Το Δουκάτο του Αιγαίου

    1. Το 1257 ο Βενετσιάνος τυχοδιώκτης Μάρκος Σανούδο με τους συντρόφους του έγιναν αυθέντες των ελληνικών νησιών με έδρα στη Νάξο. Δεν είχε πρόθεση να αναγνωρίσει την επικυριαρχία της Βενετίας, μολονότι οι περισσότερες από τις Κυκλάδες με την Πράξη Διανομής (ανάμεσα στους κατακτητές του 1204) παραχωρήθηκαν στους Ενετούς. Αντίθετα, αναγνώρισε το Λατίνο αυτοκράτορα Ερίκο Α΄, επικυρίαρχο των φράγκικων πολιτειών στην Ανατολή, ο οποίος του παραχώρησε απόλυτη ελευθερία διοίκησης των νησιών, τα οποία προήγαγε σε Δουκάτο, αρχικά της Δωδεκανήσου και στη συνέχεια της Νάξου ή του Αρχιπελάγους.

    Ο Σανούδο το 1212 ανταποκρίθηκε σε πρόσκληση του Βενετσιάνου δούκα του Χάνδακα για ν’ αντιμετωπίσει την επανάσταση των Αγιοστεφανιτών. Με μεγάλο σώμα κατέπνιξε την επανάσταση με αντάλλαγμα μεγάλες εκτάσεις στην Κρήτη. Σε λίγο, όμως, συμμάχησε με έναν Κρητικό άρχοντα, το Σκορδύλη, για την κατάληψη του νησιού με τη βοήθεια των Ελλήνων. Οι δύο σύμμαχοι κατέλαβαν το Ηράκλειο και ο Βενετσιάνος δούκας φυγαδεύτηκε από τα τείχη. Κατέφθασαν, όμως, βενετσιάνικες ενισχύσεις και τα σχέδια του Σανούδο ματαιώθηκαν. Ξαναγύρισε στη Νάξο.

    Δε σταμάτησε τη δράση του. Με 8 γαλέρες κατέλαβε τη Σμύρνη. Νικήθηκε, όμως, από το στόλο του Θεόδωρου Λάσκαρι, αυτοκράτορα της Νικαίας, και αιχμαλωτίστηκε. Νυμφεύθηκε την αδελφή του αυτοκράτορα κι αφέθηκε ελεύθερος. Το γεγονός αυτό και η θρησκευτική του μετριοπάθεια τον έκαμαν ανεκτό μεταξύ των Ορθοδόξων.

   2. Πολλοί καθολικοί συγκεντρώθηκαν στις Κυκλάδες για να κάμουν την τύχη τους. Έτσι, μια καθολική αρχιεπισκοπή εγκαταστάθηκε στη Νάξο με 4 επισκοπές: Μήλου, Θήρας, Τήνου και Σύρου. Αυτή ήταν η αρχή της Λατινικής Εκκλησίας στο Αιγαίο, που θα αποδεικνυόταν το μακροβιότερο φραγκικό κατασκεύασμα.

   3. Το Μάρκο Σεκούδο διαδέχθηκε ο γιος του ΄Αγγελος, γιος Ελληνίδας μητέρας, που υπηρέτησε πιστά τη φθίνουσα λατινική αυτοκρατορία. Επί των ημερών του ο αυτοκράτορας Μπαλντουίν Β΄ υπήγαγε τη Νάξο στην ηγεμονία της Αχαΐας. Ο ΄Αγγελος και οι άλλοι αυθέντες των Κυκλάδων το 1227 διατάχθηκαν από τον ηγεμόνα της Αχαΐας να πάρουν μέρος στην πολιορκία της Μονεμβασιάς.

      Για τη βοήθειά του στη λατινική αυτοκρατορία ο ΄Αγγελος προκάλεσε την οργή του αυτοκράτορα της Νίκαιας, ο οποίος του αφαίρεσε την Αμοργό και την παραχώρησε στον Τζερεμία Γκίζι. Η μακρόχρονη ηγεμονία του Αγγέλου έληξε το 1262.

