2. Η «δοκιμή»: Τα «Δεκεμβριανά». Η συμφωνία της Βάρκιζας

     1. Τη στιγμή που η κυβέρνηση εθνικής ενότητας ορκιζόταν κι εγκαθίστατο στην Αθήνα, ο ΕΛΑΣ ήλεγχε το μέγιστο μέρος της υπαίθρου χώρας. Η απελευθέρωση της Κρήτης θα καθυστερούσε με βρετανική συναίνεση ως το θέρος του 1945. Επικρατούσε παντού χάος.

    Η αβεβαιότητα πλανιόταν πάνω από τη χώρα και ήταν καθοριστικής σημασίας. Το καίριο ερώτημα: ο σοβιετικός στρατός θα προελάσει πέραν των ελληνοβουλγαρικών συνόρων ή θα σταματήσει εκεί; Οι αρχικές εκτιμήσεις (κι ελπίδες φυσικά) του ΚΚΕ ήταν ότι η ανακοπή της προέλασής του ήταν πρόσκαιρη. Ήρθε μετά η πληροφορία από Σοβιετικούς ότι: εφόσον η Γερμανία ακόμη δε νικήθηκε και πάντα υπάρχει το ενδεχόμενο μιας χωριστής ειρήνης Βρετανίας και ΗΠΑ με το Χίτλερ, δεν πρόκειται να παραβιάσει τα ελληνικά σύνορα. Εξάλλου είχε ήδη δρομολογηθεί η συνάντηση της Γιάλτας και ο Στάλιν δεν ήθελε να δυναμιτίσει το κλίμα, παραβιάζοντας την αγγλοβρετανική συμφωνία του Οκτ. 1944. Γι’ αυτή τη συμφωνία οι Σοβιετικοί δεν είχαν ενημερώσει το ΚΚΕ.

      2. Σε αυτή τη ρευστή κατάσταση λειτουργούσαν δυο κρίσιμα δεδομένα που δε συσχετίστηκαν: α) το ΕΑΜ, έχοντας υπερβολική εμπιστοσύνη (λογικά) στις δυνάμεις και δυνατότητές του και μην όντας επαρκώς πληροφορημένο (αν και θα έπρεπε να είχε αναλύσει ψυχραιμότερα και προσεκτικότερα όσα είχαν συναντήσει οι αντιπρόσωποί του στις ως τότε επαφές τους), δεν είχε αντιληφθεί ότι οι διεθνείς συσχετισμοί δεν το ευνοούσαν· β) ο Τσώρτσιλ εκτιμούσε ότι ο συμβιβασμός στο εσωτερικό της χώρας ήταν αδύνατος, γιαυτό ετοιμαζόταν για σύγκρουση με το ΕΑΜ. Έτσι, στις 7/11, απευθυνόμενος στον Ήντεν, προσδιόριζε την πολιτική του: καταβάλαμε στην ΕΣΣΔ το επαρκές αντίτιμο για να έχουμε τα χέρια μας ελεύθερα στην Ελλάδα. Συνεπώς δε θα διστάσουμε να χρησιμοποιήσουμε την ισχύ μας για να στηρίξουμε την κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου. …… Περιμένω μια σύγκρουση με το ΕΑΜ και δε θα πρέπει να την αποφύγουμε. ……

    3. Μέσα στο δίμηνο Οκτ. – Νοεμβ. 1944 συντελέστηκε σταδιακά στην Αθήνα η κορύφωση της πόλωσης και του διχασμού, μετά από μια περίοδο (επινίκιας) ανεκτικότητας και μετριοπάθειας. Το ΕΑΜ/ΚΚΕ είχε τη δική του αυτοφυή αυτοπεποίθηση και υπεροπτικότητα. Οι αντίπαλοί του την απέκτησαν με την έντονη παρουσία των Βρετανών και τη δρομολόγηση της δημιουργίας Εθνικού Στρατού με βάση την 3^η Ορ. Ταξιαρχία. Στόχος να φθάσει τις 40.000 άντρες. Στις 5/11 ο Γ. Παπανδρέου, μετά από συνεννόηση με τον Σκόμπι, ανακοίνωσε ότι στις 10/12 θ’ αποστρατευθούν ο ΕΛΑΣ και ο ΕΔΕΣ.

