2. Το Δόγμα Τρούμαν

     Στις 21/2/47 ο Α΄ Γραμματέας της βρετανικής Πρεσβείας στην Ουάσιγκτον παρέδωσε στο State Department σημείωμα σχετικό με την Ελλάδα. Σε αυτό α) περιγραφόταν με τα μελανότερα χρώματα η στρατιωτική κατάσταση στη χώρα, β) υπογραμμιζόταν η επικείμενη οικονομική της κατάρρευση, και γ) δηλωνόταν η βρετανική αδυναμία συνέχισης της οικ. βοήθειας. Παρά την προϋπάρχουσα φημολογία, οι Αμερικανοί εξεπλάγησαν για την τόσο εσπευσμένη βρετανική αποχώρηση. Αυτή η δραματικότητα της δήλωσης κινητοποίησε τ’ αμερικανικά αντανακλαστικά.

     Ο Άτσεσον ενημέρωσε αμέσως τους Πρόεδρο Τρούμαν και το νέο υπ. Εξωτερικών Τζωρτζ Μάρσαλλ. Ο Άτσεσον πίστευε ότι οι ΗΠΑ έπρεπε ν’ αντιδράσουν επειγόντως. Το ίδιο και οι Αμερικανοί πρεβευτές στην Αθήνα και στη Μόσχα.

   Για την αντιμετώπιση του ελληνικού προβλήματος συγκροτήθηκε στην Ουάσιγκτον Επιτροπή υπό το διπλωμάτη Λόυ Χέντερσον. Έργο της η διερεύνηση του συνολικού προβλήματος της βοήθειας προς την Ελλάδα και την Τουρκία. Στις 24/2 αποφάνθηκε ότι η παροχή βοήθειας στις δυο χώρες ήταν ζωτικής σημασίας για τις ΗΠΑ. Επιβαλλόταν άρα η υποκατάσταση της Βρετανίας. Το State Derartment, υπό την επίβλεψη του Άτσεσον, συνέταξε Υπόμνημα για την άμεση και ουσιαστική βοήθεια προς τις δυο χώρες, βάζοντας προς την αμερικανική κυβέρνηση το δίλημμα: ή παροχή αποτελεσματικής βοήθειας ή ν’ αποδεχθεί τις συνέπειες μιας οριστικής κατάρρευσης της Εγγύς και Μέσης Ανατολής και μαζί της ένα μεγάλο τμήμα της Δ. Ευρώπης. Οι υπ. Εξωτερικών Μάρσαλλ και Στρατιωτικών και Ναυτικών αποδέχθηκαν αμέσως τις προτάσεις της Επιτροπής. Στις 26/2 ο πρόεδρος Τρούμαν εξήγγειλε την απόφασή του «για να μη χαθή η Ελλάδα και για να μην επεκταθή το Σιδηρούν Παραπέτασμα κατά μήκος της ανατολικής Μεσογείου». Είχε, όμως, ν’ αντιμετωπίσει το ελεγχόμενο από τους Συντηρητικούς Κογκρέσο, αλλά και να πείσει τον αμερικανικό λαό που θα επωμιζόταν το βάρος της απόφασης. Προς τούτο στις 27/2 οι Τρούμαν, Μάρσαλλ και Άτσεσον συναντήθηκαν με τους ηγέτες των κομμάτων του Κογκρέσο όπου κυριαρχούσε η προσωπικότητα του γερουσιαστή Αρ. Βάντερμπεργκ. Ο Μάρσαλλ δεν ήταν και πολύ πειστικός. Χρειάστηκε η συγκρότηση και η δεινότητα του ΄Ατσεσον για να σώσει την κατάσταση, εντυπωσιάζοντας τους συνομιλητές του.

      Στις 28/2 ο Λόυ Χέντερσον κάλεσε στο State Derartment τον Έλληνα πρεσβευτή Παύλο Οικονόμου-Γκούρα, στον οποίο ανακοίνωσε την πρόθεση των ΗΠΑ από 1/4 να αναλάβουν τις βρετανικές υποχρεώσεις. Προς τούτο ζήτησε να υποβληθεί αμέσως στο State Derartment ελληνικό αίτημα για παροχή οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας. Αυτό έγινε στην Ουάσιγκτον αυθημερόν με ελληνοαμερικανική σύμπραξη και στάλθηκε ως σχέδιο στην Αθήνα για έγκριση.