    4. Η Λατινοκρατία στις Κυκλάδες δέχτηκε σοβαρό κλονισμό στα χρόνια του τρίτου δούκα, Μάρκου Β΄ Σανούδο. Ο Βυζαντινός ναύαρχος Φιλανθρωπηνός κατέλαβε προσωρινά τη Μήλο. Ο Ιταλός Λικάριο της Εύβοιας προσχώρησε στην υπηρεσία του ΄Ελληνα αυτοκράτορα. Κατέλαβε τη Σκόπελο και τις άλλες βόρειες Σποράδες και τις πρόσφερε στην Ελληνική Αυτοκρατορία. Το ίδιο έγινε και με τη Λήμνο. ΄Αλλα 10 νησιά χάθηκαν για τους Φράγκους και πέρασαν σε ελληνικά χέρια (Αμοργός, Σέριφος, Κέα, Θήρα, ΄Ιος, Σίφνος, Σίκινος, Φολέγανδρος, Αστυπάλαια και Ανάφη). Ανάμεσα στην Αυτοκρατορία και στη Βενετία υπογράφηκαν συνθήκες ειρήνης το 1277 και το 1285, με τις οποίες στο Αιγαίο απέμειναν μόνο οι δυναστείες των Σανούδο και των υποτελών τους Γκίζι. Η Βενετία προσπάθησε να θέσει στην επικυριαρχία της το Δουκάτο της ΄Ανδρου - Κυκλάδων, αλλ’ ο Μάρκος Β΄ αντιστάθηκε. Αντίθετα, ομολόγησε πίστη στο βασιλιά Κάρολο της Νεάπολης.

      Απέναντι στους Ορθοδόξους ο Μάρκος Β΄ δε φέρθηκε το ίδιο με τους προκατόχους του ανεκτικά. Στα τελευταία χρόνια της πολυετούς ηγεμονίας του είχε την τύχη να ζήσει την ανάκτηση πολλών χαμένων νησιών του. Αυτό έγινε κατά τη διάρκεια του 7χρονου πολέμου (1296-1303) ανάμεσα στον Ανδρόνικο Β΄ και στη Βενετία. Βρήκαν την ευκαιρία οι εξόριστοι αυθέντες με την ευλογία-παρότρυνση της Βενετίας να συμπράξουν με πειρατές και να ανακτήσουν τις ΄Ιο, Θήρα, Κέα και Σέριφο. Αυτά τα κατοχύρωσαν με τη συνθήκη του 1303 ανάμεσα στο Βυζάντιο και στη Βενετία.

   5. Το δούκα Μάρκο Β΄ διαδέχτηκε ο μεγαλύτερος γιος του Γουλιέλμος Α΄ (1303). Αυτός έστειλε τον υποτελή του ναύαρχο της ΄Ιου να καταλάβει την Αμοργό. Εξαιτίας της αδύναμης πολιτικής του Ανδρονίκου Β΄ πολλά νησιά ανακτήθηκαν από τους Λατίνους το 1307.

    6. Το 1304 ο πλούσιος Γενοβέζος Μπενεντέτο, γαμπρός επ’ αδελφή του αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄, κατέλαβε τη Χίο, στ’ όνομα μεν ως υποτελής της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, πράγματι δε ως ανεξάρτητος μονάρχης. Το 1309 οι Ιωαννίτες Ιππότες, διωγμένοι από τους Αγίους Τόπους, κατέλαβαν τη Ρόδο από τους Τούρκους κουρσάρους. Στην επιτυχία τους αυτή πρέπει να βοηθήθηκαν και από το δούκα της Νάξου Γουλιέλμο Α΄.

      7. Ο διάδοχος του Γουλιέλμου Α΄ -ο γιος του Νικόλαος- το 1335 κατέλαβε τη Θήρα και την προσάρτησε στο δουκάτο του. ΄Ετσι το δουκάτο των Σανούδων τώρα περιλάμβανε τα νησιά:Ναξος, ΄Ανδρος, Πάρος, Αντίπαρος, Μήλος, Κίμωλος, Θήρα, Σύρος και ΄Ιος. Οι Γκίζι κρατούσαν ακόμα την Τήνο και τη Μύκονο υπό την επικυριαρχία της Βενετίας. Οι Κουιρίνι και Γκριμάνι κατείχαν την Αστυπάλαια, ενώ οι Ιππότες της Ρόδου είχαν φρουρά στη Δήλο.

      Την περίοδο αυτή οι Τούρκοι πειρατές λεηλατούσαν τα νησιά του Αιγαίου, αιχμαλωτίζοντας χιλιάδες άντρες. Αυτή η απειλή ανάγκασε το Νικόλα Σανούδο να συμμαχήσει με τους Γκίζι και τους Ιππότες της Ρόδου.

     8. Το 1342 το Νικόλα διαδέχθηκε ο αδελφός του Ιωάννης Α΄. Το 1343 σώμα Τούρκων κατέλαβε την κάτω πόλη της Νάξου κι αιχμαλώτισε 6000 υπηκόους του δούκα. Την περίοδο αυτή ξέσπασε πόλεμος ανάμεσα στη Γένοβα και στη Βενετία. Την ώρα που ο Ιωάννης Α΄ επιδίωκε επαφή με τη Βενετία, 15 γενοβέζικες γαλέρες παρουσιάστηκαν στην πρωτεύουσά του. Η Νάξος παραδόθηκε (1354) και ο Ιωάννης Α΄ αιχμαλωτίστηκε. Αρκετά νησιά περιήλθαν στους Γενουάτες, αλλά με τη συνθήκη του 1355 ο δούκας ελευθερώθηκε και τα νησιά τού επιστράφηκαν.

