Στα νησιά και στη θάλασσα

      1. Στο νησιώτικο χώρο το εναρκτήριο λάκτισμα του Αγώνα δόθηκε στις Σπέτσες. Πρωτοπόροι οι Μποτσαραίοι, ο Γεώργ. Πάνου και ο Π. Ομηρίδης Σκυλίτσης. Την έναρξη επέσπευσε και η άφιξη από την Πελοπόννησο του Χριστόδ. Μερτίκα. Ετσι, στις 3/4 υψώθηκε η επαναστατική σημαία στο διοικητήριο. Ταυτόχρονα κινητοποίησαν και το στόλο τους. Αμέσως τους μιμήθηκαν και τα γειτονικά νησιά:Πόρος, Αίγινα και Σαλαμίνα.

      2. Στις 10/4 επαναστάτησαν και τα Ψαρά. Οι πολεμιστές τους έσπευσαν στα παράλια της Μ. Ασίας για να παρεμποδίσουν την αποστολή ενισχύσεων στην Πελοπ.

      Η ισχυρή ΄Υδρα ήταν διστακτική. Ο πλοίαρχος Οικονόμου ήταν εκείνος που την ταρακούνησε. Παρέκαμψε τους προεστούς και απευθύνθηκε στον απλό κόσμο. Από αυτόν βρήκε ανταπόκριση. Το βράδυ της 28/3 οι άντρες του όρμησαν στο κέντρο του νησιού φωνάζοντας επαναστατικά συνθήματα, ενώ οι καμπάνες της εκκλησιάς άρχισαν να χτυπούν χαρμόσυνα. Τότε ξεσηκώθηκαν όλοι. ΄Ετρεξαν στο λιμάνι και κατέλαβαν τα αγκυροβολημένα πλοία. Μετά όρμησαν στο Διοικητήριο κι έδιωξαν το διοικητή Νικ. Κοκοβίλα. ΄Αρχισε αμέσως η στρατολόγηση. Από το Λάζαρο Κουντουριώτη ζήτησαν χρήματα.

     3. Στις 16 ή 17/4, παρουσία όλων των Υδραίων, έγινε επίσημη δοξολογία και υψώθηκε στο Διοικητήριο τη σημαία της επανάστασης από τον αρχιεπίσκοπο Γεράσιμο.

      4. Στις Κυκλάδες (ιδιαίτερα στη Σύρο, στη Νάξο και στην Τήνο) η εικόνα ήταν σχεδόν απογοητευτική. Οι καθολικοί κατά το πλείστον κάτοικοί τους όχι μόνο δε δραστηριοποιήθηκαν αλλά και υπέσκαψαν το επαναστατικό φρόνημα των κατοίκων, ακόμα και των ορθοδόξων. Πολλές, μάλιστα, φορές κατά τη διάρκεια του Αγώνα αμφισβήτησαν και αυτή την ελληνική τους καταγωγή!.... Μόνο η ΄Ανδρος φαίνεται ότι επαναστάτησε στις 10/5 με ενέργειες του Θεόφιλου Καΐρη.

       5. Η Σάμος βρέθηκε στην πρωτοπορία του Αγώνα. Στα μέσα Απριλίου εμφανίστηκαν στην περιοχή δυο σπετσιώτικα πλοία. Αυτό ήταν αρκετό να διεγείρει τα πνεύματα, ο δε Κων/νος Λαχανάς με αρκετούς συμπατριώτες του όρμησαν στην παραλία και, αφού σκότωσαν μερικούς Τούρκους εμπόρους, ύψωσαν τη σημαία της επανάστασης. Αντίθετα, η Χώρα (η πρωτεύουσα του νησιού) με την τουρκική διοίκηση και τους προκρίτους, ζήτησε τουρκική βοήθεια για να καταστείλει την εξέγερση. Η επανάσταση, όμως, ήταν σαρωτική. ΄Ετσι, στις 26/4 ολόκληρο το νησί ήταν στα χέρια των επαναστατών. Δεσπόζουσα μορφή στον αγώνα τους για ελευθερία αναδείχθηκε ο Γ. Λογοθέτης που μετονομάστηκε σε Λυκούργο.