     Στις 2/3 εγκρίθηκε από την ελληνική κυβέρνηση μετά από ορισμένες αλλαγές και την επομένη επιδόθηκε στον Άτσεσον. Στις 4/3 κοινοποιήθηκε από τον Μάρσαλλ, συνοδεύοντάς το με δηλώσεις. Στις 7/3 ο Τρούμαν ανακοίνωσε στο Υπ. Συμβούλιο τη χορήγηση βοήθειας στην Ελλάδα. Ο Άτσεσον εξειδίκευσε τα μέτρα. Αποφασίστηκε να ζητηθεί η έγκριση και του Κογκρέσο. Συγκροτήθηκε ειδική Επιτροπή και για την καλύτερη ενημέρωση του αμερικανικού λαού. Στις 10/3 ο Πρόεδρος συναντήθηκε και πάλι με εκπροσώπους των κομμάτων. Κανένας δεν αντιτάχθηκε στο σχέδιο της κυβέρνησης.

     Στις 12/3 σε κοινή συνεδρίαση των δυο σωμάτων του Κογκρέσο μετείχε και ο Πρόεδρος για να υπογραμμιστεί η σοβαρότητα της κατάστασης. Κατ’ αυτήν αποφασίστηκε όπως η υπό έγκριση απόφαση στη νέα αμερικανική πολιτική ονομασθεί «Δογμα Τρούμαν». Την εξέθεσε ο ίδιος ο Πρόεδρος. Αφού δήλωσε ότι σκοπός της βοήθειας ήταν «για να εξακολουθήσει να υπάρχει μια ελεύθερη Ελλάδα», πρόσθεσε ότι στόχος της νέας πολιτικής ήταν η εξασφάλιση για τις ΗΠΑ και τα άλλα έθνη μιας ελεύθερης από πιέσεις δημοκρατικής διακυβέρνησης και ότι οι ΗΠΑ δε θα άφηναν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα να επιβληθούν, άμεσα ή έμμεσα, σε ελεύθερους λαούς.

     Στις 13/3 ο πρωθυπουργός Δημ. Μάξιμος και ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης Θεμ. Σοφούλης με μηνύματά τους ευχαρίστησαν τον Πρόεδρο Τρούμαν και τον διαβεβαίωναν ότι η βοήθεια θα χρησιμοποιηθεί για την ανασυγκρότηση της χώρας.

        Αντίθετα, η ΚΕ του ΚΚΕ αποκάλεσε το «Δόγμα Τρούμαν» «ιμπεριαλιστική ανάμιξη…» στα εσωτερικά της χώρας. Με τον ίδιο τρόπο αντέδρασε και η ΚΕ του ΕΑΜ. Σε έκθεσή της δε προς τον Στάλιν, η ΚΕ του ΚΚΕ σημείωνε ότι το Δόγμα Τρούμαν «σήμαινε την υποταγή της Ελλάδας στα συμφέροντα του αμερικανικού ιμπεριαλισμού» κτλ. Στις 13/3 ο Ριζοσπάστης μιλούσε για «απροκάλυπτη δήλωση του αμερικάνικου ιμπεριαλισμού». Και η ΕΣΣΔ αντέδρασε, μιλώντας για απόφαση των Αμερικανών να ηγεμονεύσουν σε όλο τον κόσμο κτλ.

       Κατά τη διάρκεια της σχετικής συζήτησης στο Κογκρέσο κι ενώ ένθερμη και σχεδόν καθολική ήταν η αποδοχή της πρότασης του Προέδρου, δεν έλειψε και η έκφραση επιφυλάξεων, διατυπωμένων κυρίως από την αριστερή πτέρυγα των Δημοκρατικών και τη δεξιά των Ρεπουμπλικάνων. Το σχετικό νομοσχέδιο εγκρίθηκε από τη Γερουσία στις 22/4 και από τη Βουλή στις 8/5. Ο Τρούμαν το υπέγραψε στις 22/5 και μαζί του τη χορήγηση βοήθειας ύψους 400 εκ. δολ., 300 στην Ελλάδα και 100 στην Τουρκία.

      Το «Δόγμα Τρούμαν» είχε και προεκτάσεις: Τον Ιούν. 1947 ο Μάρσαλλ πρότεινε τη χορήγηση αμερικανικής βοήθειας σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, δυτικές και ανατολικές, αρκεί να ανέπτυσσαν τη μεταξύ τους συνεργασία. Αυτή η βοήθεια ανερχόταν σε 17 δισ. δολ., εφαρμόστηκε στο διάστημα 1948-52 και ονομάστηκε «Σχέδιο Μάρσαλλ». Τελικά εφαρμόστηκε σε χώρες της Δ. Ευρώπης, επειδή η ΕΣΣΔ το απέρριψε για τις φιλικές/συμμαχικές της χώρες: Για την αξιοποίησή του δημιουργήθηκε από τη Διάσκεψη του Παρισιού (Ιούν. 1947 και Απρ. 1948) ο Οργανισμός Ευρωπαϊκής Οικονομικής Συνεργασίας (ΟΕΟΣ), με συμμετοχή και της Ελλάδας.