2. Η τελευταία “ευκαιρία” - To ελληνικό ανάχωμα

     1. Για τη διασφάλιση της εδαφικής ακεραιότητας της Ελλάδας οι κυβερνήσεις του Μεσοπολέμου προσπάθησαν να σχηματίσουν ένα πλέγμα συμμαχιών στην περιοχή. Παράλληλα, για ν’ αποτρέψουν τυχόν στρατιωτική απειλή από βορρά, κατασκεύασαν οχυρωματικά έργα, με κορυφαίο τη «γραμμή Μεταξά», κάτι σαν τη «γραμμή Μαζινώ» στη Γαλλία. Καμία από τις δυο «γραμμές», όμως, δεν μπόρεσε ν’ αντέξει στη θωρακισμένη γερμανική επέλαση.

     Ενόψει της γερμανικής απειλής η ελληνική διπλωματία ανέλαβε πρωτοβουλίες προς τις Τουρκία και Γιουγκοσλαβία για τη συγκρότηση κοινού αμυντικού μετώπου. Αλλά, η μεν πρώτη προτίμησε (όπως συνήθιζε) την ανώδυνη ουδετερότητα, ενώ το Βελιγράδι, αφού για λίγο ερωτοτρόπησε με τον Άξονα, ακολούθησε τη μοίρα της Ελλάδας.

      Στο εσωτερικό της χώρας (δηλ. στη Β. Ελλάδα) κατάλοιπα «βουλγαριζόντων» πυρήνων και Σλαβομακεδόνες κομουνιστές καιροφυλακτούσαν για να ‘ρθεί η κατάλληλη στιγμή που θα ικανοποιούσαν τις πάγιες επιδιώξεις/διεκδικήσεις τους, με αιχμή του δόρατός τους τη Βουλγαρία.

       Έτσι, στις 19/4/41 ο βουλγαρικός στρατός διατάχθηκε, κατ’ εφαρμογή της γερμανοβουλγαρικής συμφωνίας, να εισέλθει στην Ελλάδα (προτού ολοκληρωθεί η κατάκτησή της από τους Γερμανούς) και να θέσει υπό τον έλεγχό του τη Δ. Θράκη και την Αν. Μακεδονία ως το Στρυμόνα. Τέθηκε αμέσως σ’ εφαρμογή το βουλγαρικό σχέδιο: α) αντικατάσταση όλων των ελληνικών υπηρεσιών από βουλγαρικές, β) ανελέητοι διωγμοί κατά των Ελλήνων, πολλοί από τους οποίους κατέφυγαν στη γερμανοκρατούμενη ζώνη, γ) εγκατάσταση στην περιοχή χιλιάδων Βουλγάρων αποίκων, ένας πλήρης δηλ. εκβουλγαρισμός της περιοχής.

      Κάτι ανάλογο συνέβη και στις γιουγκοσλαβικές περιοχές που οι Γερμανοί παραχώρησαν στη Βουλγαρία. Μόνο που εδώ το βουλγαρικό στρατό τον υποδέχτηκαν σχεδόν ενθουσιωδώς.

      Αυτές οι εξελίξεις αποτέλεσαν την πανηγυρική δικαίωση των Βούλγαρων εθνικιστών που εκκρεμούσε από το 1913. Πραγματοποιούνταν, επιτέλους, το όραμα της «Μεγάλης Βουλγαρίας» της Συνθήκης του Αγ. Στεφάνου. Δεν απέμενε παρά να ολοκληρωθεί με την απόκτηση και των Κεντρικής και Δυτ. Μακεδονίας με κορωνίδα τη Θεσσαλονίκη. Προς τούτοις: 1) στη Θεσ/νίκη ιδρύθηκε η Βουλγαρική Λέσχη ως προπαγανδιστικό κτλ. όργανο, 2) στα γερμανικά φρουραρχεία ορισμένων πόλεων εγκαταστάθηκαν Βούλγαροι αξιωματικοί που συντόνιζαν τον προσηλυτισμό κι επιδίδονταν σε διώξεις κατά Ελλήνων παραγόντων, 3) σε συνεργασία με τους Γερμανούς αξοπλίστηκαν ακόμα και ολόκληρα φιλικά τους χωριά, και 4) δημιουργήθηκαν ένοπλα σώματα που κατατρομοκρατούσαν το ελληνικό στοιχείο.