      6. α) Αμέσως μετά την κήρυξη της επανάστασης στις Σπέτσες μερικά πλοία υπό τη Λασκαρίνα Μπούμπουλη (Μπουμπουλίνα) και το Μανόλη Ορλώφ απέκλεισαν από θαλάσσης το Ναύπλιο.΄Αλλα 7 πλοία έσπευσαν να ενισχύσουν τους πολιορκητές της Μονεμβασίας.

      β) Την ίδια εποχή άλλα 15 σπετσιώτικα πλοία στάλθηκαν στα μικρασιατικά παράλια. Καθοδόν πληροφορήθηκαν ότι στη Μήλο ήταν αγκυροβολημένα ένα τουρκικό μεταγωγικό γεμάτο πολεμοφόδια που προορίζονταν για ενίσχυση της τουρκικής μοίρας του Ιονίου, και 3 πολεμικά πλοία που το συνόδευαν. Τους επιτέθηκαν, τα κατέλαβαν και τα οδήγησαν στις Σπέτσες όπου τα κατέστρεψαν. Τους 500 αιχμαλώτους Τούρκους, πληρώματα των πλοίων, τους έσφαξαν. Η ίδια τύχη περίμενε κι ένα άλλο τουρκικό πλοίο έξω από την Κίμωλο.

     γ) Καταδρομές κατά τουρκικών πλοίων επιχείρησαν και οι Ψαριανοί με πρωτεργάτη το Νικ. Αποστόλη.

      δ) Οι Υδραίοι στράφηκαν προς τον Κορινθιακό και τη δυτ. Πελοπ. Προτού όμως εκστρατεύσουν στο Ιόνιο, πείστηκαν από τον παρεπιδημούντα στην ΄Υδρα Νεόφυτο Βάμβα να εκστρατεύσουν στην πατρίδα του Χίο. Η μοίρα που στάλθηκε αποτελούνταν από 21 πλοία (υδραίικα, σπετσιώτικα και ψαριανά), ανάμεσα στα οποία και η κορβέτα του Γιακουμάκη Τομπάζη. Ανάμεσα στην Τήνο και στη Μύκονο βύθισαν ένα φορτηγό τουρκικό πλοίο. Κοντά στις Οινούσες βυθίστηκε άλλο με πολεμοφόδια. Στις 23/4 η κορβέτα του Τομπάζη έφθασε στα Ψαρά. Σε λίγο ο στόλος αγκυροβόλησε στα βόρεια της Χίου. Την επομένη ο Τομπάζης ορκίστηκε μπροστά σε όλους τους πλοιάρχους ως ναύαρχος του ελληνικού στόλου. Οι Τούρκοι οχυρώθηκαν στο φρούριο. Οι Χίοι δεν είχαν καμιά διάθεση να επαναστατήσουν. Η επαναστατική προκήρυξη του Τομπάζη έπεσε στο κενό.

       Σαν να μην έφθανε αυτό, έξω από τη Χίο δυο υδραίικα πλοία συνέλαβαν ένα τουρκικό βρίκι γεμάτο γυναικόπαιδα-προσκυνητές που πήγαιναν στη Μέκκα κι απεσταλμένους του σουλτάνου που μετέφεραν στην Αλεξάνδρεια, στο Μωχάμετ ΄Αλι, πολύτιμα δώρα. Λαφυραγώγησαν το πλοίο κι έσφαξαν τους αθώους επιβάτες. Μια μελανή σελίδα στην ελληνική Ιστορία. Το απάνθρωπο αυτό γεγονός ίσως εξηγείται από το ότι εκείνες τις μέρες μαθεύτηκε το φρικτό τέλος του πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ κι επιπλέον συνέβη η σφαγή στην Κων/πολη των πληρωμάτων της ναυτικής μοίρας του Μούρτου, οι περισσότεροι Υδραίοι.

      ε) Στις 12/5 εκδηλώθηκε πραξικόπημα στην ΄Υδρα από τους προκρίτους και τους καπεταναίους εναντίον του διοικητή (από 16/4) του νησιού Αντ. Οικονόμου. Ο Οικον. διασώθηκε και κατέφυγε στα Καλάβρυτα. ΄Ηταν αυτός που επαναστάτησε την ΄Υδρα.

   στ) Παρακολουθήσαμε τη σύμπραξη υδραίικων και σπετσιώτικων πλοίων σε διάφορες πολιορκίες φρουρίων.