     9. Ο Ιωάννης Α΄ πέθανε το 1361, αφήνοντας διάδοχό του μια κόρη, τη Φιορέντσα, περιζήτητη χήρα. Επικρατέστερος από τους μνηστήρες της ήταν ένας Γενουάτης, ο σημαντικότερος τυχοδιώκτης έμπορος από τους κυριάρχους της Χίου. Η Βενετία δεν ήθελε με τίποτα να βρεθούν η Νάξος και η Εύβοια στην επιρροή των Γενουατών που πρόσφατα εγκαταστάθηκαν στη Χίο και στη Λέσβο. Γιαυτό διατάχθηκε ο βάιλος της Χαλκίδας να ματαιώσει αυτό το γάμο. Ο βενετσιάνικος στόλος του Αιγαίου ανέλαβε δράση. Η Φιορέντσα αιχμαλωτίστηκε, φορτώθηκε σε μια γαλέρα κι οδηγήθηκε στην Κρήτη. Εκεί της υποδείχτηκε ότι όφειλε να παντρευτεί τον εξάδελφό της Νικόλα Σανούδο, εκλεκτό της Βενετίας. Το δέχτηκε. ΄Ετσι ο Νικόλα διοίκησε ως δούκας τις κτήσεις τη γυναίκας του, η οποία πέθανε το 1371. Ο Νικόλα συνέχισε να διποικεί τα νησιά. Κατόρθωσε μάλιστα να παραχωρηθεί η ΄Ανδρος στην ανήλικη κόρη του Μαρία Σανούδο.

      ΄Οταν ενηλικιώθηκε ο πρόγονος του Νικόλα, Νικολό Ντέλλε Κάρκερι, ανέλαβε το δουκάτο, αλλ’ αποδείχτηκε ανίκανος κι έγινε αντιπαθής. Εκδηλώθηκε αντίσταση εναντίον του με εκφραστή τον Ιταλό Φραγκίσκο Κρίσπο. Αυτός οργάνωσε τη δολοφονία του Κάρκερι σ’ ένα κυνήγι. Ο Κρίσπο κατέλαβε το κάστρο της Νάξου. Οι Ναξιώτες τον αγκάλιασαν. ΄Ετσι, το 1383 μια νέα δυναστεία ξεφύτρωσε στο Αιγαίο, των Κρίσπο, που διατηρήθηκε επί 2 σχεδόν αιώνες.

       Οι Βενετσιάνοι ήταν πολύ ευχαριστημένοι με το σφετερισμό της εξουσίας από το Φραγκ. Κρίσπο. Το 1390 έσβησε η οικογένεια των Γκίζι. ΄Ετσι και τα νησιά Τήνος, Μύκονος και Δήλος πέρασαν στα χέρια των Βενετών.΄Ολα δείχνουν ότι οι ΄Ελληνες προτιμούσαν την κυριαρχία της Βενετίας στο Αιγαίο παρά εκείνη των μικρών βαρόνων. Η Σέριφος είχε την ατυχία να βρεθεί στην εξουσία ενός ανθρωπόμορφου τέρατος, του Νικολό Αντόλντο.

      10.  Ο Φραγκ. Κρίσπο πέθανε το 1397, αφήνοντας πολλά παιδιά. Ο μεγαλύτερος γιος, ο Τζιάκομο Α΄, έγινε δούκας του Αιγαίου, ενώ άλλοι έγιναν βαρόνοι σε διάφορα νησιά. Το δουκάτο υπέφερε από τις συνεχείς επιδρομές των Τούρκων, που συγκρούονταν με τους Βενετούς.

