3. Η Διάσκεψη Ειρήνης. Οι εθνικές εκκρεμότητες

    1. Η καθημαγμένη Ελλάδα δεν απειλούνταν μόνο με την καταρράκωση της εσωτερικής της συνοχής, αλλά εξαιτίας της εσωτερικής αναταραχής αποδυναμώνονταν και οι δυνατότητές της να καρπωθεί εθνικά ό,τι της αναλογούσε από τη συνεισφορά και τις θυσίες του λαού της στο μεγάλο πόλεμο. Και αυτό το δεύτερο ήταν και υψίστης σημασίας και άμεσης προτεραιότητας ενόψει της Διάσκεψης Ειρήνης.

      Η εκλεγμένη κυβέρνηση ευθύς εξαρχής έθεσε το πλαίσιο των ελληνικών διεκδικήσεων ενώπιον της Διάσκεψης Ειρήνης: α) ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου και της Β. Ηπείρου, β) διαρρύθμιση επί το ασφαλέστερο των ελληνοβουλγαρικών συνόρων, και γ) σύναψη συμφωνίας με την Αγγλία για την Κύπρο.

     Το ΚΚΕ συμφώνησε με τη διεκδίκηση της Δωδεκανήσου και, αρχικά, της Β. Ηπείρου. Ως προς το δεύτερο αργότερα υπαναχώρησε, απορρίπτοντας τη μεταβολή των συνόρων με την Αλβανία. Οι λόγοι προφανείς. Διαφώνησε και για την επαναχάραξη των ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Αντίθετα, υποστήριζε την ενσωμάτωση των Κύπρου και Αν. Θράκης.

    Στις 17/7/46 ο Έλληνας πρεσβευτής στην Ουάσιγκτον επέδωσε στην αμερικανική κυβέρνηση Υπόμνημα με τις ελληνικές διεκδικήσεις και την προσήκουσα επιχειρηματολογία. Οι ελληνικές θέσεις μελετήθηκαν και αξιολογήθηκαν διεξοδικά από τους Αμερικανούς. Οι στρατιωτικοί τους, όμως, εμπειρογνώμονες διατύπωσαν πολλές επιφυλάξεις, κυρίως ως προς τη Β. Ήπειρο και την αλλαγή των ελληνοβουλγαρικών συνόρων, παρά την ένθερμη υποστήριξη των ελληνικών θέσεων από την Αμερικανική Πρεσβεία στην Ελλάδα. Για μια ψυχραιμότερη αξιολόγηση της αμερικανικής στάσης θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη ο παράγοντας Σοβιετική Ένωση, φίλα προσκείμενης στη Βουλγαρία και στην Αλβανία σε συνδυασμό με την εμφύλια αναταραχή.

    2. Στις 25/4/46 συνήλθε στο Παρίσι το Συμβούλιο υπ. Εξωτερικών των νικητών. Για την Ελλάδα μετείχε ο υφυπ. Εξωτερικών Φίλ. Δραγούμης. Εξήγησε δε στον Αμερικανό υπ. Εξωτερικών Τζαίημς Μπερνς τους λόγους των ελληνικών εδαφικών διεκδικήσεων εις βάρος των Βουλγαρίας και Αλβανίας. Το μόνο που υποσχέθηκε ήταν ότι οι ελληνικές θέσεις θα εξετάζονταν με προσοχή. Για τα Δωδεκάνησα είπε ότι μέχρι στιγμής μόνο η ΕΣΣΔ είναι επιφυλακτική ως αρνητική στην παραχώρησή τους στην Ελλάδα.

      Οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις συμφώνησαν (στις 8/5) ότι κατ’ αρχήν (ωσότου ακούσουν και τους ενδιαφερομένους) τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα θα παρέμεναν όπως είχαν την 1/1/41. Η Αθήνα ανησύχησε. Γιαυτό στις 10/5 ο Δραγούμης επέδωσε στους Μπερνς και Μπέβιν έγγραφο με την επιχειρηματολογία της και ζητούσε την υποστήριξή τους. Απάντησαν: η Ελλάδα θα έχει τη δυνατότητα να εκθέσει τα επιχειρήματά της στο Συνέδριο Ειρήνης, επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι δεν τα βρίσκουν ιδιαίτερα ισχυρά. ΄Ετσι, κατά την πρώτη συνεδρία του Συμβουλίου κανένα ελληνικό αίτημα δεν ικανοποιήθηκε.

     Η χαρμόσυνη είδηση ήρθε στις 27/6/46, όταν κατά τη δεύτερη συνεδρίαση του Συμβουλίου των υπουργών Εξωτερικών ο Ρώσος Μολότωφ ήρε τις αντιρρήσεις του για την παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Το γεγονός πανηγυρίστηκε ανάλογα από τη Βουλή, την κυβέρνηση και τον Τύπο. Όχι τόσο ενθουσιωδώς, όμως, από το λαό που το θεωρούσε αυτονόητο και ίσως το ελάχιστο από όσα του αναλογούσαν. Και οι Τούρκοι έδειχναν ικανοποιημένοι, μολονότι πίστευαν (και διεκδικούσαν) ότι και αυτοί δικαιούνταν τουλάχιστο το Καστελόριζο και τη Σύμη.