     ζ) Στις 6/5 4 ψαριανά πλοία γεμάτα οπλοφόρους έφθασαν μπροστά στο φρούριο της ΄Ιμβρου και άρχισαν ν’ αποβιβάζουν τους στρατιώτες υπό την κάλυψη των κανονιών τους. Οι Τούρκοι αιφνιδιάστηκαν, πανικοβλήθηκαν κι εγκατέλειψαν το φρούριο. Οι Ψαριανοί το κυρίευσαν.

      η) Στις αρχές Μαΐου 12 υδραίικα και σπετσιώτικα πλοία υπό τους Δημ. Μιαούλη και Νικ. Γκίκα κατευθύνθηκαν προς το Ιόνιο. Δύο από αυτά έμειναν στον κόλπο του Ναυαρίνου για να ενισχύσουν την πολιορκία του φρουρίου. Τα υπόλοιπα κατευθύνθηκαν στην Πάτρα απόπου καταδίωξαν τα τουρκικά πλοία και τα ανάγκασαν να καταφύγουν στη Ναύπακτο και πήραν μέρος στην πολιορκία του φρουρίου, όπως είδαμε.

      θ) Στις 26/4 επαναστάτησε η Σάμος υπό την ηγεσία του Γ. Λογοθέτη. Αυτός συγκρότησε τους επαναστάτες σε 4 σώματα, τις χιλιαρχίες, υπό τους Κ. Λαχανά, Κ. Κονταξή, Στ. Γεωργιάδη και Εμμ. Μελαχροινό. Στις 8/5 έγινε η επίσημη ύψωση της επαναστατικής σημαίας στο Καρλόβασι. Στα μέτρα για την άμυνα του νησιού διέταξε μερικά πλοία να ενεργούν περιπολίες και επιδρομές στα μικρασιατικά παράλια. ΄Ετσι οι Σάμιοι κατόρθωσαν ν’ απωθήσουν τους Τούρκους στο εσωτερικό της Μ. Ασίας.

     ι) ΄Ηρθε και η ώρα της αναμέτρησης. ΄Οταν ο τουρκικός στόλος ετοιμαζόταν να βγει από το Βόσπορο, ο ελληνικός στόλος υπό το Γιακουμάκη Τομπάζη ως αρχιναύαρχο έσπευσε να τον συναντήσει. Αποτελούνταν από 69 πλοία (υδραίικα, σπετσιώτικα, ψαριανά και λήμνια). Η συνάντηση και η σύγκρουση των δύο στόλων έγινε στην Ερεσό της Λέσβου. Τα ελληνικά βρίκια και οι γολέτες ήταν αδύνατο να αναμετρηθούν με τα τεράστια τουρκικά δίκροτα. Γιαυτό αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθεί πυρπολικό. Ζήτησαν εσπευσμένα από τα Ψαρά το πυρπολικό του Γ. Καλαφάτη. Στο μεταξύ μετέτρεψαν σε πυρπολικό το πλοίο του Υδραίου πλοιάρχου Α. Θεοδοσίου. Επιχείρησε να πυρπολήσει το τουρκικό δίκροτο αλλ’ απέτυχε.

     Στις 25/5 ήρθε από τα Ψαρά και το πυρπολικό του Καλαφάτη. Ο Πατατούκος στο μεταξύ κατασκεύασε και τρίτο, καλύτερο, πυρπολικό. Προσφέρθηκε να το οδηγήσει στο παράτολμο εγχείρημα ο ικανότατος Ψαριανός πλοίαρχος Δημ Παπανικολής. Στις 27/5 τα δυο πυρπολικά, του Καλαφάτη και του Παπανικολή, πλησίασαν το δίκροτο. Θα το χτυπούσαν στην πλώρη (ο Παπαν.) και στο μέσο της πλευράς (ο Καλαφ.). Ο Καλαφάτης απέτυχε. Ο Παπαν. κατάφερε, εν μέσω σφοδρού κανονιοβολισμού, να πυρπολήσει σε δυο πανωτές προσπάθειες το τουρκικό πλοίο. Το τουρκικό πλήρωμα (πάνω από 1000 άντρες) κάηκε ή πνίγηκε. Οι 21 άντρες του Παπαν. διέφυγαν με τη βάρκα τους.