    11.  Το 1418 πέθανε στη Φερράρα ο Τζιάκομο Α΄. Με τη διαθήκη του όρισε διάδοχό του τον αδελφό του Ιωάννη Β΄. Η Βενετία, μολονότι ο Ιωάννης Β΄ ανέβηκε στο θρόνο με τη συγκατάθεσή της, αδυνατούσε να τον προστατέψει επαρκώς έναντι των Τούρκων. Φρόντισε εντούτοις στις συνθήκες της του 1419 και 1430 με το Μωάμεθ Α΄ και το Μουράτ Β΄ να περιληφθεί όρος ότι ο Ιωάννης και τ’ αδέλφια του ως Βενετοί απαλλάσσονταν από κάθε φόρο ή άλλη ενόχληση. Επίσης αναγνωρίζονταν ως βενετσιάνικα τα νησιά:Θήρα, Ανάφη, Αστυπάλαια, Αμοργός, Τήνος, Νάξος, ΄Ανδρος κ.ά. Το 1426 η Βενετία ομολόγησε ότι δεν μπορούσε να βοηθήσει τον Ιωάννη Β΄ έναντι των Τούρκων. Το καλύτερο που θα είχε να κάμει ήταν να συνάψει με τους Τούρκους μια επωφελή συνθήκη. Με ενέργειές του, όμω, ζημίωσε τα συμφέροντα της Βενετίας: παράλειψη να ειδοποιεί το βάιλο της Χαλκίδας για την προσέγγιση του τουρκικού στόλου, καταβολή φόρου στους Τούρκους κ.ά.

       12. Ο Ιωάννης Β΄ πέθανε το 1433 και τον διαδέχτηκε ο γιος του Τζιάκομο Β΄. Επί της βασιλείας αυτού διαλύθηκαν οριστικά οι αξιώσεις της οικογένειας των Σομμαρίπα πάνω στην ΄Άνδρο. Το 1440 το βενετσιάνικο δικαστήριο αποφάνθηκε ότι νόμιμος αυθέντης της ΄Ανδρου ήταν ο γιος της Μαρίας Σανούδο, Κρουσίνο Α΄ Σομμαρίπα, αυθέντης της Πάρου και τριτημόριος της Εύβοιας.

     Η βασιλεία του δούκα Τζιάκομο Β΄ ήταν ειρηνική για το Αιγαίο. Οι Τούρκοι ήταν απασχολημένοι στην Ουγγαρία, ώσπου συντρίφτηκαν από τον Ιωάννη Ουνυάδη. Η συντριβή, όμως, του χριστιανικού στρατού στη Βάρνα υποχρέωσε τη Βενετία να υπογράψει συνθήκη ειρήνης με το σουλτάνο (1446), στις διατάξεις της οποίας περιέλαβε και το δουκάτο της Νάξου.

      13. Ο Τζιάκομο Β΄ πέθανε το 1447. Ο γιος του γεννήθηκε μετά το θάνατό του. Τα ισχυρότερα μέλη της οικογένειας, θείοι του, Νικολό της Σύρου και Θήρας και Γουλιέλμος της Ανάφης, ανέλαβαν τη διακυβέρνηση του δουκάτου με έγκριση της Βενετίας και φυλάκισαν τη γιαγιά του μικρού Φραντζέσκα. Σε λίγο πέθανε ο Νικολό και η Φραντζέσκα επανήλθε κι έπαιξε ρόλο στην αναπλήρωσή του. Επιλέχτηκε τελικά ο γιος του Φραντζέσκο.

      Το 1452 πέθανε ο μικρός δούκας και ξέσπασε διαμάχη για τη διαδοχή. Πλησιέστερη συγγενής του ήταν μια θεία του, αδελφή του πατέρα του. Η λύση βρέθηκε στο πρόσωπο του γέροντα Γουλιέλμου Β΄ Κρίσπο που τα βρήκαν με τον ανιψιό του Φραντζέσκο. Ο γέρος θα ήταν ο δούκας μέχρι το θάνατό του.

      Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του ο Γουλιέλμος Β΄ είδε την κατάλυση της μιας μετά την άλλη των χριστιανικών πολιτειών της Ανατολής (Κων/πολη, Μυστράς, δουκάτο Αθήνας κτλ.). Επίσης η Σκύρος, η Σκόπελος και η Σκιάθος προσφέρθηκαν στη Βενετία. Οι Κυκλαδίτες έβλεπαν καθαρά ότι μόνο η Βενετία μπορούσε να τους προστατέψει από την τουρκική λαίλαπα. Με τη συνθήκη του 1454 με το Μωάμεθ Β΄ η Βενετία φρόντισε να καλύψει το δούκα της Νάξου κτλ., απαλλάσσοντάς τους από φόρο και κάθε υπηρεσία και παραχωρώντας τους την ιδιότητα του Βενετσιάνου. Εντούτοις το δουκάτο κινδύνεψε από το μεγάλο τουρκικό στόλο υπό τον Γιανή μπέη, σώθηκε δε χάρη σε μια μεγάλη τρικυμία. Ακολουθώντας δε ο δούκας το παράδειγμα των Μυτιληναίων, για να σώσει τις κτήσεις του από μια νέα τουρκική επίθεση δέχτηκε να πληρώσει φόρο στον πανίσχυρο Μωάμεθ Β΄.

