3. Το πολιτικό πεδίο του 1945

    1. Στις 12/3/45 η Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ υπέβαλε Υπόμνημα στις συμμαχικές κυβερνήσεις, υποστηρίζοντας ότι το ΕΑΜ τήρησε με συνέπεια τους όρους της Συμφωνίας της Βάρκιζας και κατηγορώντας την κυβέρνηση για το αντίθετο με το να καταδιώκει τους ΕΛΑΣίτες κτλ. Επέσειε τον κίνδυνο επικράτησης στη χώρα χάους. Ζητούσε το σχηματισμό Διασυμμαχικής Επιτροπής για την Ελλάδα.

      2. Οι επιλογές των προσώπων από τον Πλαστήρα (πολιτικών και στρατιωτικών) για τη στελέχωση του Κράτους προκάλεσε τη δυσαρέσκεια του Τσώρτσιλ. Παραπονούνταν κυρίως οι φιλοβασιλικοί για παραγκωνισμό, αλλά και η Αριστερά. Ο ίδιος προσπαθούσε να ισορροπήσει σ’ ένα ρόλο ειρηνοποιού ανάμεσα στη Δεξιά και στην Αριστερά. Ένας τέτοιος πρωθυπουργός δεν εξυπηρετούσε τα σχέδια των Βρετανών. Στις 22/3 διαμήνυσαν στους Αμερικανούς ότι θα έπρεπε να παραιτηθεί. Η αφορμή δόθηκε γρήγορα. Στις 4/4 η φιλομοναρχική εφημερίδα «Ελληνικόν Αίμα» αποκάλυψε την επιστολή που έστειλε τον Ιούλ. 1941 ο Πλαστήρας στον Έλληνα πρεσβευτή στο Βισύ, στην οποία υποστήριζε ότι η Ελλάδα το 1940 θα έπρεπε να συμβιβαστεί και να μην εμπλακεί σε διμέτωπο πόλεμο. Μετά απ’ αυτό στις 7/4 υπέβαλε την παραίτησή του.

     3. Στις 8/4 ορκίστηκε νέα κυβέρνηση υπό το ναύαρχο Πέτρο Βούλγαρη, η οποία αποτελούνταν από δυο μόνο πολιτικούς: τον Ιωάννη Σοφιανόπουλο (Εξωτερικών) και τον Κυριακό Βαρβαρέσο (Εφοδιασμού), και από αξιωματικούς του Στρατού και του Ναυτικού. Στα Υπουργεία εγκαταστάθηκαν Βρετανοί σύμβουλοι.

    Η εσωτερική κατάσταση δεν εξομαλύνθηκε. Μετά τη Βάρκιζα εξαπολύθηκαν δικαστικές διώξεις κατά στελεχών του ΕΑΜ, με κατηγορίες συχνά αβάσιμες ή αναπόδεικτες. Καταγγέλθηκαν και βασανισμοί. Έγιναν; Παράλληλα συγκροτήθηκαν και ένοπλες αντικομουνιστικές ομάδες που δρούσαν κυρίως στην ύπαιθρο κατά οπαδών του ΕΑΜ, προκαλώντας συχνά φόνους ή τραυματισμούς, προβαίνοντας και σε λεηλασίες. Πολλά από αυτά θα μπορούσαν να θεωρηθούν και ως αντίποινα για αντίστοιχες πρακτικές του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Η Αριστερά κατήγγειλε το Κράτος ότι ανεχόταν αυτές τις ομάδες. Η απάντηση του ΚΚΕ σε αυτές τις τραμπούκικες ενέργειες ήταν το κάλεσμα για «μαζική λαϊκή αυτοάμυνα». Ήταν φανερό ότι η κυβέρνηση αδυνατούσε να ελέγξει την κατάσταση.

