Στη Δυτική Ελλάδα και στην ΄Ηπειρο

      1. Η κήρυξη της Επανάστασης: Αντίθετα με την Ανατολική, εδώ η Επανάσταση καθυστέρησε. Συντέλεσαν σε αυτό συγκεκριμένοι λόγοι: α) Οι ισχυρές δυνάμεις του Χουρσίτ, β) η δυσκολία επικοινωνίας της περιοχής με την υπόλοιπη Ελλάδα, γ) η έλλειψη πλοίων, δ) η άτυχη έκβαση των Ορλωφικών, και προπάντων ε) η αναποφασιστικότητα των αρματολών του Ξηρομέρου και κυρίως του Βαρνακιώτη.

    Οι οπλαρχηγοί, αντίθετα, του Ζυγού Δημ. Μακρής, του Βλοχού Αλέξ. Βλαχόπουλος και της Βόνιτσας Γ. Τσόγκας κινητοποιήθηκαν. Τελικά παρασύρθηκε στο γενικό ξεσηκωμό και ο Βαρνακιώτης. ΄Ετσι, όλοι μαζί στις 26/5 κήρυξαν την επανάσταση.

    Πρωτύτερα, όμως, επαναστάτησε το Μεσολόγγι με τους προκρίτους Α. Ραζικότσικα, Π. Παπαλουκά, Α. Καψάλη κ.ά., οι οποίοι ύψωσαν τη σημαία στο τουρκικό διοικητήριο. Ταυτόχρονα έσπευσε στο Μεσολόγγι και ο Δ. Μακρής. ΄Οσοι Τούρκοι βρέθηκαν στην πόλη αιχμαλωτίστηκαν. Ο Μακρής έσπευσε στο Αιτωλικό. Οι Τούρκοι, χωρίς να προβάλουν αντίσταση, έφυγαν για το Αγρίνιο.

     2. Η επανάσταση στ’ ΄Αγραφα. Το τέλος του Κ. Βελή: Στις 10/5 ο Κώστας Βελής κήρυξε την επανάσταση στο Κερασοχώρι Ευρυτανίας, απευθύνοντας απλή και λιτή επαναστατική προκήρυξη στους οπλαρχηγούς και τους κατοίκους της περιοχής. Μολονότι από τα μέσα Μαΐου δραστηριοποιήθηκαν στην επανάσταση, εκτός από τον Κ. Βελή, και οι οπλαρχηγοί Σταμ. Γάτσος και Λογοθ. Ζώτος, τα πράγματα δεν πήγαν καλά. Αρχικά οι Αγραφιώτες έδιωξαν τους Τούρκους από την περιοχή τους κι έφθασαν ως τη Θεσσαλία όπου έκαψαν τουρκικά χωριά. Ο Μαχμούτ πασάς Δράμαλης της Λάρισας, όμως, τους υποχρέωσε να επανέλθουν στα κρησφύγετά τους. Κατέλαβε μάλιστα τη Ρεντίνα όπου εγκατέστησε φρουρά. Αργότερα οι ΄Ελληνες υπό τον Ζώτο την ανακατέλαβαν. Οι Τούρκοι αντεπιτέθηκαν και σε μάχη μεταξύ 10 και 15/7 νίκησαν τους ΄Ελληνες, αιχμαλώτισαν το Βελή και τον έστειλαν στην Κων/πολη. Η απώλεια του Βελή αποδυνάμωσε την επανάσταση στην Ευρυτανία και στη Ρούμελη.

      3. α) Το Αγρίνιο (Βραχώρι) αποτελούσε για τους Τούρκους το ισχυρότερο στρατιωτικό-διοικητικό κέντρο της δυτ. Ελλάδας. Τη διοίκηση ασκούσε ο σκληρός Τουρκαλβανός Νούρκα Σέρβανι. Ηγετική μορφή των Ελλήνων ο Βλαχόπουλος. Ο Σέρβανι επιχείρησε να τον δελεάσει. Αυτός συνεννοήθηκε με τους Μακρή, Ρεζηκότσικα, Σιαδήμα και Θ. Γρίβα και στις 26 προς 27/5 περικύκλωσαν την πόλη. Πρώτος επιτέθηκε ο Βλαχόπουλος. Οι Τούρκοι κλείστηκαν στα οχυρά σπίτια τους. Η ορμή των Ελλήνων ανάγκασε τους Τούρκους να ζητήσουν συνδιαλλαγή. Οι επιθέσεις των Ελλήνων γίνονταν όλο και σφοδρότερες. Οι επιτιθέμενοι ενισχύθηκαν και με άλλες δυνάμεις (Τσόγκα, Βαρνακιώτηδων), φθάνοντας τις 4000.