     ια) Στις 3/7 ο τουρκικός στόλος υπό τον Καρά-Αλή έπλεε κατά της Σάμου για να εξουδετερώσει την αντίσταση των Σαμίων. Μερικοί πρόκριτοι έδειξαν διάθεση υποταγής. Αντίθετα, ο Λυκ. Λογοθέτης οχυρώθηκε με το σώμα του στην παραλία. Στις 4/7 ο τουρκικός στόλος άρχισε τον κανονιοβολισμό του νησιού και άγημα 400 ανδρών επιχείρησε ν’ αποβιβαστεί. Αποκρούστηκε, όμως, από τους επαναστάτες. Ο κανονιοβολισμός συνεχίστηκε και την επομένη. Αποβίβασαν 300 άντρες στην Αγ. Παρασκευή. Σκοτώθηκαν όλοι από τους Σαμιώτες. Ο Καρά-Αλή ζήτησε ενισχύσεις 7000 αντρών από την απέναντι μικρασιατική ακτή.

     ιβ) Την περίοδο αυτή επικρατούσε διαλυτική αναρχία στον ελληνικό στόλο που περιλάμβανε 80 πλοία (30 υδραίικα, 29 ψαριανά και 17 σπετσιώτικα). Μπροστά, όμως, στην τουρκική απειλή κατάφεραν να ενωθούν. Ενωμένος πλέον στις 9/7 έφθασε στο Κουσάντασι (Νέα ΄Εφεσο), αναζητώντας το στόλο του Καρά-Αλή. Βρήκε τουρκικά μεταγωγικά κατάφορτα στρατό και πολεμοφόδια έτοιμα ν’ αποπλεύσουν για τη Σάμο και τα ανάγκασε να επιστρέψουν στις ακτές, καταστρέφοντας 9 από αυτά.

      Ο Καρά-Αλή στράφηκε προς την Αλικαρνασσό για να πάρει από εκεί ενισχύσεις για τη Σάμο. Ο ελληνικός στόλος τον καταδίωξε. Στις 12/7 συνάντησε ανάμεσα στην Αλικ. και στην Κω 2-4 τουρκικά πλοία. Τους επιτέθηκε. Σε λίγο φύσηξε άνεμος ευνοϊκός για τους Τούρκους. Οι ΄Ελληνες αναγκάστηκαν να φύγουν και να διασκορπιστούν. Τελικά ανασυντάχθηκαν στη Σάμο, αλλά αποδυναμωμένος πλέον ο στόλος χωρίς πυρπολικά. Ευτυχώς που ο Καρά-Αλή έμεινε στην Κω και από εκεί πήγε στη Ρόδο όπου ενώθηκε με τον αιγυπτιακό στόλο. Στον ελληνικό στόλο εμφανίστηκαν και πάλι  σημεία αναρχίας. Ανησυχώντας οι Υδραίοι, στις 20/7 έστειλαν επιτροπή από τους Μανόλη Τομπάζη, Ανδρ. Μιαούλη, Γ. Ανδρούτσο κ.ά., η οποία επέφερε τη σύμπνοια και πέτυχε να μείνει ο ελληνικός στόλος στο Αιγαίο και να περιορίζει τη δράση των Τούρκων.

      ιγ) Ο Λυκ. Λογοθέτης επιδόθηκε στην ανασυγκρότηση του σαμιώτικου στρατού που έφθασε στις 4000. Ισχυρή σαμιώτικη δύναμη επιτέθηκε στην κωμόπολη Δωμάτια, στην απέναντι ακτή, και διέλυσε τη φρουρά της. Προβλέποντας ο Λογοθέτης τουρκικές επιθέσεις, οργάνωσε αποτελεσματικά την άμυνα του νησιού. Στα τέλη Αυγ. ο Υψηλάντης τον διόρισε αρχιστράτηγο των δυνάμεων της Σάμου.

    Οι επιτυχίες της Σάμου φούντωσαν τον επαναστατικό ενθουσιασμό και στη Χίο, στη Λέσβο και στην Κύπρο. Την επαναστατικότητα της Χίου φρενάρησαν οι Χίοι της Τήνου. Στη Λέσβο πρωτοστατούσε ο Παλαιολόγος Λεμονής και στην Κύπρο ο Κυπριανός Θησέας.