      3. Πριν από τη Διάσκεψη ο Κ. Τσαλδάρης επισκέφθηκε το Παρίσι όπου συνάντησε τους Μπερνς και Μπέβιν. Μετά πήγε στο Λονδίνο όπου είχε εκτεταμένες συζητήσεις με την κυβέρνηση για την οικονομική ανόρθωση της χώρας, για τις επανορθώσεις και τις άλλες ελληνικές διεκδικήσεις. Στις 3/6 υπέβαλε Υπόμνημα με βασικό αίτημα τη χορήγηση οικονομικής ενίσχυσης και δανείων. Ζήτησε ακόμη την αποστολή Αμερικανών και Βρετανών ειδικών και τεχνικών. Και οι εθνικές διεκδικήσεις κυριάρχησαν στις συζητήσεις του με την επιστράτευση όλων των δυνατών επιχειρημάτων. Κύριο εμπόδιο ήταν η φιλοβουλγαρική κτλ. στάση της ΕΣΣΔ. Οι συνομιλητές του αντέδρασαν και στη χορήγηση δανείων, διότι η κυβέρνηση Τσαλδάρη δεν ενέπνεε εμπιστοσύνη.

    Με υπόδειξη των συνομιλητών του, αμέσως μετά ο Κ. Τσαλδάρης έστειλε στην Ουάσιγκτον οικονομική αποστολή υπό το Σοφ. Βενιζέλο και μέλη τον υφυπ. Συντονισμού Μιχ. Αιλιανό και τους βουλευτές Κων. Καραμανλή και Αναστ. Μπακάλμπαση με αποστολή να αναζητήσει και διαπραγματευθεί τη χορήγηση δανείων. Το κλίμα που βρήκαν δεν ήταν εντελώς αρνητικό, ετίθεντο όμως εύλογες προϋποθέσεις.

     4. Η Διάσκεψη της Ειρήνης (πραγματοποιήθηκε στο διάστημα 29/7 – 11/10/46. Η Ελλάδα ζήτησε 700 εκ. δολ. αποζημίωση από τη Βουλγαρία, τη διαρρύθμιση των συνόρων της και την ενσωμάτωση της Β. Ηπείρου. Κάθε διεκδίκηση, όμως, στα βόρεια σύνορά της συναντούσε τη σθεναρή άρνηση της ΕΣΣΔ. Το μόνο που πήρε, πέραν των Δωδεκανήσων, η Ελλάδα ήταν οι αγγλο-αμερικανικές εγγυήσεις/δεσμεύσεις ότι δε θα επιτρέψουν να περιέλθει, τουλάχιστον, υπό κομουνιστικό καθεστώς. Προέβαλε και η Βουλγαρία διεκδικήσεις εις βάρος της Ελλάδας, έχοντας τη στερρά σοβιετική υποστήριξη. Η ΕΣΣΔ προέβαλε αξίωση διεθνούς ελέγχου των Στενών. Η Αμερική αντέδρασε σθεναρά, απειλώντας και με πόλεμο. Διέταξε, μάλιστα, και την κινητοποίηση του ναυτικού της. Αυτή η αντιπαράθεση οδήγησε στην ενεργότερη παρουσία και ανάμιξη τω ΗΠΑ στα θέματα της ΝΑ Ευρώπης. Στα πλαίσια αυτά αναβαθμίστηκε και η στρατηγική σημασία της Ελλάδας.

     Η αμερικανο-σοβιετική κρίση είχε και τα αρνητικά της για την Ελλάδα. Αύξησε τις σοβιετικές επιθέσεις/επικρίσεις εναντίον της. Στις 24/8 ο Ουκρανός υπ. Εξωτερικών κατήγγειλε στο Συμ. Ασφαλείας του ΟΗΕ την Ελλάδα α) ως επικίνδυνη για την ειρήνη και την ασφάλεια στα Βαλκάνια, β) ότι καταδίωκε τις μειονότητες (βλ. Σλαβομακεδόνες), γ) ότι δημιουργεί επεισόδια στα σύνορά της, και δ) ότι δολοπλοκούσε για να αρπάξει τη Β. Ήπειρο. Κατά τη συζήτησή της (στις 4/9) αναδείχθηκε η ανυποχώρητη (στήριξε αποφασιστικά τις ελληνικές θέσεις) αμερικανική πολιτική στην περιοχή. Η σοβιετική ανθελληνικότητα καταδείχθηκε και κατά τις συζητήσεις στη Διάσκεψη των ελληνικών διεκδικήσεων.

   Από τη Διάσκεψη της Ειρήνης η Ελλάδα έφυγε απογοητευμένη και πικραμένη. Θύμα της παγκόσμιας διπολικότητας. Στην αγκαλιά της κρατούσε μόνο τα Δωδεκάνησα. Όχι κάτι ασήμαντο, φυσικά. Απλά λιγότερο από το ΟΛΟΝ.