     β) Την ίδια περίοδο ο Γ. Τσόγκας με τη βοήθεια και 8000 Λευκάδιων κατέλαβε δυο ανοχύρωτα φρούρια στο δυτικό άκρο της Ακαρνανίας κι αιχμαλώτισε τους υπερασπιστές τους. Αμέσως μετά εισήλθε αμαχητί στη Βόνιτσα του Αμβρακικού.

      γ) Η δραστηριότητα των Ελλήνων κινητοποίησε το Χουρσίτ. Οι ΄Ελληνες ανέπτυξαν δράση και στο Μακρυνόρος με πρωταγωνιστές τους Ανδρ. ΄Ισκο, Γεώργ. Μπακόλα, Αναγν. Καραγιαννόπουλο και Γεώργ. Καραϊσκάκη/Καραΐσκο.

   δ) Στα τέλη Μαΐου έφθασε στο Σούλι ο Χριστόφορος Περραιβός, απεσταλμένος του Αλεξ. Υψηλάντη. Σύμμαχοι των Σουλιωτών ήταν οι Τουρκαλβανοί, τους οποίους προσέγγισε ο Περραιβός, επιδιώκοντας να παρατείνει την πολιορκία του Αλή πασά από τους σουλτανικούς.

      Παρά την πολιορκία τους, οι Σουλιώτες κινήθηκαν κατά της Βογόριτσας, καταλαμβάνοντας οχυρότατο πύργο μετά από σκληρή αναμέτρηση. Ο πανικός επεκτάθηκε και στους Τούρκους των γειτονικών περιοχών. Οι Σουλ. κατέλαβαν ακόμη τα Τριβιζανά, την Περιχάτη και το φρούριο της Γλυκής. Στις 27/5 υπογράφηκε ευνοϊκή για τους Σουλ. συνθήκη. Ενθαρρυμμένοι από τις επιτυχίες τους, οι Σουλ. αποφάσισαν να επιτεθούν στην Πρέβεζα και Πάργα.

      4. Η κατάληψη του Αγρινίου: Από τα τέλη Μαΐου άρχισε η πολιορκία του Αγρινίου από τους Αλ. Βλαχόπουλο, Κ. Σιαδήμα, Δ. Μακρή. Θ. Γρίβα. Αθ. Ραζηκότσικα και Γ. Βαρνακιώτη με 4000 επαναστάτες. Πρώτη αποχώρησε η αλβανική φρουρά υπό το Νούρκα Σέρβανι, ο οποίος αιχμαλωτίστηκε. Γύρω στις 10 με 11/6 παραδόθηκαν οι ντόπιοι Τούρκοι.

      Μετά από αυτό οι ΄Ελληνες έβαλαν ως στόχο την κατάληψη του σημαντικότατου οχυρού Ζαπάντι, στα ΒΔ. του Αγρινίου. Το φρουρούσαν 300 εμπειροπόλεμοι Τούρκοι και αλβανική φρουρά υπό τον Γιουσούφ Σουλφάρ. Στις 16/6 άρχισε η πολιορκία του οχυρού. Οι υπερασπιστές αμύνονταν αποφασιστικά, μολονότι οι ΄Ελληνες χρησιμοποιούσαν και κανόνια. Στις 18/6 έγινε ολόπλευρη γενική επίθεση. Οι Τούρκοι απάντησαν με αντεπίθεση που παραλίγο να διαλύσει τους ΄Ελληνες. Μετά δύο μέρες άρχισαν διαπραγματεύσεις που κράτησαν ως τις 26/6, οπότε οι Τούρκοι αναχώρησαν άοπλοι.

     5. Επιτυχίες στο Μακρυνόρος: Οι Τούρκοι του Μακρυνόρους αποσύρθηκαν στο Κομπότι. Το Μακρυνόρος κατείχαν οι Ανδρ. ΄Ισκος, Γ. Μπακόλας κ.ά. Ο Χουρσίτ πασάς, βλέποντας να επεκτείνεται η επανάσταση στ’ ΄Αγραφα και στο Καρπενήσι, διέταξε τον Ισμαήλ Πλιάσα να κινηθεί από το Κομπότι, να περάσει το Μακρυνόρος και να καταπνίξει την επανάσταση στη δυτ. Ελλάδα. Στην προσπάθειά του ο Πλιάσα να περάσει το Μακρυνόρος πέρασε από το στενό της Λαγκάδας που φύλαγε ο Μπακόλας με 100 άντρες. Παρά τη χαώδη αριθμητική διαφορά, οι ΄Ελληνες σημείωσαν τεράστια νίκη, αναγκάζοντας τους Τούρκους να υποχωρήσουν και ν’ αφήσουν 200 νεκρούς κι άφθονα λάφυρα. Νέες απόπειρες των Τούρκων να περάσουν, απέτυχαν. Οι Τούρκοι αποσύρθηκαν στην ΄Αρτα.