        14. Ο Γουλιέλμος Β΄ πέθανε το 1463 και τον διαδέχτηκε, κατά τα συμφωνημένα, ο ανιψιός του Φραντζέσκο Β΄ της Θήρας. Αυτός πέθανε αμέσως (1463). Δούκας ανακηρύχθηκε ο γιος του Τζιάκομο Γ΄ με κηδεμόνα τη χήρα του μακαρίτη. Η βασιλεία του συνέπεσε με τον μακροχρόνιο Τουρκο-Βενετικό πόλεμο (1463-1479). ΄Ηταν μια ταραγμένη βασιλεία από τις συνεχείς τουρκικές επιδρομές στα διάφορα νησιά. Η ηρεμία αποκαταστάθηκε με τη συνθήκη του 1479 μεταξύ Βενετών και Τούρκων.

        15. Το 1480 ο Τζιάκομο Γ΄ πάντρεψε την κόρη του με το γιο του δούκα της Κρήτης, Ντομένικο Πιζάνι. Του έδωσε ως προίκα τη Θήρα. Πολύ γρήγορα, όμως, ο Τζιάκομο Γ΄ πέθανε. Τον διαδέχθηκε ο αδελφός του Ιωάννης Γ΄, ο οποίος αποβιβάστηκε στη Θήρα. Επενέβη η Βενετία για ν’ αποκαταστήσει τον Πιζάνι. Ο Ιωάννης Γ΄ τελικά αποζημίωσε τον Πιζάνι και κράτησε το νησί.

       Ο νέος σουλτάνος, Βαγιαζίτ Β΄, δε σεβάστηκε τη δέσμευση του Μωάμεθ Β΄ και αξίωσε από το δουκάτο αναδρομική καταβολή φόρων, απειλώντας να επιτεθεί στη Νάξο. Ο βενετσιάνικος στόλος διατάχθηκε να προστατέψει το δούκα. Η τυραννική διαγωγή του δούκα τον έκαμε μισητό στους υπηκόους του, οι οποίοι μ’ επικεφαλής ένα βετεράνο ΄Ελληνα εξεγέρθηκαν μαζί με τους ευγενείς του και τον πολιόρκησαν στο κάστρο του. Ελευθερώθηκε με την παρέμβαση στόλου των Ιπποτών της Ρόδου. Πέθανε μισητός το 1494.

       Ο Ιωάννης Γ΄ άφησε δυο ανήλικα νόθα παιδιά. ΄Αρα ήταν ευνοϊκές οι συνθήκες για μια βενετσιάνικη επέμβαση. Τυχαία(;) ο Βενετσιάνος ναύαρχος κατά το θάνατό του βρισκόταν στο λιμάνι με 6 γαλέρες. Ο λαός βρήκε την ευκαιρία να ζητήσει την υπαγωγή του δουκάτου στη Βενετία. Οι άρχοντες, όμως, δεν ευνοούσαν αυτή τη λύση. Ο ναύαρχος διόρισε Βενετσιάνο διοικητή της Νάξου κι έστειλε αξιωματούχους στα άλλα νησιά (Θήρα, Σκύρο, ΄Ιο και Μήλο). Ως πρώτος Βενετσιάνος διοικητής της Νάξου ορίστηκε ο Πιέτρο Κονταρίνι. Επιτέλους , το 1494 η Βενετία έγινε κυρία του Αιγαίου.

      16. H βενετσιάνικη διοίκηση υπήρξε βραχύβια. Οι πειρατές που αρχικά αποβλήθηκαν από το Αιγαίο, σε λίγο ξαναγύρισαν. Ακόμη, το 1499 επαναλήφθηκαν οι εχθροπραξίες μεταξύ σουλτάνου και Βενετίας. Οι οχυρώσεις της Νάξου ήταν αποδυναμωμένες. Ο Βενετός διοικητής επέστρεψε στη Βενετία (1500) και στη θέση του τοποθετήθηκε ο Φραντζέσκο, απόγονος του τελευταίου δούκα. Η κάτω πόλη της Νάξου καταλήφθηκε από τους Τούρκους που τη λεηλάτησαν άγρια και πήραν πολλούς αιχμαλώτους. Το 1503 υπογράφηκε νέα συνθήκη από τους εμπολέμους, αλλ’ η κατάσταση των νησιωτών έγινε τραγική, γιατί ο δούκας και οι άλλοι αυθέντες των νησιών γίνανε τυραννικότεροι από τους Τούρκους, ιδιαίτερα ο Φραντζέσκο Γ΄.