   Αυτή η απόφαση έπληττε ιδιαίτερα και καταλυτικά τις προθέσεις/σχέδια του ΚΚΕ για τη μεταπολεμική εγκατάσταση στην Ελλάδα κομουνιστικού καθεστώτος σοβιετικού τύπου. Γιαυτό απέρριπτε τη διάλυση του ΕΛΑΣ, οργάνου επιτυχίας των σκοπών του. Κι όμως το ΚΚΕ τον Οκτ. είχε τη δυνατότητα να καταλάβει την εξουσία. Γιατί δεν το έκαμε; Ίσως από κακούς υπολογισμούς κι ανεδαφικές προσδοκίες. Καθώς, όμως, βλέπανε τη βρετανική παρουσία να ενισχύετε και τις δυνατότητές του να καταλάβει την εξουσία να περιορίζονται σταδιακά, συνειδητοποίησε ότι έπρεπε να περάσει σε δυναμική δράση. Η αντιπαράθεση ανάμεσα στις αντίπαλες παρατάξεις και ο διχασμός βάθαιναν. Κι ήρθε η απόφαση για διάλυση του ΕΛΑΣ να πυροδοτήσει το εκκρηκτικό μείγμα. Η ηγεσία του ΚΚΕ άρχισε να συνειδητοποιεί τα σφάλματα που διέπραξε. Έπρεπε το ταχύτερο να τα επανορθώσει. Άλλος δρόμος από τη σύγκρουση δεν υπήρχε. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ (η αιχμή του δόρατος) ήταν ακόμα άθικτες. Η σχετική απόφαση πάρθηκε (οριστικοποιήθηκε στην ουσία) στις 20/11 από το Πολιτικό Γραφείο, μετά την αποτυχία των διαπραγματεύσεων με το Γ. Παπανδρέου. Το ΚΚΕ ετοιμαζόταν για ένοπλη αναμέτρηση ακόμα και με τους Άγγλους.

      Την 1/12/44 η κυβέρνηση συνεδρίασε, χωρίς τη συμμετοχή των ΕΑΜιτών υπουργών, και αποφάσισε την παράδοση της Εθνικής Πολιτοφυλακής του ΕΛΑΣ στα Τάγματα Εθνοφυλακής (κυβερνητικά). Την ίδια μέρα το ΕΑΜ αποσυρόταν από την κυβέρνηση και ανακοίνωνε τη συγκρότηση μεγάλου συλλαλητηρίου στην Πλ. Συντάγματος για τις 3/12. Η κυβέρνηση το απαγόρευσε. Μάταια όμως. Το συλλαλητήριο ήταν και ογκώδες και δυναμικό. Οι κυβερνητικοί (σε συμφωνία με τους Άγγλους ενδεχομένως) το αξιολόγησαν ως επικίνδυνο. Οι διαδηλωτές δέχθηκαν πυρά από τα Παλαιά Ανάκτορα και τη Διεύθυνση της Αστυνομίας με 30 νεκρούς. Αυτό ακριβώς που ήταν και η κρυφή επιδίωξη των εμπνευστών/διοργανωτών του συλλαλητηρίου: να υπάρξουν νεκροί για να δικαιολογηθούν και δικαιωθούν τα επόμενα. Την επομένη επαναλήφθηκε το συλλαλητήριο. Υπήρξαν νέα θύματα. Το βράδυ ο πρωθυπουργός υπέβαλε παραίτηση αλλά οι αγγλικές πιέσεις τον απέτρεψαν. Τα συλλαλητήρια δεν ήταν "αυθόρμητα". Ήταν καλά οργανωμένα κι ενταγμένα στο γενικότερο σχέδιο κατάληψης της εξουσίας, ακόμα και δυναμικά, από το ΕΑΜ/ΚΚΕ.

   4. Ήρθε η (πολυπόθητη;) ώρα της αναμέτρησης. Ο ΕΛΑΣ ήταν έτοιμος. Πήρε την απόλυτη πρωτοβουλία. Στρίμωξε τους αντιπάλους του (Βρετανούς και Έλληνες) σ’ ένα μικρό τμήμα του κέντρου της Αθήνας. Εντούτοις οι αντίπαλοι (που δεν ήταν καθόλου προετοιμασμένοι για μια γενικευμένη αναμέτρηση) κατόρθωναν να κρατούν τρία νευραλγικά σημεία: την Πλ. Συντάγματος, την περιοχή Μακρυγιάννη (η Χωροφυλακή) και του Γουδή (η 3^η Ορ. Ταξιαρχία). Ερείσματα αρκετά, όμως, για να προλάβουν οι Βρετανοί να ενισχυθούν και ανασυγκροτηθούν.