      6. Η μάχη του Πέτα: Μετά τα γεγονότα του Μακρυνόρους, οι Γρίβας και Τραγουδάρας με 200 άντρες κατέλαβαν το Πέτα. Δέχθηκαν επίθεση των Τούρκων της ΄Αρτας και το εγκατέλειψαν, αφήνοντας νεκρό τον Τραγουδάρα. Μετά από λίγες μέρες, όμως, το επανακατέλαβε ο Μπακόλας. Στις 15/7 οι ΄Ελληνες απέκρουσαν ισχυρή επίθεση των Τούρκων και τους ανάγκασαν να επανέλθουν στην ΄Αρτα.

   7. Απελευθέρωση του Καρπενησίου-Ευρυτανίας: Στο Καρπενήσι ζούσαν 70 τουρκικές οικογένειες. Οι ντόπιοι οπλαρχηγοί τους ανάγκασαν να κλειστούν στα σπίτια τους. Ο Χουρσίτ έστειλε το Βελήμπεη, ο οποίος στις 19/6 νίκησε τις ελληνικές δυνάμεις σε αλλεπάλληλες συγκρούσεις. Σκοτώθηκε ο οπλαρχηγός Κατσικογιάννης. Στις 20/6 οι ΄Ελληνες νίκησαν το Βελήμπεη και κατέλαβαν την Μπιάρα. Τελικά οι Τούρκοι αναγκάστηκαν να φύγουν για την ΄Ηπειρο. Η Ευρυτανία ελευθερώθηκε, σε αντίθεση με τα ΄Αγραφα, όπως είδαμε.

   8. Η επανάσταση στην ΄Ηπειρο: Η Επανάσταση έφθασε καθυστερημένα (στα τέλη Ιουν.) στα κεφαλοχώρια της Ηπείρου Καλαρρύτες και Συρράκο. Από τους σημαντικότερους Φιλικούς της περιοχής ήταν ο Ιω. Κωλέττης, γιατρός του Αλή πασά. Υπήρχε στην περιοχή ισχυρή δύναμη 700 Αλβανών υπό τον Ιμπραήμ Πρεμέτη. Αυτό, όμως, δεν αποθάρρυνε τους Καλαρρυτινούς και τους Συρακιώτες να προσχωρήσουν στην Επανάσταση. Ένα τολμηρό σχέδιο του Μάρκου Μπότσαρη τελικά δεν πραγματοποιήθηκε, επειδή σώματα Αλβανών Τσάμηδων, κατά παράβαση της συνθήκης της Γλυκής, εισέβαλαν στην περιφέρεια του Σουλίου. Λίγες μέρες μετά οι κάτοικοι εξεγέρθηκαν υπό το Γ. Ράγκο και ανάγκασαν τον Ιμπραήμ Πρεμέτη και τους άντρες του να κλειστούν σε οχυρά σπίτια. Μετά από συμφωνία, ο Πρεμέτη αναχώρησε για τα Γιάννενα. Οι ΄Ελληνες οχυρώθηκαν στα δύο χωριά, αλλά οι δυνάμεις του Χουρσίτ τους υπερφαλάγγισαν. Οι κάτοικοι εγκατέλειψαν τα χωριά. Οι Τούρκοι τα έκαψαν. Ο Κωλέττης και οι πρόκριτοι κατέφυγαν στο Μεσολόγγι.

    9. Στις 5/7 κηρύχθηκε η επανάσταση στον Ασπροπόταμο (Αχελώο), περί τα 67 χωριά, υπό τον ονομαστό οπλαρχηγό Νικ. Στορνάρη. Γρήγορα οι επαναστάτες απέκτησαν τον έλεγχο της περιοχής. Σχεδίαζαν μάλιστα να επιτεθούν και κατά των Τρικάλων. Δέχθηκαν όμως ισχυρή τουρκική επίθεση και αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν στην Πίνδο. Λίγο αργότερα ο Στορνάρης αναγκάστηκε να συμβιβαστεί με τους Τούρκους.