      Ο τελευταίος ήταν άρρωστος, τρελός, από καιρό αλλά το 1509 διαπιστώθηκε όταν βρισκόταν με τη γαλέρα του στη Βενετία. Συνελήφθη και κλείστηκε με φρουρά στο Σαν Μικέλε ντι Μουράνο, νησί-νεκροταφείο. Κατάφερε, όμως, να ελευθερωθεί. Επέστρεψε στη Νάξο το 1510. Εκεί σκότωσε με ξίφος τη γυναίκα του. Ο λαός εξαγριώθηκε, εξεγέρθηκε εναντίον του, τον καθαίρεσε και ανακήρυξε δούκα το γιο του Τζιοβάννι. ΄Οταν το έμαθε ο Φραντζέσκο Γ΄ επιχείρησε να δολοφονήσει και το γιο του. Ο λαός όρμησε στο μέγαρο, τον συνέλαβε και τον έστειλε στη Θήρα με ισχυρή φρουρά. Από εκεί μεταφέρθηκε στην Κρήτη όπου πέθανε το 1511. Η Βενετία διόρισε διοικητή τον αδελφό της δολοφονημένης δούκισσας, Αντώνιο Λορεντάνο, ως επίτροπο του ανήλικου δούκα.

     17. ΄Οταν ο νεαρός δούκας Τζιοβάννι Δ΄ ενηλικιώθηκε (1515), έπαυσε η βενετσιάνικη διοίκηση των Κυκλάδων κι επανήλθε το καθεστώς των τοπικών δυναστειών. Η βασιλεία του Τζιοβάννι Δ΄ ήταν μακροχρονιότερη όλων των δουκών και, ίσως, η περισσότερο δυστυχισμένη. Κυνηγώντας έναν Τούρκο κουρσάρο αιχμαλωτίστηκε. Χρειάστηκε να κινητοποιηθεί η βενετική διπλωματία για να ελευθερωθεί. Φρόντισε δε η Βενετία να περιλάβει τις κτήσεις του στη συνθήκη ειρήνης που υπέγραψε το 1517 με το σουλτάνο Σελίμ Α΄.

     Ο Τζιοβάννι Δ΄ φρόντισε να πληρώσει μ’ αγνωμοσύνη την προστάτισά του, αψηφώντας την όταν πέτυχε το σκοπό του. Σχεδόν ταυτόχρονα με την ανάρρησή του στο θρόνο έσβησε στην Πάρο η δυναστεία των Σομμαρίπα, αφού ο τελευταίος βαρόνος δεν άφησε απογόνους. Από τους πολλούς μνηστήρες ο Τζιοβάννι Δ΄ έσπευσε να καταλάβει τα δύο κύρια κάστρα του νησιού και να τοποθετήσει δικούς του άρχοντες. Η βενετική κυβέρνηση, ασκώντας τα δικαιώματά της, διέταξε έναν επίτροπο να καταλάβει το νησί. Οι άνθρωποι του δούκα πρόβαλαν αντίσταση. Το 1520 η Πάρος πέρασε στα χέρια των Βενιέρι που την κράτησαν για 11 χρόνια. Το 1535 το νησί δόθηκε στο Βενετό Μπερνάρντο Σαγκρέντο, ήρωα του νησιού κατά των Τούρκων.

      18. Με την άνοδο στο θρόνο της Τουρκίας του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή (1520) η αστάθεια στο Αιγαίο μεγάλωσε, ιδιαίτερα μετά την κατάληψη της Ρόδου από τους Τούρκους (1522). Οι Ιωαννίτες Ιππότες μαζί με 4000 Ροδίτες κατέφυγαν στην Κρήτη.

    Τα επόμενα 10 χρόνια τίποτε το αξιόλογο δε συνέβη στο δουκάτο, εκτός από μια επιδρομή (1532) του φοβερού κουρσάρου Κούρτογλου. Πήρε δώρα κι έφυγε.

       Η θύελλα ξέσπασε το 1536 , όταν η Γαλλία και ο σουλτάνος συμμάχησαν για να διώξουν τους Βενετούς από την Ανατολή. Τουρκικός στόλος από 70 γαλέρες κι αρχηγό τον Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα άρχισε να οργώνει το Αιγαίο. Κατέλαβε πρώτα τα Κύθηρα και την Αίγινα. Μετά στράφηκε στις Κυκλάδες όπου κατέλυσε τη μία μετά την άλλη τις μικρές δυναστείες, οι οποίες έμειναν ακάλυπτες από την τουρκοβενετική συνθήκη του 1540. Μάταια οι αυθέντες τους επιχείρησαν να έρθουν σε συμφωνία με τον Τούρκο κατακτητή.

