαροι κινητοποιήθηκαν και έπνιξαν στο αίμα την εξέγερση (τα θύματα πλησίασαν τις 3.000). Η βουλγαρική αγριότητα θύμιζε ανάλογες του 1913 και του 1916-18. Κι όμως η θέληση των Ελλήνων δεν κάμφθηκε.

   Αντίθετα, εξώθησε πολλούς νέους να βγούνε στο βουνό και ως το τέλος του 1942 σχηματίστηκαν αντιστασιακοί πυρήνες στο Παγγαίο, στο Φαλακρό, στα βουνά της Λεκάνης, στο Μενοίκιο κ.α. Περισσότερο οργανωμένη, όμως, παρουσιάστηκε η αντίσταση από τα μέσα του 1943. Υπήρχε δε αντικειμενική αδυναμία (λόγω αναγκαστικής στρατολόγησης των νέων για τα Τάγματα Εργασίας) επάνδρωσης των αντιστασιακών ομάδων. Γιαυτό μόλις το Σεπτ. 1943 συγκροτήθηκε από τον ΕΛΑΣ το 26^ο σύνταγμα που συνοδεύτηκε από τη συμμαχική παρουσία.

Δεν ήταν μόνο ο ΕΛΑΣ. Από το Σεπτ. 1941 άρχισαν τη δράση τους μικρές ομάδες Ποντίων οπλαρχηγών, οι οποίες ως το Δεκ. 1943 συνεργάζονταν με τον ΕΛΑΣ. Τότε αυτός αποφάσισε να τις ενσωματώσει βίαια. Ακολούθησε –και εδώ!- ανοιχτή ένοπλη σύγκρουση. Έτσι, από το 1944 οι Πόντιοι συνέστησαν δική τους οργάνωση, τις «Εθνικές Αντάρτικες Ομάδες» (ΕΑΟ) με αρχηγό τον Αντώνη Φωστηρίδη (Αντών Τσαούς). Αυτή η οργάνωση υπάχθηκε απευθείας στο Συμμαχικό Στρατηγείο της Μ. Ανατολής.

     Οι δυο αντιστασιακές οργανώσεις ήταν αριθμητικά σχεδόν ισοδύναμες από 1.000-1.100 άντρες καθεμιά. Δρούσαν δε σε διαφορετικές περιοχές: ΕΛΑΣ: στο Παγγαίο, Σύμβολο και βουνά Σερρών (αρχικά) και στη συνέχεια στη Λεκάνη και Κοτζα-Ορμάν (μεταξύ Δράμας, Ξάνθης και Καβάλας)· ΕΑΟ: στα όρη της Λεκάνης (αρχικά) και μετά στη Χαϊδού της Ξάνθης, στο Φαλακρό, στο Κοτζά-Ορμάν, στο δάσος της Ελατιάς και στο Μπαϊράμ-Τεπέ. Οι δυο οργανώσεις κατά τη διάρκεια του 1944 συναντήθηκαν και αναμετρήθηκαν και στο Κοτζά-Ορμάν και στα όρη της Λεκάνης. Πάντως η δράση τους δε ήταν ικανή να επηρεάσει τις πολιτικές των «δοτών» κατακτητών.

     2. Η χαρά και η ευφορία (και η απαίσια πολιτική τους στα κατεχόμενα) κράτησε ως τον Αύγ. 1944, όταν μαζί με την κατάρρευση των συμμάχων τους έσβησαν και οι, τελευταίες ίσως, ελπίδες τους. Πιο συγκεκριμένα: Στις 9/9/44 όταν η εξουσία στη Βουλγαρία περιήλθε στο Πατριωτικό Μέτωπο, το οποίο στις 28/9 υπέγραψε ανακωχή με τους Συμμάχους. Και η νέα αριστερή εξουσία με πολλή δυσφορία απέσυρε από τις ελληνικές περιοχές τα βουλγαρικά στρατεύματα.

    Μέσα στο Σεπτ. το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ήρθε σε συνεννόηση με τη νέα βουλγαρική κυβέρνηση, η οποία επέτρεψε την είσοδο του ΕΛΑΣ στις διάφορες πόλεις και άρχισε τη σταδιακή παράδοση της εξουσίας στο ΕΑΜ, ξεκινώντας από την Καβάλα (13/9). Οι ΕΑΟ δε μετείχαν σε αυτή τη διαδικασία, παραμένοντας στα βουνά μετά την αποτυχία τους να συνεννοηθούν με τις τοπικές βουλγαρικές αρχές. Ακολούθησαν σκληρές αναμετρήσεις ΕΛΑΣ – ΕΑΟ ως τον Ιαν. 1945. Παρόλα αυτά η απόσυρση των βουλγαρικών δυνάμεων καθυστερούσε, ελπίζοντας ακόμη στην οριστική πρόσκτηση της περιοχής.

     Το βουλγαρικό όνειρο έσβησε οριστικά μετά από σχετικό αίτημα της ελληνικής κυβέρνησης που είχε την υποστήριξη Βρετανίας και Αμερικής και πιέσεις της Σοβιετικής Ένωσης προς τη βουλγαρική κυβέρνηση. Έτσι, στις 16/10 άρχισε η αποχώρηση των βουλγαρικών στρατευμάτων, αφού όμως προηγήθηκε προειδοποίηση των Συμμάχων προς τη βουλγαρική πλευρά και τάχθηκε προθεσμία 15 ημερών να εγκαταλείψουν την περιοχή. Ολοκληρώθηκε στις 25-26/10. Παρά ταύτα ούτε το Πατριωτικό Μέτωπο ούτε η αντιπολίτευση έπαυσαν να διεκδικούν «έξοδο στο Αιγαίο», είτε μέσω της δυτικής (ελληνικής) είτε μέσω της ανατολικής (τουρκικής) Θράκης. Ενόψει της Διάσκεψης των Παρισίων η βουλγαρική διπλωματία διεξήγαγε απεγνωσμένο αγώνα να πετύχει το σκοπό της, ισχυριζόμενη και προβάλλοντας τη «βουλγαρική αντίσταση» στον Άξονα! Αιτήματά τους: α) Να μην επιβληθούν κυρώσεις στη Βουλγαρία για τον εναγκαλισμό της με τη Γερμανία, και β) να παραχωρηθεί στη Βουλγαρία η Δ. Θράκη. Το δεύτερο αίτημα υποστηριζόταν και από τις Σοβ. Ένωση, Τσεχοσλοβακία, Πολωνία και Γιουγκοσλαβία. Ταυτόχρονα η Ελλάδα υπέβαλε αίτημα νέας διαρρύθμισης των ελληνοβουλγαρικών συνόρων, φυσικά υπέρ της Ελλάδας. Η Διάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων (1946) απέρριψε τα αιτήματα και των δυο χωρών.