   10. Σουλιώτικες επιχειρήσεις κι επιτυχίες: Οι Σουλιώτες έβαλαν σαν στόχο την κατάληψη της Πρέβεζας. ΄Ετσι, στα τέλη Απριλ. ή Μαΐου ένα σώμα 2000 αντρών ξεκίνησε προς την πόλη. Καθοδόν εξουδετέρωσε μικρή τουρκική φρουρά στο Λούρο. Η φρουρά της πόλης υπό τον Αχμέτ δεν ήταν ισχυρή. Ο συνεργάτης, όμως, των Σουλιωτών Τουρκαλβανός ΄Αγο Μουχουρδάρης καθυστέρησε την επιχείρηση και έτσι πρόλαβαν κι έφθασαν στην Πρέβεζα 1500 Τουρκαλβανοί. Οι Σουλιώτες αναγκάστηκαν να αποχωρήσουν και να πάνε στα Λέλοβα. Τα πολιόρκησαν και μετά από 12 μέρες αναγκάστηκαν οι Τούρκοι να τα εγκαταλείψουν, αφήνοντας αρκετά λάφυρα.

    Επόμενος στόχος των Σουλ. ήταν οι Βορειάδες. Τους υπεράσπιζαν 1600 Γκέγκηδες υπό τον Χουμάν πασά Γκέκα. Απαιτήθηκαν 25 μέρες σκληρής πολιορκίας για να παραδοθούν.

Εξαιρετικής σημασίας ήταν η επιτυχία των Σουλ. στην Πλάκα περί τα τέλη Ιουλ.. Ο Μ. Μπότσαρης με 125 παλληκάρια έπεσε με ορμή στο κέντρο της εχθρικής δύναμης και τη διασκόρπισε, αφήνοντας στο πεδίο 200 νεκρούς. Από τους Σουλ. τραυματίστηκε ο Μ. Μπότσαρης. Οι λαμπρές αυτές επιτυχίες των Σουλ. θορύβησαν όχι μόνο το σουλτανικό διοικητή Χουρσίτ αλλά και το σύμμαχό τους Αλή πασά.

     Στα μέσα Σεπτ. οι Σουλιώτες αποφάσισαν να χτυπήσουν το Τόσκεσι που το φρουρούσαν Τουρκαλβανοί Τσάμηδες πιστοί στο σουλτάνο. Οι Τσάμηδες ζήτησαν ενισχύσεις από το Χουρσίτ πασά. Αυτός έστειλε δύναμη 3000 από τα Γιάννενα και άλλα τμήματα από την ΄Αρτα. Οι Σουλ. που πληροφορήθηκαν τις κινήσεις του Χουρσίτ, έσπευσαν και κατέλαβαν την επίκαιρη θέση Στενά των Πέντε Πηγαδιών, ανάμεσα σε Γιάννενα - ΄Αρτα - Σούλι με αρχηγούς τους Γεώργ. Δράκο και ΄Αγο Μουχουρδάρη. ΄Οταν έφθασαν 800 Τούρκοι από την ΄Αρτα συγκρούστηκαν με τους Σουλ. και νικήθηκαν με σημαντικές απώλειες. Στις 17/9 έφθασε στην περιοχή η δύναμη από τα Γιάννενα ανυποψίαστη για ό,τι προηγήθηκε. Διεξήχθη πεισματώδης μάχη. Οι Τούρκοι ηττήθηκαν και πάλι αφήνοντας 200 νεκρούς.

     Δεν απέμεινε παρά η κατάληψη του Τόσκεσι. Στην άρνηση των Τσάμηδων να παραδοθούν οι Σουλ. απάντησαν με επίθεση. Στην απόγνωσή τους ζήτησαν ανακωχή. Οι Σουλ. τούς επέτρεψαν να φύγουν άοπλοι προς την Παραμυθιά

      ΄Ηρθε η σειρά των Δερβιζάνων. Την επιχείρηση ανέλαβαν οι Μ. Μπότσαρης και Λάμπρος Ζάρμπας. Το χωριό το υπεράσπιζαν 1500 Τουρκαλβανοί. Ζήτησαν ενισχύσεις. Ο Χουρσίτ έστειλε τον Καπλάν μπέη με 400 Γκέγκηδες. Οι ΄Ελληνες βρέθηκαν σε δύσκολη θέση. Ξεπέρασαν, όμως, τη δυσκολία με ένα ευφυές τέχνασμα των αρχηγών τους: Σουλ. εισέδυσαν στις τάξεις του Καπλάν ως Τουρκαλβανοί φίλοι του. ΄Οταν δόθηκε το σύνθημα, επιτέθηκαν κι αιφνιδίασαν τους Γκέγκηδες που διασκορπίστηκαν. Ο Καπλάν αιχμαλωτίστηκε. Οι Τουρκαλβανοί των Δερβιζάνων ζήτησαν συνθηκολόγηση κι έφυγαν για την Παραμυθιά.