     Τον Απρ. αποχώρησαν από το ΕΑΜ οι οργανώσεις ΕΛΔ, ΣΚΕ και ΕΣΚΕ. Παρά ταύτα το ΕΑΜ εξακολουθούσε να διαθέτει ισχυρή υποστήριξη στο λαό. Αυτό καταδείχθηκε και στη μεγάλη συγκέντρωση της 11/5 στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Στις 29/5 επέστρεψε από το Νταχάου ο φυσικός ηγέτης του ΚΚΕ Νικ. Ζαχαριάδης. Από δυο ανώτατα συλλογικά όργανα του ΚΚΕ: τη 12^η Ολομέλειας της Κ.Ε. (τον Ιούνιο) και το 7^ο Συνέδριο (1-6/10/45), διαμορφώθηκε η απόφαση οργάνωσης «μαζικής λαϊκής αυτοάμυνας», προκειμένου ν’ αντιμετωπιστεί η τρομοκρατία της Δεξιάς.

      Σε κυβερνητικό επίπεδο: από 21/2-31/5 διεξήχθη στην Αθήνα η δίκη των δοσιλόγων. Καταδικάστηκαν: α) σε θάνατο οι Κων. Τσολάκογλου, Σ. Γκοτζαμάνης και Ε. Τσιρονίκος, και β) σε ισόβια κάθειρξη οι Ιωάννης Ράλλης, Κων. Λογοθετόπουλος κ.ά. Οι θανατικές ποινές δεν εκτελέστηκαν.

       4. Αιτία πολιτικών προστριβών αποτέλεσε η διεξαγωγή του δημοψηφίσματος και των βουλευτικών εκλογών. Αυτό προκάλεσε παρέμβαση και των Δυτικών. Η Βρετανία και με τους Εργατικούς στην εξουσία (από το καλοκαίρι του 1945) εξακολουθούσε να ενδιαφέρεται για την επίλυση του Πολιτειακού. Ενεργότερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα άρχισαν να επιδεικνύουν και οι ΗΠΑ (Μνημόνιο της 29/6). Αποφασίστηκε η αποστολή παρατηρητών. Συναποφασίστηκε μεταξύ ΗΠΑ – Βρετανίας η άσκηση μιας γενικότερης εποπτείας επί της Ελλάδας με βάση τη Διακήρυξη της Γιάλτας. Οι Αμερικανοί ήθελαν τις βουλευτικές εκλογές να προηγούνται του δημοψηφίσματος. Οι Βρετανοί διαφωνούσαν. Η ΕΣΣΔ αρνήθηκε να μετάσχει στην εποπτεία. Η κυβέρνηση αποδέχθηκε τα συμφωνηθέντα.

    Το ΚΚΕ δεχόταν μεν τη διεξαγωγή των βουλευτικών εκλογών πριν από το δημοψήφισμα, έβαζε όμως ως όρο την απομάκρυνση της κυβέρνησης και το σχηματισμό νέας από όλα τα κόμματα. Τον Αύγ., λόγω της άρνησης του αντιβασιλέα ν’ αλλάξει την κυβέρνηση, το ΚΚΕ απέσυρε τους αντιπροσώπους του από τις επιτροπές εκκαθάρισης των εκλογικών καταλόγων και κατηγόρησαν την κυβέρνηση Βούλγαρη.

     Η επιλογή Αμερικανών και Βρετανών να προηγηθούν οι βουλευτικές εκλογές προκάλεσε τις έντονες αντιπαραθέσεις μεταξύ των πολιτικών σχηματισμών. Ο Κων/νος Τσαλδάρης εκ μέρους του Λαϊκού Κόμματος, πιστεύοντας στη νίκη του, επέμενε σε αυτή την αντιστροφή. Οι κομουνιστές ζητούσαν την εισαγωγή του αναλογικού εκλογικού συτήματος και την αναβολή των εκλογών κ.ά. Οι Βενιζελο-Φιλελεύθεροι ασφυκτιούσαν ανάμεσα στα δυο άκρα. Ανάμεσα στην αναλογική και στο πλειοψηφικό προτιμούσαν το πρώτο, ελπίζοντας σε μια μετεκλογική συνεργασία με την Αριστερά. Στους κόλπους των Φιλελευθέρων το Μάρτ. 1945 ξέσπασε κρίση με την αποχώρηση του Στυλ. Γονατά. Το Φεβρ. 1946 αποχώρησε και ο Σοφ. Βενιζέλος.