     Μετά ο Μπαρμπαρόσα πήγε να καταλάβει την Πάρο. Ο βαρόνος, όμως, Σαγκρέντο κλείστηκε με μικρή δύναμη στο κάστρο του Κεφάλου αποφασισμένος ν’ αμυνθεί. Κράτησε μερικές μέρες και παραδόθηκε. Οι Παριανοί, 6000 περίπου, υπέστησαν τα δεινά της τουρκικής θηριωδίας. Αργότερα ο σουλτάνος παρέδωσε την Πάρο στο δούκα της Νάξου.

      Επόμενος σταθμός-στόχος των Τούρκων η Νάξος. Με το που πάτησαν το πόδι τους στα παράλια οι Τούρκοι και δε βρήκαν κατοίκους ξέσπασαν πάνω στις περιουσίες τους. Ο δούκας κλείστηκε στο μέγαρό του στην άνω πόλη. Μετά από διαπραγματεύσεις παραδόθηκε. Εντούτοις το νησί λεηλατήθηκε. Μετά ο Μπαρμπαρόσα κατέλαβε τη Μύκονο και την Κέα, η οποία όμως τον επόμενο χρόνο παραχωρήθηκε από το σουλτάνο στο δούκα.

     Το 1538 ο Μπαρμπαρόσα, με μια νέα επιδρομή με 120 πλοία, κατέλαβε τις Βόρειες Σποράδες.

     19. Το 1564 πέθανε ο δούκας της Νάξου Τζιοβάννι Δ΄. Τον διαδέχτηκε ο δευτερότοκος γιος του Τζιάκομο Δ΄, ο τελευταίος χριστιανός αυθέντης του Δουκάτου. Η ζωή του νέου δούκα και της αυλής του ήταν προκλητική. Οι Λατίνοι ιερείς είχαν φανερά ερωμένες. Αυτά προκάλεσαν την αγανάκτηση των συντηρητικών κατοίκων του νησιού. Οι ΄Ελληνες επιζητούσαν αλλαγή αυθέντη. Δυο αντιπρόσωποί τους πήγαν στο σουλτάνο και ζήτησαν να τους στείλει άλλον κυβερνήτη. Ο δούκας κατάλαβε τον κίνδυνο. Μάζεψε 12000 δουκάτα κι έσπευσε στην Κων/πολη για ν’ αποτρέψει το κακό. ΄Ηταν αργά. Μόλις έφθασε έχασε αμέσως όλες τις κτήσεις του και κλείστηκε στη φυλακή. Στο μεταξύ ένας εξωμότης χριστιανός, ο Πιαλή πασάς, που είχε διώξει τους Γενουάτες από τη Χίο, επιστρέφοντας από την Αδριατική, κατέλαβε τη Νάξο χωρίς αντίσταση. Οι Ανδριώτες ΄Ελληνες, σαν είδαν πόσο εύκολα οι συμπατριώτες τους Ναξιώτες κατάφεραν ν’ απαλλαγούν από το δούκα τους, συνωμότησαν κατά της ζωής του Σομμαρίπα. Κατάφερε να σώσει τη ζωή του και να καταφύγει στη Νάξο, πατρίδα της γυναίκας του. ΄Εχασε, όμως, τα νησιά του ΄Ανδρο και Κέα. ΄Ετσι το Λατινικό Δουκάτο του Αιγαίου έσβησε μετά από 359 χρόνια ζωής. Μόνο η Τήνος αντιστάθηκε. Ο νέος σουλτάνος Σελίμ παραχώρησε τα δυο σημαντικά νησιά (΄Ανδρο και Νάξο) στον ευνοούμενό του Εβραίο Ιωσήφ Νάζη.

      Οι ΄Ελληνες των νησιών ενοχλήθηκαν από αυτή την εξέλιξη, αλλ’ ήταν αργά να επανορθώσουν. Ο Νάζη, πληροφορηθείς προφανώς τις διαθέσεις των υπηκόων του, ουδέποτε επισκέφθηκε το δουκάτο του. ΄Αλλωστε α) δεν επιθυμούσε να εγκαταλείψει την αυλή του φίλου του σουλτάνου, β) ήταν μπλεγμένος (έμπορος καθώς ήταν) με μεγάλες επιχειρήσεις. ΄Εστειλε ως αντιπρόσωπό του το νομικό Φραντζέσκο Κορονέλλο, θανάσιμο εχθρό της Βενετίας. Ο Κορονέλλο δεν επέτρεπε να φθάσουν εφόδια στην Τήνο, το μόνο μη τουρκοκρατούμενο νησί. Το 1570, μάλιστα, παρακίνησε το σουλτάνο να καταλάβει και την Τήνο. Βέβαιος δε ότι ο σουλτάνος θ’ ανταποκριθεί, έγραψε στον Πιαλή πασά, που βρισκόταν τότε στην Αθήνα, ν’ αναλάβει δράση κατά της Τήνου. Αυτός ανταποκρίθηκε και με 8000 άντρες αποβιβάστηκε στο νησί. Προκάλεσε μεγάλες ζημιές, αλλά το νησί δεν κυριεύτηκε χάρη στο θάρρος του Βενετού ρέκτορα (διοικητή) Τζιρόλαμπο Παρούτα. Σε λίγο ο Κορονέλλο αιχμαλωτίστηκε στη Σύρο κι οδηγήθηκε στα Χανιά.