     Κι ενώ αυτά γίνονταν στην Αθήνα, την ίδια ώρα ο ΕΛΑΣ εξαπέλυε επίθεση κατά του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο, όπου είχαν μετακινηθεί οι δυνάμεις του Άρη (από τη Στερεά Ελλάδα), του Βαφειάδη (από τη Μακεδονία) και το Γεν. Στρατηγείο του Στ. Σαράφη. Η εξήγηση που δόθηκε γι’ αυτή (την περίεργη) επίθεση από τους ίδιους αργότερα ήταν: Για να μπορεί απερίσπαστο το Γεν. Στρατηγείο να μεταφερθεί στην Αθήνα. Από την πλευρά του ο Σιάντος πίστευε ότι οι δυνάμεις τους στην Αθήνα και στην Πελοπόννησο ήταν ικανές να νικήσουν τους Άγγλους. Είναι προφανές ότι: α) υπερεκτιμούσαν τις δυνάμεις τους, β) ήλπιζαν πάντα σε σοβιετική βοήθεια (ακόμη και σε υποστήριξη από τις ΗΠΑ) και γ) είχαν δεχθεί κάποια υπόσχεση από τον Τίτο για αποστολή υλικού. Δεν έβαλαν καθόλου, όμως, στη ζυγαριά τους την αποφασιστικότητα και το ανυποχώρητο του Τσώρτσιλ. Και η διαταγή του στο Σκόμπι ήταν να φερθεί σαν κατακτητής. Υποστηρίχθηκε (όχι αβάσιμα) απέφυγε να μετακινήσει στην Αθήνα ευρύτερες δυνάμεις του ΕΛΑΣ, επειδή δεν τις ήλεγχε απόλυτα.

     Από την πλευρά του ο Στάλιν τηρούσε περίεργη σιγή. Κι αυτό την ώρα που οι ΗΠΑ επέκριναν τη βρετανική επέμβαση. Αποκαλύφθηκε, εντούτοις, ότι ο Στάλιν, ενώ ακόμα συνεχίζονταν οι συγκρούσεις, διαμήνυσε στο ΚΚΕ δια του Βούλγαρου κομουνιστή ηγέτη Δημητρώφ να μην περιμένουν καμιά βοήθεια. Ούτε και αυτό, όμως, το αποθάρρυνε ώστε να το ωθήσει σε μια αναθεώρηση των αρχικών του αποφάσεων.

     Στις 7/12 επισκέφθηκε τη Σόφια το μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ Πέτρος Ρούσσος, για να ενημερώσει τους εκεί συντρόφους του για την έναρξη του ένοπλου αγώνα. Από εκεί τηλεφώνησε στο Δημητρώφ που βρισκόταν στη Μόσχα και του ζήτησε ηθική στήριξη, τρόφιμα και όπλα. Στις 9/12 ο Δημητρώφ μετέφερε στη Σόφια το εξής μήνυμα του Μολότωφ: «Εξηγήστε στον Ρούσσο ότι στα πλαίσια της σημερινής κατάστασης οι Έλληνες φίλοι δεν μπορούν να βασίζονται σε δραστήρια ανάμιξη και βοήθεια από εδώ». Αυτή η θέση επιβεβαιώθηκε και με δυο τηλεγραφήματα (14 και 19/12) του Δημητρώφ προς το ΚΚΕ. Άρα η ηγεσία του ΚΚΕ μέσα στο Δεκ. είχε πλήρως ενημερωθεί για τις προθέσεις της ΕΣΣΔ. Συνεπώς, οι αντίθετοι ισχυρισμοί δεν ευσταθούν. Πάντως έως ὅτου τ' ἀρχεία τού ΚΚΕ θα παραμένουν εφτασφράγιστο μυστικό θα συνεχίσουν να παραμένουν αμφισβητούμενες πολλές πτυχές αυτής της σκοτεινής περιόδου. Με την πτώση των κομουνιστικών καθεστώτων της Ανατολής πολλοί  σκοτεινοί διάδρομοι των γεγονότων αυτής της περιόδου φωτίστηκαν.

    Στις 11/12 ο Βρετανός στρατάρχης Χαρ. Αλεξάντερ, διοικητής των δυνάμεων στην Ιταλία, και ο Χάρ. Μακμίλλαν, υπουργός στο Στρατηγείο Μεσογείου, ήρθαν στην Ελλάδα. Διαπίστωσαν την κρισιμότητα της κατάστασης. Αποφασίστηκαν αλλαγές στη βρετανική στρατιωτική δύναμη και η ενίσχυσή της. Ο Σκόμπι δεν αντικαταστάθηκε μεν, οι επιχειρήσεις, όμως, ανατέθηκαν στον Τζων Χώκσγουορθ. Οι αλλαγές αποδείχθηκαν επιτυχημένες, όταν στις 15/12 ο ΕΛΑΣ εξαπέλυσε τη μεγάλη του επίθεση.