      Οι νικητές Σουλ. έπιασαν και πάλι τα Πέντε Πηγάδια για την παρεμπόδιση τυχόν τουρκικών ενισχύσεων.

     11. Προσωρινή κατάληψη της ΄Αρτας: Ο Χουρσίτ πασάς, αφοσιωμένος με την πολιόρκηση του Αλή πασά, χαλάρωσε απέναντι των Ελλήνων. Αυτό ενθάρρυνε τους τελευταίους να στραφούν προς την ΄Αρτα.

       Στις αρχές Νοεμβ. η εκστρατεία ήταν έτοιμη. Στις 12/11 650 Σουλ. υπό τους Μποτσαραίους Μάρκο και Νότη και Τουρκαλβανοί σύμμαχοί τους κατέλαβαν τη στρατηγική θέση Μαράτι/τες κοντά στον ΄Αραχθο. Την ΄Αρτα υπεράσπιζαν 4000 στρατιώτες υπό τους πασάδες Σουλεϊμάν, Πλιάσα και Χασάν. Την επομένη οι Τούρκοι απέτυχαν με αλλεπάλληλες επιχειρήσεις να διώξουν τους Σουλ. από το Μαράτι. Στο μεταξύ οι Σουλ. ενισχύθηκαν από δυνάμεις Αιτωλακαρνάνων κ.ά. ΄Ολοι μαζί στις 17/11 επιτέθηκαν από τέσσερα σημεία κατά της ΄Αρτας. Τουρκικές ενισχύσεις έσπευσαν στην ΄Αρτα και στρατοπέδευσαν στο Λούρο. ΄Αλλες δε τουρκικές δυνάμεις υπό τον Κιουταχή έφθασαν στον Καλαμά. Οι Τούρκοι της ΄Αρτας κλείστηκαν στο φρούριο απόπου αμύνονταν.

      Οι Αιτωλακαρνάνες, φοβούμενοι τυχόν εισβολή τουρκικού στρατού στις επαρχίες τους, αποχώρησαν από την ΄Αρτα και κατευθύνθηκαν στο Μακρυνόρος. Οι Τουρκαλβανοί γνωστοποίησαν στους Σουλ. ότι διαλύεται η συμμαχία τους και τους συνέστησαν να εγκαταλείψουν κι εκείνοι την ΄Αρτα. Μετά από αυτά οι Σουλ. αποσύρθηκαν στα χωριά Βορειάδες και Ζωρίτσα και από εκεί επέστρεψαν στο Σούλι.

     12. Μάχη για την Πάργα: ΄Ονειρο των εξόριστων στην Κέρκυρα Παργινών ήταν να επιστρέψουν. ΄Ετσι, τον Ιούν. 200 Παργινοί έφυγαν από την Κέρκυρα για να ανακαταλάβουν την Πάργα. Στις 14/7 με επιστολή τους ζητούσαν από τους Σουλιώτες να εκστρατεύσουν μαζί τους στην Πάργα. Αυτοί δεν ανταποκρίθηκαν. Δεν τους απέμεινε παρά η βοήθεια του Περραιβού. Στις 24/7 180 Παργινοί και 50 Σουλ. υπό τον Περραιβό επιτέθηκαν στη φρουρά των Τουρκαλβανών της Πάργας. Καθώς η μάχη συνεχιζόταν, ζήτησαν και πάλι βοήθεια από τους Σουλ. Βοήθεια ζήτησε, όμως, και ο Τουρκαλβανός φρούραρχος από το Χουρσίτ. Στις 27/7 κατέπλευσε στην Πάργα τουρκική μοίρα. Την επομένη κατέφθασαν και άλλες σημαντικές ενισχύσεις (3000 περίπου) από Τσάμηδες και Τουρκαλβανούς. Οι ΄Ελληνες περικυκλώθηκαν.

      Τους έσωσε μια αγαθή συγκυρία. Περί τους 200 Σουλιώτες υπό τους Δαγκλή, Ζέρβα και Φωτομάρα πήγαν στο γειτονικό Φανάρι για προμήθειες. Μόλις άκουσαν τους πυροβολισμούς έσπευσαν να βοηθήσουν τους Παργινούς. Η αναμέτρηση υπήρξε σκληρή. Η υπεροχή του εχθρού, όμως, ήταν καταφανής. Οι Παργινοί και οι Σουλ., με ελάχιστες απώλειες, επέστρεψαν στο στρατόπεδο της Ρινιάσσας.