    5. Μετά από αρκετή αναποφασιστικότητα, στις 5/10 ο Βούλγαρης ανακοίνωσε ότι οι εκλογές θα γίνονταν στις 20/1/46. Το Κόμμα των Φιλελευθέρων και οι κομουνιστές ανακοίνωσαν αμέσως αποχή, αμφισβητώντας την ομαλή διεξαγωγή τους. Αντιρρήσεις εξέφρασαν και οι Θεμ. Σοφούλης, Γ. Καφαντάρης, Αλ. Μυλωνάς, Αλ. Σβώλος και Εμμ. Τσουδερός. Συμφώνησαν το Λαϊκό Κόμμα, του Στ. Γονατά, του Γ. Παπανδρέου και Αλ. Αλεξανδρή.

    Στις 9/10/45 ο Π. Βούλγαρης παραιτήθηκε. Ακολούθησε πολιτική σύγχυση. Ο Δαμασκηνός επιχείρησε να σχηματίσει κυβέρνηση συνεργασίας Φιλελευθέρων και Λαϊκών. Οι δεύτεροι αρνήθηκαν. Στις 17/10 ανέλαβε την πρωθυπουργία ο ίδιος ο αντιβασιλέας. Την 1/11/45 σχηματίστηκε κυβέρνηση υπό τον Παν. Κανελλόπουλο.

     Κάτω (και εξαιτίας) από αυτή την πολιτική ρευστότητα, στις 13/11/45 αφίχθη στην Αθήνα ο Άγγλος υφυπ. Εξωτερικών Έκτορ ΜάcΝηλ. Συνέστησε: α) την εφαρμογή προγράμματος οικονομικής ανασυγκρότησης βασισμένου σε βρετανικό δάνειο· β) το σχηματισμό κυβέρνησης συνασπισμού· γ) τη διεξαγωγή εκλογών πριν από το Μάρτιο του 1948· ε) υποσχέθηκε την αποστολή μιας ομάδας οικονομολόγων προς υποστήριξη της ανορθωτικής προσπάθειας. Αυτό ενόχλησε την ελληνική κυβέρνηση, γιατί φοβόταν μια, έμμεση έστω, κηδεμονία. Αντιπρότεινε αυτοί οι ειδήμονες να εγκατασταθούν στις Πρεσβείες των ΗΠΑ και Βρετανίας.

   Μετά από έντονες διαβουλεύσεις με πρωταγωνιστή τον ΜάcΝηλ σχηματίστηκε κυβέρνηση υπό το Θεμ. Σοφούλη. Ορκίστηκε τη νύχτα της 22/11/45. Ο αντιβασιλέας αποφάσισε να παραιτηθεί, μετά όμως από από έντονες αμερικανο-βρετανικές πιέσεις αναθεώρησε την απόφασή του.

   Η νέα κυβέρνηση δεν ήταν κομματικής συνεργασίας. Αποτελέστηκε από διάφορες πολιτικές προσωπικότητες, κεντροαριστερής απόκλισης. Μετείχαν και οι Εμμ. Τσουδερός και Γ. Καφαντάρης (ως αντιπρόεδροι), Ι. Σοφιανόπουλος (Εξωτερικών), Α. Μυλωνάς και Γ. Καρτάλης. Τα κόμματα της Δεξιάς αντέδρασαν ή και κατήγγειλαν την κυβέρνηση ως αντισυνταγματική και δικτατορική. Η Αριστερά την αποδέχτηκε. Το ΚΚΕ με προκηρύξεις επαινούσε τους Βρετανούς.