     ιδ) Περί τα μέσα Αυγ., μαθαίνοντας ο σουλτάνος τις αλλεπάλληλες ήττες των Τούρκων στην Πελοπ., διέταξε τον Καρά-Αλή να πλεύσει στην περιοχή και να εφοδιάσει τα πολιορκούμενα φρούρια. Αυτός με 19 πλοία κατευθύνθηκε στη Ρόδο όπου ενώθηκε με τον αιγυπτιακό στόλο του Ισμαήλ Γιβραλτάρ. Εκεί έλαβε μήνυμα από τους αποκλεισμένους στην Κορώνη και στη Μεθώνη. Στις 23 ή 25/8 έφθασε έξω από τη Μονεμβασιά χωρίς να πλησιάσει. Μετά πήγε στα δυο φρούρια και τα εφοδίασε.

     Η παρουσία του τουρκικού στόλου στην Καλαμάτα θορύβησε τους ΄Ελληνες, οι οποίοι έσφαξαν 60 Τούρκους αιχμαλώτους. Πρόθεση του Καρά-Αλή ήταν να κάμει απόβαση στη σχεδόν ανυπεράσπιστη Καλαμάτα (την υπεράσπιζαν 100 Μανιάτες υπό τον Παν. Μούρτζινο και ένα μικρό σώμα τακτικού στρατού υπό το Γάλλο Βαλέστ). Αυτές οι μικρές δυνάμεις παρατάχθηκαν έτσι από τον Βαλέστ ώστε να δείχνουν πολυάριθμοι. Ο Καρά-Αλή, φοβούμενος μην πάθει ό,τι και στη Σάμο, ματαίωσε την τελευταία στιγμή την απόβαση και αναχώρησε για τη Ζάκυνθο.

      ιε) Από την πτώση του Γαλαξιδίου ο τουρκικός στόλος, μετά την αρπαγή ελληνικών πλοίων, έφθασε να διαθέτει 92 μονάδες άρτια εξοπλισμένες.

    ιστ) Στις 27/9 ο Κολοκ. με γράμμα του στους Υδραίους επισήμαινε τον κίνδυνο από τους στόλους των Καρά-Αλή και Ισμαήλ Γιβραλτάρ.

      Στις 27/9 30 υδραίικα και σπετσιώτικα πλοία υπό τους Ανδρ. Μιαούλη, Γιακουμάκη Τομπάζη και Γεώρ. Πάνου κατευθύνθηκαν στο Ιόνιο. Οι δυο στόλοι συναντήθηκαν στις 29-30/9 στη νησίδα Πρώτη, νότια της Ζακύνθου. Ο ελληνικός στόλος διέφυγε τη συντριβή χάρη στην τόλμη και την ευφυΐα του Σπετσιώτη Μπόταση. Μετά την περιορισμένης έκτασης αναμέτρηση ο τουρκικός στόλος επέστρεψε στην ασφάλεια της Ζακύνθου, ενώ ο ελληνικός συμπτύχθηκε στον όρμο του Κατακώλου.

      Ο Ανδρ. Μιαούλης με 8 πλοία ενέργησε καταδρομή μεταξύ Κεφαλλονιάς και Ζακύνθου στις 3/10. ΄Αλλη σύγκρουση σημειώθηκε αμέσως μετά ανάμεσα στη Ζάκυνθο και στις ακτές της Ηλείας με τους ίδιους πρωταγωνιστές. Η σύγκρουση ήταν σφοδρότατη και κράτησε πολλές ώρες.

       ιζ) Στις 5/10 ο Καρά-Αλή αναχώρησε από τη Ζάκυνθο. Αν οι ΄Ελληνες είχαν αντιληφθεί τους φόβους και την ατολμία του Τούρκου ναυάρχου θα μπορούσαν να του προξενήσουν μεγάλη ζημιά. Ο Καρά-Αλή επέστρεφε στον Ελλήσποντο. Οι ΄Ελληνες, μη γνωρίζοντας τις προθέσεις του, θορυβήθηκαν από το φόβο ότι θα μπορούσε να ενεργήσει αποβάσεις σε νησιά, και κυρίως στα σημαντικότερα από αυτά. Γιαυτό παρακολουθούσαν άγρυπνα τις κινήσεις-πορεία του. Σχεδίασαν μάλιστα να πυρπολήσουν τον τουρκικό στόλο που είχε σταθμεύσει στην ΄Αβυδο.

    Αυτή ήταν η τρίτη εκστρατεία του τουρκικού στόλου. Ο σουλτάνος επιβράβευσε τον Καρά-Αλή για τις επιτυχίες του.