      Η ιταλική συνθηκολόγηση έδωσε τη δυνατότητα και την ευκαιρία επέκτασης της βουλγαροκρατούμενης ελληνικής περιοχής ως τον Αξιό και την Αν. Χαλκιδική. Από δε το 1944 ένοπλες βουλγαρικές μονάδες Σλαβομακεδόνων διοικούνταν από αξιωματικούς των SS.

      2. Ο Ελληνισμός της Β. Ελλάδας δεν έμεινε αδρανής μπροστά στον κίνδυνο η Θράκη και η Μακεδονία να ενταχθούν στη βουλγαρική επικράτεια. Όλες οι βουλγαρικές διαδικασίες και πρακτικές πρόδιδαν τις βαθύτερες προθέσεις των Βουλγάρων: να δημιουργήσουν μια μόνιμη κατάσταση, σε αντίθεση με την παροδικότητα της γερμανικής κατοχής. Αυτό το ορατό ενδεχόμενο πυρπόλησε τα ελληνικά αντανακλαστικά.

    Ευθύς εξαρχής επιδιώχθηκε από ντόπιους παράγοντες τόνωσης του ηθικού του λαού. Σε αυτό συνέβαλε και η παρουσία στη γερμανοκρατούμενη μακεδονική ζώνη Ελλήνων σταλεχών (νομαρχών, αστυνόμων κτλ.). Αποφασιστικός υπήρξε ο ρόλος της Εκκλησίας. Και στην Αθήνα αναπτύχθηκε ανάλογη δραστηριότητα, στην οποία πρωτοστατούσαν επιστήμονες κτλ. βορειοελλαδικής προέλευσης, όπως π.χ. ο ακαδημαϊκός Αντώνιος Κεραμόπουλος και ο καθηγητής Αλ. Σβώλος, η οποία δραστηριότητα πέρασε στις οργανωμένες αντιστασιακές οργανώσεις. Πρώτη εμφανίστηκε (Ιούν. 1941) η «Υπερασπισταί Βορείου Ελλάδος» (ΥΒΕ), η μετέπειτα (1942) ΠΑΟ. Τον Απρ. 1942 ιδρύθηκε στη Β. Ελλάδα τμήμα του ΕΑΜ.

      Μία από τις πιο δυναμικές αντιδράσεις σημειώθηκε το Σεπτ. 1941: ένοπλα τμήματα καθοδηγούμενα από στελέχη του ΚΚΕ επιτέθηκαν σε βουλγαρικούς στόχους στην περιοχή της Δράμας. Οι Βούλγαροι αντέδρασαν βίαια: μαζικές εκτελέσεις, πυρπολήσεις, εκτοπισμοί, φυλακίσεις με συνέπεια την εξάλειψη της ελληνικής αντίστασης ως το τέλος της Κατοχής. Εξίσου σημαντική ηταν η μεγαλειώδης αντίδραση συνόλου του ελληνικού λαού το 1943 κατά του βουλγαρικού νόμου περί ενσωμάτωσης των κατεχόμενων ελληνικών περιοχών στο βουλγαρικό κράτος.

    Υπήρξαν, όμως, και αρνητικές πλευρές: η μεταφορά των εμφυλιακών διενέξεων και στη βουλγαροκρατούμενη ζώνη. Το επιβλαβέστερο: η προσπάθεια των ΚΚΕ και ΕΑΜ/ΕΛΑΣ να καθυποτάξουν ή εξαφανίσουν κάθε άλλη αντιστασιακή οργάνωση της περιοχής (π.χ. ΠΑΟ, Αντών Τσαούς κ.ά.). Αυτό διευκόλυνε το «έργο» και τις επιδιώξεις των Βουλγάρων. Κατά τις σκληρές αυτές αναμετρήσεις επινοήθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν οι υποτιμητικοί/απαξιωτικοί όροι «ΠΑΟτζήδες» από το ΚΚΕ και ΕΑΜοβούλγαροι από