      Η Βενετία θεώρησε το Νάζη συνυπεύθυνο για τον εμπρησμό του ναυστάθμου της στη Σύρο κι έστειλε στόλο στο Αιγαίο. ΄Ετσι, το 1571 ο Τζιάκομο Δ΄ ανέβηκε στο δουκικό θρόνο, αλλά δεν ξαναγύρισε στη Νάξο. Για να δείξει, όμως, την ευγνωμοσύνη του στη Βενετία, ακολούθησε το στόλο της με 500 άντρες στη μεγάλη ναυμαχία της Ναυπάκτου (1573). Το 1572 οι Τούρκοι ξανακυρίευσαν τη Νάξο. Ο Τζιάκομο Δ΄ ζήτησε από τη Βενετία να τον βοηθήσει να επανακτήσει το νησί. ΄Ηρθε, όμως, το 1573 η ταπεινωτική για τη Βενετία συνθήκη με το σουλτάνο και οι ελπίδες του έσβησαν.

       Η σύντομη ιουδαϊκή κυριαρχία στα ελληνικά νησιά τελείωσε το 1579, όταν πέθανε με λιθοβολισμό ο δούκας Νάζη. Οι Κυκλαδίτες της Κων/πολης ζήτησαν από το σουλτάνο Μουράτ Γ΄ να παλινορθώσει τους πρώην αυθέντες-Βενετούς της Νάξου και της ΄Ανδρου. Το αίτημα έγινε ευνοϊκά δεκτό, αλλά τα νησιά προσαρτήθηκαν στην τουρκική αυτοκρατορία. Το 1580 παραχωρήθηκαν στους νησιώτες εξαιρετιικά προνόμια. Αυτά τα προνόμια επικυρώθηκαν 60 χρόνια αργότερα (1640) από το σουλτάνο Ιμπραΐμ κι αποτέλεσαν τον Καταστατικό Χάρτη των Κυκλάδων κατά την Τουρκοκρατία.

      20. Κι όμως απ’ αυτή την τουρκική λαίλαπα γλύτωσε (για τους Βενετούς) ένα μικρό νησάκι, η Σίφνος, στην οποία παλινορθώθηκαν το 1571 οι Γκοζαντίνι, τώρα πλέον ως υποτελείς της Τουρκίας. Το 1607 ο ΄Αγγελος Γκοζαντίνι ζήτησε από τον πάπα να μεσολαβήσει στη Βενετία για βοήθεια, δηλώνοντας ότι έχει στη δικαιοδοσία του 7 νησιά (Σίφνο, Κύθνο, Κίμωλο κ.ά.). Το 1608 ο βενετσιάνικος στόλος έγινε θερμά δεκτός από τον Γκοζαντίνι, που δήλωσε υποτέλεια στη Βενετία. Αυτό όμως δεν τον έσωσε. Το 1617 η μικρή του επικράτεια υπάχθηκε στην τουρκική αυτοκρατορία.

       21. Πολλά είναι τα σημάδια που άφησε στα νησιά του Αιγαίου η μακραίωνη λατινο-βενετσιάνικη κυριαρχία. ΄Ενα από αυτά, ίσως το εναργέστερο, ζει ακόμα και σήμερα, είναι τα κατάλοιπα της καθολικής Εκκλησίας. Και τα κατεστραμμένα κάστρα, φυσικά.

      Μία άλλη  συνέπεια της μακράς λατινικής κυριαρχίας στα νησιά ήταν ο μεγάλος αριθμός γασμούλων/βασμούλων που δημιουργήθηκε. Αυτοί δεν ήταν ούτε εντελώς ελεύθεροι ούτε εντελώς σκλάβοι. Αυτοί μπορούσαν ν’ αποκτήσουν ιδιοκτησία αλλά δεν μπορούσαν να την κληροδοτήσουν στα παιδιά τους. Μετά το θάνατό τους ό,τι είχαν έμενε στον αφέντη τους. Χειρότερη ήταν η θέση των δουλοπάροικων/βιλλάνων.