      Παράλληλα οι Αλεξάντερ, Μακμίλλαν και Λήπερ ζήτησαν από το βασιλιά να ορίσει τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό ως αντιβασιλέα. Ο Γεώργιος ήταν απολύτως αντίθετος στον ορισμό αυτό. Αρχικά συμφώνησαν μαζί του και οι Τσώρτσιλ και Παπανδρέου. Η στρατιωτική κατάσταση, όμως, το επέβαλλε. Ο Αλεξάντερ επέμεινε, έχοντας σύμφωνο και τον Ήντεν. Έτσι αποφασίστηκε η έλευση στην Αθήνα των Τσώρτσιλ και Ήντεν. Έφθασαν ανήμερα των Χριστουγέννων. Σε μια πρώτη συνεδρία αποφασίστηκε η άμεση σύγκληση σύσκεψης υπό τον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό και συμμετοχή όλων των πλευρών.

     Αυτή πραγματοποιήθηκε στις 26-27/12 στο Υπ. Εξωτερικών. Στο μόνο που συμφώνησαν ήταν στον ορισμό του Δαμασκηνού ως αντιβασιλέα. Ο Σιάντος απαιτούσε εκ μέρους του ΕΑΜ: α) το 40-50% των Υπουργείων και οπωσδήποτε τα Εσωτερικών, Δικαιοσύνης και τα Υφυπ. Στρατιωτικών και Εξωτερικών, β) να εκδιωχθούν από τις κρατικές υπηρεσίες οι δοσίλογοι και να τιμωρηθούν, γ) να διαλυθεί η Χωροφυλακή, δ) να συγκροτηθεί νέος εθνικός Στρατός, ε) δημοψήφισμα την 1^η Κυριακή του Φεβρ. και στ) βουλευτικές εκλογές τον Απρίλη. Αυτές οι αξιώσεις απορρίφθηκαν από όλους τους άλλους. Η ελπίδα για συμβιβασμό εξέλιπε.

     Το πιθανότερο είναι ότι το ΚΚΕ δεν πίστευε πλέον σε στρατιωτική του επικράτηση. Προσδοκούσε, όμως, πολιτική του επικράτηση. Ούτε και ως προς αυτό στάθμισε ορθά τον εξωτερικό παράγοντα. Ερμήνευσε την άφιξη του Τσώρτσιλ ως ένδειξη αδυναμίας και αναποφασιστικότητας, υπερεκτιμώντας προφανώς και τις αντιδράσεις του Τύπου και της κοινής γνώμης σε ΗΠΑ και Βρετανία, καθώς και τη δική του δύναμη κι αποτελεσματικότητα της ευνοϊκής ελληνικής κοινής γνώμης. Εξάλλου διέθετε στην Αθήνα και στην επαρχία ετοιμοπόλεμη δύναμη 40.000 αντρών. ΄Ισως γιαυτό αγνοήθηκε ή υποτιμήθηκε και η σύσταση του Δημητρώφ για μετριοπάθεια.

     Σε μια τελευταία τους συζήτηση (27/12) οι Τσώρτσιλ και Δαμασκηνός αποφάσισαν: α) ο ίδιος ο Τσώρτσιλ να ζητήσει από το Γεώργιο να ορίσει το Δαμασκηνό ως αντιβασιλέα, β) το σχηματισμό κυβέρνησης χωρίς κομουνιστές, και γ) να ενταθεί η μάχη στην Αθήνα μετά τη αποτυχία κάποιου συμβιβασμού.

     Η πίεση του Τσώρτσιλ στο Γεώργιο απέδωσε. Στις 30/12 ο Γεώργιος ανακοίνωσε το διορισμό του Δαμασκηνού ως αντιβασιλέα. Στις 3/1/45 ορκίστηκε η νέα κυβέρνηση υπό το Νικ. Πλαστήρα.

    5. Οι μάχες συνεχίζονταν. Ο ΕΛΑΣ υποχωρούσε κάτω από την ισχυρή βρετανική πίεση. Στις 4 προς 5/1/45 εγκατέλειψε την Αθήνα. Γρήγορα οι Βρετανοί έφθασαν στις Θερμοπύλες.

    Η ηγεσία του ΚΚΕ συνειδητοποίησε ότι η βεβαιότητά της πως θα επικρατούσε με τα όπλα εξανεμιζόταν. Έτσι, στις 10/1/45 ζήτησε ανακωχή. Υπογράφηκε στις 11/1 με την υποχρέωση του ΕΛΑΣ ν’αποχωρήσει από: σημαντικές θέσεις στην ηπειρωτική χώρα, τη βόρεια Πελοπόννησο, τη Θεσ/νίκη και τα νησιά. Ο τερματισμός της σύρραξης οριστικοποιήθηκε με τη συμφωνία της Βάρκιζας στις 12/2. Αυτή υπογράφηκε από κυβερνητικής μεν πλευράς από τους Ι. Σοφιανόπουλο, Π. Ράλλη και Ι. Μακρόπουλο, ενώ εκ μέρους του ΕΑΜ από τους Γ. Σιάντο, Δημ. Παρτσαλίδη και Ηλ. Τσιριμώκο. Όροι της Συμφωνίας: α) Ο ΕΛΑΣ: 1) όφειλε να παραδώσει τον οπλισμό του και σε δυο εβδομάδες να αυτοδιαλυθεί. Διαφώνησε ως προς αυτό ο Βελουχιώτης, ο οποίος τον Απρ. διαγράφηκε από το ΚΚΕ και τον Ιούν. σκοτώθηκε από κυβερνητικές δυνάμεις· 2) θα παρέδιδε στην κυβέρνηση τις περιοχές που έλεγχε. β) 1. Η συγκρότηση του Στρατού θα βασιζόταν σε γενική στρατολόγηση· 2. θα αιρόταν ο στρατιωτικός νόμος· 3. θα αποκαθίσταντο οι συνταγματικές ελευθερίες· 4. μέσα στο 1945 θα διενεργούνταν δημοψήφισμα για το Πολιτειακό και βουλευτικές εκλογές· 5. χορήγηση αμνηστίας για τα πολιτικά αδικήματα που διαπράχθηκαν μετά τις 3/12/44, όχι όμως και για τα κοινά εγκλήματα· 6. εκκαθάριση του κρατικού μηχανισμού από τους δοσίλογους και τους «συνεργάτες» των Γερμανών και του Μεταξά, και 7. το ΚΚΕ και το ΕΑΜ θα αναγνωρίζονταν ως νόμιμες πολιτικές οργανώσεις, δε θα μετείχαν όμως στην παρούσα κυβέρνηση.

     Πολλές συζητήσεις προκλήθηκαν γύρω από τη συμφωνία της Βάρκιζας. Γιατί το ΚΚΕ δέχτηκε τόσο τη συνθηκολόγηση όσο και το περιεχόμενο αυτής της συμφωνίας; Κατά το στέλεχος του ΚΚΕ Ι. Ιωαννίδη καθοριστικό ρόλο σε αυτές τις αποφάσεις έπαιξε η προειδοποίηση της Σοβ. Ένωσης προς το ΚΚΕ να μην αναμένει δική της βοήθεια.

      6. Επόμενη κρίσιμη μέριμνα του ΚΚΕ ήταν να διατηρήσει τον εξοπλισμό του. Διότι: α) χάθηκε μια μάχη αλλ’ όχι ο πόλεμος, β) η Βάρκιζα αποτελούσε έναν ελιγμό για ανασυγκρότηση. Συγκροτήθηκαν έμπιστες ομάδες για την απόκρυψη μιας μεγάλης ποσότητας καινούργιων όπλων. Αυτοί στη συνέχεια κατέφυγαν στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας. Όσα παραδόθηκαν στην κυβέρνηση ήταν από πεπαλαιωμένα έως άχρηστα. Τα χρήσιμα κρύφτηκαν.

     Η ήττα του ΕΛΑΣ δεν ήταν μόνο στρατιωτική αλλά και πολιτική αποδυνάμωση, διότι: α) η συγκρότηση του Στρατού βασίστηκε σε επαγγελματίες στρατιωτικούς, β) ο Στρατός εκκαθαρίστηκε εν πολλοίς από στελέχη κομουνιστές ή φιλοΕΑΜικούς, γ) στο Στρατό επικράτησαν οι συντηρητικοί, δ) οι συλλήψεις ομήρων από τον ΕΛΑΣ κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης και η εν συνεχεία εκτέλεση πολλών από αυτούς αποτέλεσε δυσφήμιση για το ΚΚΕ, και ε) η φυλάκιση και ο εκτοπισμός χιλιάδων αντρών του ΕΛΑΣ είχε αρνητικό αντίκτυπο στην ψυχολογία των πολιτών, ακόμη και σε φίλα προσκείμενους στο ΚΚΕ.